Rijksmonumentenregister · Netherlands
De Grote Enk
Arnhem, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Handel en kantoor
- Function
- Kantoorgebouw
- Category
- onroerend gebouwd
- Built (approximately)
- 1955 - 1958
- Address
- Tivolilaan 51, 6824 BT Arnhem (and others)
- Place
- Arnhem
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.98767, 5.93347
- Monument number
- 530921
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1920 map "Kaart van de zuidelijke Veluwezoom : oostelijk gedeelte (Oosterbeek tot Dieren) / lithogr. J. Smulders" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Voormalig hoofdkantoor AKU/gebouw "de Enk"
Inleiding Het betonnen KANTOORGEBOUW 'de Grote Enk' te Arnhem gebouwd in de periode 1955-1960 naar ontwerp van prof. Ir. H.T. Zwiers in opdracht van de Algemene Kunstzijde Unie (AKU).
Het kantoorgebouw is gebouwd als onderdeel van een fabriekscomplex opgericht op 8 mei 1911 door J.C. Hartogs aan de Vosdijk te Arnhem als de NV Nederlandsche Kunstzijdefabriek (AKU). De AKU/ENKA groeide uit tot een zeer succesvolle onderneming als gevolg waarvan de omvang van het complex in de jaren twintig van de twintigste eeuw groeide. Het kantoorgebouw maakt onderdeel uit van een reeks uitbreidingen in de jaren vijftig van de twintigste eeuw. Het nieuwe kantoorgebouw zorgde voor de centrale huisvesting van het personeel in een gebouw. De directie en administratieve afdelingen waren tot dan toe gehuisvest in onder meer enkele villa's aan de Velperweg. Met de komst van het nieuwe kantoorgebouw zijn de villa's gesloopt.
Het kantoorgebouw met T- vormige plattegrond is beeldbepalend gelegen aan de Velperweg. Als gevolg van de herbestemming van het kantoorgebouw is de straatnaam gewijzigd van Velperweg in Tivolilaan. De bouw werd in twee fasen uitgevoerd. De directievleugel, gesitueerd evenwijdig aan de Velperweg, was in 1956 grotendeels gereed en bestemd voor de directie en een aantal centrale diensten. De achtervleugel ten behoeve van het administratieve diensten en het clubgebouw "de Enk", links van de directievleugel, werden voltooid in 1960. Het clubgebouw, genoemd naar de gesloopte villa 'de Enk' op deze plek, was bestemd voor zakelijke activiteiten (ontvangsten, conferenties, jubilea, vergaderingen, etc.) en diverse binnen de AKU opgerichte verenigingen.
In de representatieve gevel van de directievleugel op de tweede verdieping vijf grote venstervlakken met daarin glas applique van Eugène Terwindt (Berg en Dal 1941) uit 1985. Voor het overige is de gevel gekleurd met vlakken in grijs, lichtgrijs en oranje. De ingangspartij is monumentaal vormgegeven door middel van een luifel ondersteund door slanke zuilen geflankeerd door gepolychromeerde metaalplastieken van Charles Hammes (1915-1991). Zij werden in 1958 namens het personeel aan de directie aangeboden bij de opening.
Prof. Ir. H.T. Zwiers (1900-), architect te Haarlem, geboren te Amsterdam, was als hoogleraar verbonden aan de Technische Hoogeschool te Delft. Zwiers was voor de Tweede Wereldoorlog één van de aanhangers van de Amsterdamse school en later de Delftse school. In zijn voor- en na-oorlogse functionalistische ontwerpen is de uit de Amsterdamse school voortkomende voorliefde voor decoratief siermetselwerk en expressieve decoraties nog steeds herkenbaar. Ook het AKU-hoofdkantoor herinnert in zijn in siermetselwerk uitgevoerde kopgevels en de schilderachtige, haast plastische behandeling van de gevels aan de decoratieve bouwstijlen in de eerste helft van de twintigste eeuw.
Beschrijving
Kantoorgebouw met een min of meer T-vormige opzet bestaande uit een betonskelet. Het gebouw is op te delen in drie bouwvolumes: de directievleugel, de achtervleugel en het clubgebouw.
