Rijksmonumentenregister · Netherlands
Fort Pannerden
Doornenburg, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Fort, vesting en -onderdelen
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1869 - 1871
- Address
- Waaldijk bij 1, 6686 MV Doornenburg (Lingewaard 25)
- Place
- Doornenburg
- Municipality
- Lingewaard
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.88091, 6.02710
- Part of complex
- 532472
- Monument number
- 532474
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
TU Delft LibraryTU Delft LibraryDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesTU Delft Library
5 historical maps cover this location, the earliest the 1873 map "02. Kekerdom (1873)" (TU Delft Library).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Kazematten / Escarpgalerij / Caponnières en Verbindingsgangen / Poternes.
NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
Inleiding
De KAZEMATTEN / ESCARPGALERIJ, CAPONNIÈRES EN VERBINDINGSGANGEN / POTERNES van Fort Pannerden liggen in aaneengesloten vorm rond het fortgebouw in een in essentie vijfhoekig patroon, of vormen er de verbindingen mee. Eén hoek (noord) van de vijfhoek is haaks, twee andere zijn enigszins stomp en twee zijn (zeer) stomp. De beide zuidwestelijke gevels - ter weerszijden van een zeer stompe hoek - vormen een licht gebogen patroon. De haakse hoek gaat vergezeld van een tweetal, haaks op elkaar staande caponnières. Drie andere caponnières liggen aan de drie van de vier overige hoeken; aan de zeer stompe hoek tussen de licht gebogen gevels werd geen caponnière gebouwd. De beide caponnières aan de aanliggende geveleinden hebben geen zicht op elkaar en dekken elkaar dus niet. De lange gevels van de geschakelde kazematten vertonen tussen de vijf uitstekende geveldelen kenmerken van courtines. De uit schoon metselwerk opgetrokken courtines en caponnières rijzen ongeveer vijf meter op vanuit de droge gracht en zijn ongeveer halverwege voorzien van tientallen, deels gekoppelde, getoogde schietgaten van verschillend formaat. Deze waren bestemd voor geweervuur in de nabijverdediging. Tevens waren er schietopeningen voor mortiergeschut, maar deze zijn later - op één na - dichtgezet met brikkenbeton. Ze zijn echter nog goed in de geveltoppen herkenbaar als 'inzetstukken'. In beperkte mate zijn resten van voorzieningen (waterafvoer e.d.) herkenbaar. In de noordoostgevel bevindt zich een iets verdiept gelegen, segmentboogvormige toegangspoort, geflankeerd door extra schietgaten. Er is een onopvallende, tweede toegang / uitgang in de gevel aan de Waalzijde, ongeveer onder de Waalbatterij. Het metselwerk bevat op meerdere plaatsen kleine, ronde openingen en eindigt met een brede rollaag. In het metselwerk zijn bij de restauratie sporen van beschietingen in de Tweede Wereldoorlog gehandhaafd. Bovenop de courtines en caponnières ligt een aarddekking, die zich naar achteren voortzet tot in en op de onbebouwde ruimte tussen de ring van kazematten en het fortgebouw. Van binnen bestaan de geschakelde kazematten uit een - effectief beschouwd - rond lopende gang, met dwars hierop ruimten met halfrond gesloten gewelven, elk voorzien van een of meer (getraliede), getoogde schietgaten met natuurstenen kozijnen. In de caponnières zet dit patroon zich voort, maar in een ongeveer hoefijzervormig (halfrond) plan. Onder de schietgaten in de caponnières liggen op verschillende plaatsen (gemetselde) geschutsbanken voor het opstellen van monden voor (flankerend) geschut. In de gangen en de ruimten verschillende ijzeren relicten als haken en ogen en luchtroosters, alsmede geschilderde opschriften (nummers van de ruimten), houten deuren, e.d. Het rondgaande systeem van geschakelde kazematten is een in Nederland zeldzaam verschijnsel. De kazematten / caponnières zijn met het fortgebouw verbonden door middel van (met aarde gedekte,) gemetselde VERBINDINGSGANGEN / POTERNES. De poternes zijn verschillend van lengte (van enkele meters tot ongeveer 15 m) en drie à vier meter breed. Ze kennen een van de kazematten naar het fortgebouw licht oplopend bodemprofiel. De overwegend in schoon metselwerk uitgevoerde poternes zijn halfrond gesloten en bezitten in de zijwanden hier en daar spaarvelden / nissen.
Waardering
De KAZEMATTEN / ESCARPGALERIJ, CAPONNIÈRES EN VERBINDINGSGANGEN / POTERNES van Fort Pannerden zijn van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden, als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is aangelegd en daarna door anderen gedurende circa 125 jaar is versterkt en verbeterd.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van (inundatie en) accesverdediging (19de eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (19de eeuw).
Het betreft hier een bouwwerk uit de periode ca. 1869-1872 en aangepast rond 1890, namelijk een bomvrij, deels met aardwerken bedekt en door een droge gracht en contrescarp / buitenmuur en -wal omgeven, rondlopend stelsel van geschakelde kazematten en gedekte gangen.
* Krijgshistorische en systeemwaarden, als onderdeel van een vooruitgeschoven deel van de verder vrijwel aaneengesloten militaire verdedigingslinie tussen de voormalige Zuiderzee en de Biesbosch. Deze bestond hoofdzakelijk uit een samenhangend systeem van inundatievelden en bijbehorende inundatiemiddelen en van schootsvelden. Dit systeem werd aangevuld met diverse, uit verschillende perioden daterende typen gebouwde of aangelegde (verdedigings)werken die dienden tot of bijdroegen aan afsluiting en verdediging van niet te inunderen terreinen of andere accessen.
