Rijksmonumentenregister · Netherlands
Fort, vesting en -onderdelen, Betonnen werken bij het werk aan de Bakkerskil
Nieuwendijk, Noord-Brabant, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Fort, vesting en -onderdelen
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- Betonnen werken bij het werk aan de Bakkerskil, Nieuwendam, Nieuwendijk (Altena 30)
- Place
- Nieuwendijk
- Municipality
- Altena
- Province
- Noord-Brabant
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.77007, 4.92352
- Part of complex
- 531989
- Monument number
- 532022
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
4 historical maps cover this location, the earliest the 1636 map "Zeelandiae Comitatus" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Cluster 84.
NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
Inleiding
STOOMGEMAAL MET KERINGEN EN DAMSLUIS als uit de vroege 20ste eeuw daterende en deels ten behoeve van de Nieuwe Hollandse Waterlinie gebouwde waterstaatkundige voorzieningen. Het gemaal en bijbehorende werken liggen aan de met sluizen gesloten uitwatering van een drietal kreken of killen te Nieuwendijk. De sluizen in de kreken gaven het stoomgemaal zijn naam. Het verdedigingssysteem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie was in de eerste plaats gebaseerd op het gecontroleerd onder water zetten van (grote) terreinoppervlakken. Door middel van een ingenieus systeem van sluizen, duikers, dammen, keerkaden, dijkcoupures, enzovoort kon het noodzakelijke waterpeil snel en binnen nauwe grenzen gesteld en gehandhaafd worden. Deels werd daarvoor gebruik gemaakt van bestaande civiele waterhuishoudkundige bouwwerken. Soms werden de werken (sterk) aangepast aan de militaire eisen. Een beperkt deel van de werken werd speciaal ten behoeve van de Nieuwe Hollandse Waterlinie gebouwd en ook werd hiermee soms speciaal rekening gehouden.
Het gemaal De Drie Sluizen werd ten dele over de mondingen van de killen gebouwd en was uitgevoerd met drie afzonderlijke bemalingsinstallaties. In geval een inundatie gesteld werd, moesten de killen afzonderlijk worden afgesloten en de polders afzonderlijk worden gereguleerd, waartoe speciale voorzieningen in de uitlaten waren aangebracht. Het gemaal is ontworpen door het ingenieursbureau P. Bongaerts in Den Haag en kwam tot stand in 1902 / 1903. Het is in 1934 omgebouwd tot elektrisch gemaal, waarna de schoorsteen, die links achter het gebouw stond, in 1941 is gesloopt.
Het gemaal had aan drie zijden waterinlaten, die elk waren voorzien van een opvoerwerktuig om overtollig water van de afzonderlijke killen uit te malen. De installaties zijn intussen verwijderd en de vensters aan de voorzijde van het gemaal zijn gemoderniseerd, maar het gebouw, de annexe waterwerken en het ruimtelijk ensemble, inclusief de inlaten en de uitlaatkom, zijn nog grotendeels intact. De sluis die de afsluiting van de kom vormde bestaat echter niet meer.
De functie is opgeheven en het pand is sinds 1985 in gebruik als woonhuis met bedrijfsruimte. Enige kleine dakkapellen zijn verdwenen, een toegang onder boog rechts in de rechter langsgevel van het hoofdvolume is veranderd in een boogvenster, terwijl de toegang is verplaatst naar de linkertravee van de aanbouw daarnaast.
In de directe nabijheid van het gemaal verrezen een steenkolenloods, een grote Nissenloods (beide gesloopt), een werkplaats / smederij en een blokje van drie dienstwoningen, die in samenhang met het gemaal van bijzondere ensemblebetekenis zijn.
Omschrijving
STOOMGEMAAL MET KERINGEN EN DAMSLUIS aan de met sluizen gesloten uitwatering van een drietal kreken of killen te Nieuwendijk, dat vanwege de uitzonderlijke combinatie van een binnen één behuizing ondergebrachte drievoudige opvoerinstallatie en de gecombineerde civiele en militaire functies een grote zeldzaamheidswaarde bezit. Het voormalig stoomgemaal, gebouwd op een niet geheel symmetrische, T-vormige plattegrond van ca. 17 x 9 en 14 x 12 m, is uitgevoerd in baksteen, met rondlopend op twee niveaus een okerkleurige band, en wordt gedekt door met rode pannen belegde zadeldaken met overstek.