De directievleugel is een rechthoekig langgerekt bouwvolume bestaande uit een souterrainverdieping, zes bouwlagen en een plat dak. Op het platte dak bevindt zich een bescheiden zevende verdieping. Aan de achterzijde bevindt zich een vierkante hoge verbindings-/trappenhuistoren herkenbaar doordat deze uit twee extra bouwlagen bestaat. De voorgevel rust op twee aan twee geplaatste betonnen kolommen. Achter de kolommen bevindt zich een hoge bakstenen onderbouw, gemetseld in een soort klezoorverband met om en om uitgemetselde roodbruine bakstenen. De onderbouw heeft kleine vierkante vensters beneden (souterrain) en een brede doorlopende vensterstrook onder de overkragende bovenbouw. De gevel van de bovenbouw wordt bepaald door betonnen stijl- en regelwerk met in ieder vak een betonnen paneel met daarboven een venster met klein enkelruits onderraam en groot enkelruits bovenraam (taatsraam). De betonnen panelen hebben op regelmatige afstanden rozetvormige decoraties in de vorm van vier gepaneelde vierkanten. In de derde bouwlaag worden de smalle vensterreeksen onderbroken door vijf uitgebouwde vierkante vensterpartijen met grote enkelruits ramen, waarin in 1985 applicaties zijn aangebracht van de kunstenaar Eugène Terwindt (Berg en Dal 1941). In de applicaties is het oude logo van de AKZO (driehoek) als uitgangspunt genomen. De bovengevel wordt aan de bovenzijde afgesloten door een betonnen fries met vlechtmotieven en driehoekige "kantelen" met op regelmatige afstanden geschilderde ovale ornamenten. De bovenste verdieping, gelegen op het platte dak, wordt aan drie zijden omgeven door betonnen pergola-achtige raamwerken, aan de voorzijde bekroond door geschilderde ornamenten. De zijgevels zijn gemetseld in een soort klezoorverband met om en om uitgemetselde roodbruine baksteen. De gevels hebben een gesloten karakter met slechts een klein aantal vensters. Tegen de linkergevel bevindt zich het verbindingslid naar het clubgebouw 'de enk'. De ingangspartij in de voorgevel is vormgegeven door een breed portiek waarvoor een luifel op slanke, stalen kolommen. De entree bezit een brede bordestrap met ijzeren hekwerken. De buitenste stalen kolommen van de luifel zijn voorzien van metaalplastieken van Charles Hammes (1915-1991). De uit 1958 daterende kunstwerken symboliseren de progressie (vogel, zich verheffend van zijn nest) en het productieproces (ruwe grondstoffen aangevoerd en verwerkt middels machinale arbeid en handwerk tot eindproduct). Het interieur is als gevolg van de herbestemming tot woningen grotendeels gewijzigd. Op onderdelen is de structuur en de afwerking nog herkenbaar zoals bijvoorbeeld in het trappenhuis. Het gebouw kent een vernieuwende betonconstructie verdeeld in traveeën van 1,4 meter. Inwendige bevinden zich elke zes traveeën kolommen. Ten behoeve van installaties met gevelverwarming is het gebouw voorzien van dubbele vloeren.
De achtervleugel is een rechthoekig langgerekt bouwvolume bestaande uit zeven bouwlagen met plat dak. De langsgevels zijn onderverdeeld in vakken gevuld met een gedecoreerd betonnen paneel en daarboven een venster met laag enkelruits raam en hierboven een groter enkelruits taatsraam. De panelen zijn voorzien van v-vormige motieven. De bovenste bouwlaag bestaat uit rechthoekige erkervormige vensterpartijen, afgewisseld door inspringende vensters. De eerste bouwlaag van de westgevel bezit een portiek met ingang met betonnen omlijsting, waarin een draaideur met nevenlichten. Voor de ingang een trap. De kopgevel is identiek aan de zijgevels van de directievleugel. In het midden bevindt zich een rechthoekig uitgebouwd trappenhuis met betonskelet en zowel in voorzijde als zijkanten vensters met enkelruits ramen of panelen met glasstenen. Voor de eerste bouwlaag bevindt zich hier een uitgebouwd portaal met plat dak, rechts een gesloten muur met stroken met glasstenen en links een pijler. In het portaal moderne deuren. Aan weerszijden van de trappenhuisuitbouw bevinden zich stroken boven elkaar geplaatste vierkante vensters met enkelruits ramen. De noordelijke kopgevel van de achterbouw heeft in aansluiting op de verbindingstoren eveneens een bakstenen bekleding. Op het dak van de achterbouw staan drie forse cilindrische liftkokers.