* Ensemblewaarde en situationele waarden, vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex en in het bijzonder met het er op meerdere plaatsen, ondergronds mee verbonden fortgebouw.
* Het bouwwerk is representatief (karakteristiek) omdat het nog steeds de fysieke kenmerken vertoont die destijds tot de bouw aanleiding waren en het is zeldzaam of zelfs uniek voor wat betreft uitvoering vanwege de toepassing van de gesloten vorm met voorzieningen voor nabijverdediging en mortieren. De inrichting van het verdedigingssyteem op basis van een rondgaand stelsel van kazematten is zeldzaam in Nederland.
* Het bouwwerk is gaaf bewaard omdat qua structuur en fysiek voorkomen de hoofdzaken en belangrijke delen van de detaillering van de toestand in de jaren '90 van de 19de eeuw en schade uit de jaren 1940-1945 zijn bewaard of dankzij de restauratie zijn geconsolideerd.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Casemates / Escarp gallery / Caponnières and connecting passages / Poternes.
NEW HOLLANDIC WATERLINE
Introduction
The CASEMATES / ESCARP GALLERY, CAPONNIÈRES AND CONNECTING PASSAGES / POTERNES of Fort Pannerden are arranged in a connected form around the fort building in essentially a pentagonal pattern, or form connections with it. One corner (north) of the pentagon is right-angled, two others are somewhat obtuse and two are (very) obtuse. The two southwestern facades—on either side of a very obtuse corner—form a slightly curved pattern. The right-angled corner is accompanied by two caponnières set at right angles to each other. Three other caponnières are located at three of the four remaining corners; at the very obtuse corner between the slightly curved facades no caponnière was built. The two caponnières at the adjacent facade ends do not have sight of each other and thus do not cover each other. The long facades of the connected casemates show between five projecting facade sections characteristics of curtains. The curtains and caponnières constructed of fine masonry rise approximately five meters from the dry ditch and are fitted approximately halfway with dozens of partly coupled, arched loopholes of varying size. These were intended for rifle fire in close defence. There were also firing openings for mortar guns, but these were later—with one exception—sealed with brick concrete. However, they are still clearly recognisable in the gable tops as 'insets'. To a limited extent, remains of provisions (water drainage etc.) are recognisable. In the northeastern facade is a slightly sunken, segmental arch-shaped entrance gate, flanked by additional loopholes. There is an inconspicuous second entrance / exit in the facade on the Waal side, approximately beneath the Waal battery. The masonry contains at several places small round openings and ends with a broad roll moulding. In the masonry, traces of Second World War gunfire have been preserved during restoration. On top of the curtains and caponnières lies an earth covering, which continues backward into and on the unbuilt space between the ring of casemates and the fort building. From inside, the connected casemates consist of—considered effectively—a continuously running corridor, with rooms set transversely to it with semicircular closed vaults, each provided with one or more (barred) arched loopholes with natural stone frames. In the caponnières this pattern continues, but in approximately a horseshoe-shaped (semicircular) plan. Below the loopholes in the caponnières lie at various locations (masonry) gun emplacements for positioning gun muzzles for (flanking) gun fire. In the corridors and rooms various iron relics such as hooks and eyes and air vents, as well as painted inscriptions (numbers of the rooms), wooden doors, etc. The continuous system of connected casemates is a rare phenomenon in the Netherlands. The casemates / caponnières are connected to the fort building by means of (earth-covered) masonry CONNECTING PASSAGES / POTERNES. The poternes vary in length (from a few meters to approximately 15 m) and are three to four meters wide. They have a floor profile sloping slightly upward from the casemates toward the fort building. The poternes, executed predominantly in fine masonry, are semicircular closed and possess in the side walls here and there spandrels / niches.
Valuation
The CASEMATES / ESCARP GALLERY, CAPONNIÈRES AND CONNECTING PASSAGES / POTERNES of Fort Pannerden are of general interest by virtue of:
* Cultural-historical values, as part of the New Hollandic Waterline as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially constructed from 1815 by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and subsequently strengthened and improved by others over approximately 125 years.
* Architectural-historical values, in particular as an expression of military-strategic building science, which is based on: a. the system of (inundation and) access defence (19th century), b. the race with increasingly powerful offensive means (19th century).
This concerns a structure from the period ca. 1869-1872 and adapted around 1890, namely a bomb-proof, partly earth-covered and surrounded by a dry ditch and counterscarp / outer wall and -rampart, continuous system of connected casemates and covered passages.
* Military-historical and system values, as part of an advanced section of the otherwise virtually continuous military defence line between the former Zuiderzee and the Biesbosch. This consisted mainly of a coherent system of inundation fields and associated inundation means and of fields of fire. This system was supplemented with various, dating from different periods, constructed or established (defence) works which served to or contributed to closure and defence of non-inundatable terrains or other accesses.
* Ensemble value and situational values, by virtue of the functional and physical coherence with the remaining components of the complex and in particular with the fort building connected to it at several locations underground.
* The structure is representative (characteristic) because it still displays the physical characteristics that originally occasioned its construction and it is rare or even unique in regard to execution by virtue of the application of the closed form with provisions for close defence and mortars. The arrangement of the defence system on the basis of a continuous system of casemates is rare in the Netherlands.
* The structure is well-preserved because in respect to structure and physical appearance the main matters and important parts of the detailing from the state in the 1890s and damage from the years 1940-1945 have been preserved or thanks to the restoration have been consolidated.
Nearby in the register
- Fort PannerdenFort, vesting en -onderdelenunder 1 mi
- Fort PannerdenBomvrij militair objectunder 1 mi
- Fort PannerdenMilitaire opslagplaatsunder 1 mi
- Fort PannerdenFort, vesting en -onderdelenunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.