De hoofdgevel (langsgevel) van het hoofdvolume ligt parallel met aan de Rijksweg en is daarvan gescheiden door de uitloopkom. Deze gevel rijst op uit de uitlaatkom en telt vijf door lisenen gemarkeerde traveeën, waarvan de tweede en de vierde voorzien van boogvensters, waarin in vieren gedeelde ramen onder halfrond bovenlicht. Centraal de naam van het gemaal: 'De Drie Sluizen'. Een loopbrug met ijzeren hekwerk voorlangs de hoofdgevel en sporen van de vroegere uitlaten en resten van een kering. De kopse gevels, met een door uitkraginkjes begeleid, getrapt klimmend fries, voorzien van drie (rechts) en twee (links) met die in de hoofdgevel vergelijkbare vensters en in de topgevels drie ronde vensters, waarvan twee maal twee (iets kleinere) met davidsstermotief. De linkergevel voorzien van gemetselde en van hekwerk voorzien bordes, toegang gevend tot bedieningsorganen van deuren en schuiven. De rechtse gevel grenst aan vergelijkbaar, maar breder bordes, waarop ook de toegang vanaf de Rijksweg aansluit. Beide bordessen sluiten aan op schuin op de hoofdgevel staande keermuren met hekwerken. De linkse bevat twee schuiven.
De langsgevels van de haaks op het hoofdvolume staande aanbouw omvatten vijf traveeën met getoogde vensters of toegangen met groen geschilderde dubbele houten deuren en gescheiden door lisenen. De achtergevel is drie, door lisenen gescheiden traveeën breed en bezit in elke travee drie boogvensters met ijzeren roedeverdeling en in de topgevel een steen met stichtingsjaar "Anno 1902". Ook hier een door uitkragingen begeleid, getrapt klimmend fries. Het hoofdvolume omvat een souterrain, de begane grond en een zolder met twee niveaus. De aanbouw, het voormalig ketelhuis, kent geen verdieping.
Er bevinden zich verschillende KERINGEN en een DAMSLUIS onder of tegen het gemaal. Zeer zeldzaam is het feit dat vier gevels van het gemaal in- of uitlaten bevatten (waarvan alleen die in de hoofdgevel nu zijn dichtgezet). De killen (Alm, Gantel en het Hulpgat) konden eventueel afzonderlijk worden bemalen dankzij de aparte inlaten, terwijl door middel van de keringen en de damsluis (links van het gemaal) ook de peilen in de afzonderlijke polders geregeld konden worden. Aan de basis van de beide bordessen naast de zijgevels van het hoofdvolume bevinden zich vier inlaten voor op te malen water; in beide gevallen links een recht gesloten inlaat en rechts hiervan een boogvormig gemetseld exemplaar. Deze inlaten zijn / waren afsluitbaar door middel van (schot)balken of een schuif. Net als bij de inlaten aan de rechterzijde, is ook achter de aanbouw een aanzienlijk breder bordes aanwezig waaronder een tweevoudige inlaat is gebouwd. De inlaten rechts en achter zijn uitgevoerd als duikers met hoofden en steil aflopende vleugelmuren. Aan de hoofdgevel zijn duidelijk herkenbaar de sporen van de vroegere uitlaten van de pompen, waarlangs het opgemalen water in de uitloopkom werd gebracht. De gaten van de ronde buizen zijn dicht gemetseld.
Bij hoog binnenwater konden de killen ook op natuurlijke wijze afwateren. De schuiven in de noordelijke (linkse) keermuur naast het hoofdvolume, de damsluis, bevat hiertoe twee schuiven met windwerken en zware houten deuren. Bij hoog buitenwater moesten deze schuiven worden gesloten en kon slechts door bemaling water worden uitgeslagen. Sluiting van de keringen en de damsluis was noodzakelijk om in de achterliggende polders een voldoende inundatie te kunnen stellen en de werken vormden tezamen een relatief complex ensemble op dit gebied. De combinatie van keringen en afsluitbare in- en uitlaten maakt de bijzondere positie van de werken voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie in dit gebied duidelijk; ze speelden samen met de verder noordoostelijk gelegen damsluis aan het Dijkje / de Doornsweg een rol bij de eventuele inundatie van de polders boven Nieuwendijk en Almkerk.