Het clubgebouw met rechthoekige plattegrond, bestaande uit twee bouwlagen en een plat dak, sluit, middels een veelhoekig bouwdeel afgesloten door een schilddak, en een verbindingslid aan op de voorbouw van het hoofdkantoor. Het verbindingslid bezit een plat dak en in baksteen gemetselde gevels, waarin siermetselwerkmotieven zijn verwerkt. Aan de straatzijde bevindt zich de hoofdingang, gevat in een brede betonnen omlijsting met dubbele deuren met nevenlichten. Aan de achterzijde bestaat de gevel uit stalen ramen. Het bouwvolume van het clubgebouw wordt ondersteund door ongelede betonnen pijlers waarbij de ruimte onder het gebouw was bestemd als parkeerruimte. De open onderbouw heeft in de lengterichting een veelruits tussenwand met betonnen sokkel en betonpijlers. De gevels van het pand zijn gemetseld in geelbruine baksteen in kettingverband. In de westelijke gevel bevinden zich in de eerste bouwlaag vijf ven-sterpartijen, bestaande uit vierkante enkelruits ramen met omlijstingen en aan weerszijden hiervan smallere enkelruits ramen. De vensterpartijen zijn aan elkaar gekoppeld door muurdammen. Boven de vierkante vensters bevinden zich in het metselwerk aangebrachte X-vormige decoraties van gekleurde baksteen. De tweede bouwlaag bevat vijf vierkante vensters met enkelruits ramen. De achtergevel heeft in beide bouwlagen vijf vierkante vensters en eveneens siermetselwerkelementen. De naar de Velperweg gerichte kopgevel heeft geheel bovenin links en rechts twee kleine vensters.
Waardering
Betonnen KANTOORGEBOUW 'de Grote Enk' te Arnhem gebouwd in 1956-1960 naar ontwerp van H.T. Zwiers in opdracht van de Algemene Kunstzijde Unie (AKU) is een evidente mijlpaal in de ontwikkeling van de architectuur, stedenbouw, landinrichting, bouwtechniek of ruimtegebonden kunst in Nederland uit de periode 1940-1958:
* Vanwege de architectuurhistorische waarde als goed en betrekkelijk gaaf voorbeeld van een kantoorgebouw uit de jaren '50 van de 20ste eeuw naar ontwerp van Zwiers, gebouwd volgens de beginselen van shake hands architectuur. Deze kenmerkt zich enerzijds door de moderne uitstraling die onder meer tot uiting komt in de vernieuwende betonconstructie, de betonnen panelen in de gevels en het plaatsen van het gebouw op pilotis. Anderzijds wordt deze moderne uitstraling verrijkt met decoratieve en expressieve elementen wat onder meer tot uiting komt in de toepassing van siermetselwerk, geglazuurde baksteen, de ornamentiek in de entreepartij en de kleurstelling van de gevel.
* Vanwege de kunsthistorische waarde van de aanwezige monumentale kunstwerken metaalplastiek van Charles Hammes uit 1958 en glas applique van Eugene Terwindt uit 1985.
* Vanwege de ensemblewaarde tussen de monumentale kunstwerken en de architectuur
* Vanwege de stedenbouwkundige waarde vanwege zijn bijzondere verschijningsvorm, opvallende bouwmassa en prominente ligging aan de Velperweg. De situering van het gebouw is zorgvuldig ingepast in de bestaande stedenbouwkundige situatie, waarbij de aanleg voor het gebouw de representatieve functie onderstreept.
* Vanwege de cultuurhistorische waarde als hoofdkantoor van de eerste Nederlandse kunstzijdeproducent, een internationaal concern dat na de oorlog een belangrijke rol speelde in de economische heropleving.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Former headquarters AKU/building "de Enk"
Introduction The concrete OFFICE BUILDING 'de Grote Enk' in Arnhem built in the period 1955-1960 to the design of prof. Ir. H.T. Zwiers on commission of the Algemene Kunstzijde Unie (AKU).
The office building was constructed as part of a factory complex established on 8 May 1911 by J.C. Hartogs at the Vosdijk in Arnhem as the NV Nederlandsche Kunstzijdefabriek (AKU). The AKU/ENKA grew into a highly successful enterprise as a result of which the size of the complex increased in the nineteen twenties of the twentieth century. The office building forms part of a series of expansions in the nineteen fifties of the twentieth century. The new office building provided central housing for personnel in one building. The management and administrative departments had until then been housed in among others several villas on the Velperweg. With the arrival of the new office building the villas were demolished.
The office building with a T-shaped floor plan is a distinctive landmark located on the Velperweg. As a result of the change of use of the office building the street name was changed from Velperweg to Tivolilaan. The construction was carried out in two phases. The management wing, situated parallel to the Velperweg, was largely completed in 1956 and intended for management and a number of central services. The rear wing for administrative services and the clubhouse "de Enk", to the left of the management wing, were completed in 1960. The clubhouse, named after the demolished villa 'de Enk' on this site, was intended for business activities (receptions, conferences, jubilees, meetings, etc.) and various associations established within the AKU.
In the representative facade of the management wing on the second storey five large window surfaces with glass applique by Eugène Terwindt (Berg en Dal 1941) from 1985. Otherwise the facade is coloured with areas in grey, light grey and orange. The entrance section is monumental in design by means of a canopy supported by slender columns flanked by polychromic metal sculptures by Charles Hammes (1915-1991). They were presented in 1958 on behalf of the personnel to the management at the opening.
Prof. Ir. H.T. Zwiers (1900-), architect in Haarlem, born in Amsterdam, was a professor at the Technical University in Delft. Zwiers was before the Second World War one of the proponents of the Amsterdam school and later the Delft school. In his pre- and post-war functionalist designs the preference stemming from the Amsterdam school for decorative ornamental brickwork and expressive decorations is still recognisable. The AKU headquarters also recalls in its ornamental brickwork end gables and the picturesque, almost plastic treatment of the facades the decorative architectural styles in the first half of the twentieth century.
Description
Office building with a more or less T-shaped layout consisting of a concrete skeleton frame. The building can be divided into three building volumes: the management wing, the rear wing and the clubhouse.
The management wing is a rectangular elongated building volume consisting of a basement storey, six storeys and a flat roof. On the flat roof there is a modest seventh storey. On the rear side there is a square tall connection/staircase tower recognisable in that it consists of two additional storeys. The front facade rests on concrete columns placed two by two. Behind the columns there is a tall brick substructure, laid in a type of chainwork bond with alternating reddish-brown bricks. The substructure has small square windows below (basement) and a broad continuous window strip below the overhanging upper structure. The facade of the upper structure is determined by concrete pillar and lintel work with in each bay a concrete panel with above it a window with small single-light lower pane and large single-light upper pane (two-part window). The concrete panels have at regular intervals rosette-shaped decorations in the form of four panelled squares. In the third storey the narrow window rows are interrupted by five projected square window sections with large single-light windows, in which in 1985 appliques were applied by the artist Eugène Terwindt (Berg en Dal 1941). In the appliques the old AKZO logo (triangle) was taken as the starting point. The upper facade is closed at the top by a concrete frieze with plaiting motifs and triangular "crenellations" with painted oval ornaments at regular intervals. The top storey, located on the flat roof, is surrounded on three sides by concrete pergola-like frameworks, crowned on the front by painted ornaments. The side facades are laid in a type of chainwork bond with alternating reddish-brown brick. The facades have a closed character with only a small number of windows. Against the left facade there is the connecting link to the clubhouse 'de enk'. The entrance section in the front facade is designed as a wide portico with a canopy on slender steel columns. The entrance has a wide stoop with iron railings. The outer steel columns of the canopy are provided with metal sculptures by Charles Hammes (1915-1991). The artworks dating from 1958 symbolise progress (bird, rising from its nest) and the production process (raw materials supplied and processed by mechanical and manual labour to finished product). The interior has been largely modified due to the change of use to dwellings. In parts the structure and finish are still recognisable such as for example in the stairwell. The building features an innovative concrete structure divided into bays of 1.4 metres. Inside there are columns every six bays. To accommodate installations with facade heating the building is provided with double floors.