Waardering
Het STOOMGEMAAL MET KERINGEN EN DAMSLUIS aan de Rijksweg in Nieuwendijk is van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van een aan de militair-strategische bouwkunde gerelateerde bebouwing, die gebaseerd is op het systeem van inundatie en accesverdediging.
Het betreft hier een aan de militair-strategische bouwkunde gerelateerde uiting van historische waterbouwkunde, in de vorm van een gemaal met annexe waterkerende elementen.
* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex, alsmede met de nabije werkplaats / smederij en de dienstwoningen.
* Het onderdeel is tamelijk gaaf bewaard omdat de hoofdvorm, de bouwkundige detaillering en aanpassing aan de functies van waterkeringen en damsluis goed herkenbaar zijn gebleven.
* Het onderdeel is representatief (karakteristiek) omdat het goed herkenbaar de vroegere functie van een complexe kering ten behoeve van de Nieuwe Hollandse Waterlinie laat zien en het vertegenwoordigt zeldzaamheidswaarde als ensemble van waterwerken en als (voormalig) drievoudig werkend gemaal.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Cluster 84.
NEW HOLLAND WATERLINE
Introduction
STEAM PUMPING STATION WITH SLUICE GATES AND DAM LOCK as waterworks dating from the early 20th century and built in part for the New Holland Waterline. The pumping station and associated works are located at the sluiced drainage outlet of three creeks or waterways at Nieuwendijk. The sluices in the creeks gave the steam pumping station its name. The defence system of the New Holland Waterline was primarily based on the controlled inundation of (large) areas of land. By means of an ingenious system of sluices, culverts, dams, retaining walls, dike coupures, and so forth, the necessary water level could be set and maintained quickly and within narrow limits. This partly made use of existing civil water management structures. Sometimes the works were (substantially) adapted to military requirements. A limited part of the works was built specially for the New Holland Waterline and sometimes special account was taken of this.
The pumping station De Drie Sluizen was built partly over the mouths of the waterways and was equipped with three separate pumping installations. In the event of inundation, the waterways had to be closed off separately and the polders regulated separately, for which special provisions were made in the outlets. The pumping station was designed by the engineering office P. Bongaerts in The Hague and came into being in 1902 / 1903. It was converted to an electric pumping station in 1934, after which the chimney, which stood to the left behind the building, was demolished in 1941.
The pumping station had water inlets on three sides, each equipped with a lifting device to pump out excess water from the individual waterways. The installations have since been removed and the windows on the front of the pumping station have been modernised, but the building, the associated waterworks and the spatial ensemble, including the inlets and the outlet basin, are still largely intact. However, the sluice that formed the closure of the basin no longer exists.
The function has been discontinued and the property has been in use as a residence with business premises since 1985. Some small roof dormers have disappeared, an entrance under an arch on the right in the right long facade of the main volume has been changed into an arched window, while the entrance has been moved to the left bay of the adjacent extension.
In the immediate vicinity of the pumping station there arose a coal store, a large Nissen hut (both demolished), a workshop / smithy and a block of three service dwellings, which in connection with the pumping station are of particular ensemble significance.
Description
STEAM PUMPING STATION WITH SLUICE GATES AND DAM LOCK at the sluiced drainage outlet of three creeks or waterways at Nieuwendijk, which due to the exceptional combination of a threefold lifting installation housed within one building and the combined civil and military functions possesses great rarity value. The former steam pumping station, built on a not entirely symmetrical, T-shaped ground plan of approximately 17 x 9 and 14 x 12 m, is executed in brick, with an ochre-coloured band running round on two levels, and is covered by saddle roofs tiled with red tiles and with overhang.