The rear wing is a rectangular elongated building volume consisting of seven storeys with flat roof. The long facades are subdivided into bays filled with a decorated concrete panel and above it a window with low single-light pane and above this a larger single-light two-part window. The panels are provided with v-shaped motifs. The top storey consists of rectangular bay-like window sections, alternating with recessed windows. The first storey of the west facade has a portico with entrance with concrete frame, in which a revolving door with sidelights. A staircase in front of the entrance. The end gable is identical to the side facades of the management wing. In the middle there is a rectangular projected staircase tower with concrete skeleton and windows with single-light panes or panels with glass bricks on both front and sides. In front of the first storey there is a projected portal with flat roof, on the right a closed wall with strips with glass bricks and on the left a pillar. Modern doors in the portal. On either side of the staircase tower projection there are strips of vertically stacked square windows with single-light panes. The northern end gable of the rear structure has in connection with the connection tower also a brick cladding. On the roof of the rear structure there are three substantial cylindrical lift shafts.
The clubhouse with rectangular floor plan, consisting of two storeys and a flat roof, connects, by means of a polygonal building section closed by a hipped roof, and a connecting link to the front structure of the headquarters. The connecting link has a flat roof and brick-laid facades, in which ornamental brickwork motifs are incorporated. On the street side there is the main entrance, set in a broad concrete frame with double doors with sidelights. On the rear side the facade consists of steel windows. The building volume of the clubhouse is supported by non-articulated concrete pillars whereby the space under the building was intended as parking space. The open substructure has in the longitudinal direction a multi-light partition wall with concrete base and concrete pillars. The facades of the building are laid in yellowish-brown brick in chain bond. In the western facade there are in the first storey five window sections, consisting of square single-light windows with frames and on either side narrower single-light windows. The window sections are connected to each other by wall piers. Above the square windows there are X-shaped decorations of coloured brick incorporated in the brickwork. The second storey contains five square windows with single-light panes. The rear facade has in both storeys five square windows and likewise ornamental brickwork elements. The end gable facing Velperweg has at the very top on the left and right two small windows.
Valuation
Concrete OFFICE BUILDING 'de Grote Enk' in Arnhem built in 1956-1960 to the design of H.T. Zwiers on commission of the Algemene Kunstzijde Unie (AKU) is an obvious milestone in the development of architecture, urban planning, land development, building technology or spatially-related art in the Netherlands from the period 1940-1958:
* Because of the architectural-historical value as a good and relatively intact example of an office building from the nineteen fifties of the 20th century to the design of Zwiers, built according to the principles of shake hands architecture. This is characterised on the one hand by the modern appearance which is expressed among others in the innovative concrete structure, the concrete panels in the facades and the positioning of the building on pilotis. On the other hand this modern appearance is enriched with decorative and expressive elements which is expressed among others in the application of ornamental brickwork, glazed brick, the ornamentation in the entrance section and the colour scheme of the facade.
* Because of the art-historical value of the present monumental artworks metal sculpture by Charles Hammes from 1958 and glass applique by Eugene Terwindt from 1985.
* Because of the ensemble value between the monumental artworks and the architecture
* Because of the urban planning value because of its distinctive appearance, striking building mass and prominent location on the Velperweg. The positioning of the building is carefully integrated into the existing urban planning situation, whereby the layout for the building underscores the representative function.
* Because of the cultural-historical value as headquarters of the first Dutch synthetic silk producer, an international concern that played an important role in post-war economic recovery.
Nearby in the register
- Rioolgemaal, Schavenmolenstraat tegenover 59Gemaalunder 1 mi
- Pastorie(F), Verlengde Hoflaan 72Kerkelijke dienstwoningunder 1 mi
- St. Jan de DoperKerk en kerkonderdeelunder 1 mi
- 'T HavekeWoonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.