The main facade (long facade) of the main volume is parallel with the Rijksweg and is separated from it by the outlet basin. This facade rises from the outlet basin and comprises five bays marked by pilasters, of which the second and the fourth are provided with arched windows, with panes divided in four under a semicircular fanlight. Centrally the name of the pumping station: 'De Drie Sluizen'. A walkway with iron railings along the main facade and traces of the former outlets and remains of a sluice gate. The end facades, with a stepped ascending frieze accompanied by corbels, provided with three (right) and two (left) windows comparable to those in the main facade and in the gable walls three round windows, of which two sets of two (slightly smaller) with Star of David motif. The left facade provided with brick and railing-fitted platforms, giving access to the operating mechanisms of doors and sluices. The right facade borders on a comparable but broader platform, on which the access from the Rijksweg also connects. Both platforms connect to retaining walls with railings positioned at an angle to the main facade. The left one contains two sluices.
The long facades of the extension standing perpendicular to the main volume comprise five bays with arched windows or entrances with green-painted double wooden doors and separated by pilasters. The rear facade is three bays wide, separated by pilasters, and has in each bay three arched windows with iron glazing bars and in the gable wall a stone with the building year "Anno 1902". Here too a stepped ascending frieze accompanied by corbels. The main volume comprises a basement, the ground floor and an attic with two levels. The extension, the former boiler house, has no intermediate floor.
There are various SLUICE GATES and a DAM LOCK beneath or against the pumping station. Highly unusual is the fact that four facades of the pumping station contain inlets or outlets (of which only those in the main facade are now closed). The waterways (Alm, Gantel and the Hulpgat) could be pumped out separately thanks to the separate inlets, while by means of the sluice gates and the dam lock (to the left of the pumping station) the water levels in the individual polders could also be regulated. At the base of both platforms beside the side facades of the main volume there are four inlets for water to be pumped out; in both cases on the left a straight closed inlet and to the right of this an arched masonry example. These inlets are / were closeable by means of (stop) beams or a sluice. Just as with the inlets on the right side, there is also a considerably broader platform behind the extension under which a double inlet has been built. The inlets on the right and rear are executed as culverts with heads and steeply sloping wing walls. On the main facade the traces of the former outlets of the pumps are clearly recognisable, along which the pumped water was brought into the outlet basin. The holes of the round pipes are sealed with brick.
When the water level inside was high, the waterways could also drain naturally. The sluices in the northern (left) retaining wall beside the main volume, the dam lock, contain two sluices with winches and heavy wooden doors for this purpose. When the external water level was high, these sluices had to be closed and water could only be discharged by pumping. Closure of the sluice gates and the dam lock was necessary to be able to establish sufficient inundation in the polders behind and the works together formed a relatively complex ensemble in this field. The combination of sluice gates and closeable inlets and outlets makes clear the special position of the works for the New Holland Waterline in this area; together with the dam lock further to the northeast at the Dijkje / the Doornsweg they played a role in the possible inundation of the polders above Nieuwendijk and Almkerk.
Valuation
The STEAM PUMPING STATION WITH SLUICE GATES AND DAM LOCK at the Rijksweg in Nieuwendijk is of general interest because of:
* Cultural-historical values as part of the New Holland Waterline as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially from 1815 realised by him, Jan Blanken and Major-engineer Willem Offerhaus and subsequently by others over approximately 125 years strengthened and improved.
* Architectural-historical values, in particular as an expression of construction related to military-strategic building practices, which is based on the system of inundation and access defence.
This is an expression of historical waterworks related to military-strategic building practices, in the form of a pumping station with associated water-retaining elements.
* Ensemble value and situational values as part of the New Holland Waterline. Also because of the functional and physical connection with the other components of the complex, as well as with the nearby workshop / smithy and the service dwellings.
* The component is preserved reasonably intact because the main form, the architectural detailing and adaptation to the functions of water-retaining structures and dam lock remain clearly recognisable.
* The component is representative (characteristic) because it clearly shows the former function of a complex sluice gate system for the New Holland Waterline and it represents rarity value as an ensemble of waterworks and as a (former) triple-acting pumping station.
Nearby in the register
- Bomvrij militair object, Betonnen werken bij het werk aan de Bakkerskil Werkendam (Altena 30)Bomvrij militair objectunder 1 mi
- Onderwijzerswoning, Rijksweg 69Dienstwoningunder 1 mi
- Fort, vesting en -onderdelen, Betonnen werken bij het werk aan de Bakkerskil Nieuwendijk (Altena 30)Fort, vesting en -onderdelen1 mi
- Boerderij, Provincialeweg Noord 22Boerderij1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.