TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Molecaten

Hattem, Gelderland, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Tuin, park en plantsoen
Function
Historische aanleg
Category
onroerend gebouwd
Address
Molecaten bij 1, 8051 PN Hattem
Place
Hattem
Province
Gelderland
Country
Netherlands
Coordinates
52.46448, 6.05277
Part of complex
530468
Monument number
530470

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries

5 historical maps cover this location, the earliest the 1636 map "Ditio Trans Isulana." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

Omschrijving onderdeel 2:

HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG. De historische parkaanleg van Molecaten kenmerkt zich door een sterk in de structuur van het landgoed en door de karakter van het landgoed bepaalde aanleg in formele en landschappelijke stijl. In de veranderingen die de aanleg van het park in de loop der tijd heeft ondergaan is steeds de utilitaire grondslag van het landgoed zichtbaar gebleven, zij het dat deze binnen de grenzen van het park op zeer ingehouden en sobere wijze werd verfraaid. Het is niet duidelijk of deze ingetogenheid van de parkaanleg toe is te schrijven aan de beperkte financiële middelen van de familie die in een aansluitende periode van 350 jaar deze aanleg tot stand heeft gebracht, of aan het respect van telgen van deze familie voor dat wat hun voorouders op Molecaten tot stand hebben gebracht. De historische tuin- en parkaanleg van Molecaten gaat terug tot het einde van de 16de eeuw toen in 1597 door de pachter van het goed ter plekke van het huidige Molecaten, Johan van der Schuijr, aan de oostzijde van het versterkte huis een molenwijer werd aangelegd, die aan de noordzijde werd afgedamd. Dam en wijer zijn tot op heden bewaard gebleven, hoewel de contouren van de oevers van de wijer in de tweede kwart van de 19de eeuw in verband met de toen gerealiseerde parkaanleg in landschapsstijl iets glooiender zijn gemaakt en de wijer de allure van een vijverpartij in landschapsstijl kreeg. Voor de watervoorziening van het complex werden aan de oostzijde van de Trijnselenberg enkele sprengen aangeboord en werd een stelsel van waterlopen aangelegd, zoals tot op heden herkenbaar is. Dit deel van de berg met bijbehorend stelsel van waterlopen maakt onderdeel uit van de bescherming. De Caerte van de stadt en schependom van Hattem door Nicolaes van Geelkercken uit 1630-1631 geeft aan dat de knik die de parkweide in landschapsstijl ten noorden van het huis, ten aanzien van de huisplaats maakt, teruggaat tot het verkavelingspatroon dat op de kaart van Van Geelkercken zichtbaar is. Rond 1634-1635 liet de toenmalige pachter van Molecaten Gerrewijn Gerrits pal aan de noordzijde van de wijer een tweede papiermolen bouwen (verdwenen). De ringsloot genaamd Cingelbeek, die tot op heden rondom de zuid- en oostzijde van de parkvijver (wijer) bewaard is gebleven, werd vermoedelijk in verband met deze tweede molen toen uitgegraven. Ten behoeve van voldoende waterstuwing werd voor deze ringsloot in het huidige bos ten zuiden van de vijverpartij een nieuwe sprengbron aangeboord. De bron met bijbehorend kanaal dat in de richting van de vijverpartij verloopt, is tot heden bewaard gebleven en vormt met het pal ernaast gelegen pad de grens van de historische aanleg aan deze zijde. Deze grens verloopt een stukje in zuidelijke richting en buigt in een knik naar het oosten en verloopt langs het hier gelegen pad, dat langs de waarschijnlijk omstreeks 1587-1588 door Spanjaarden aangelegde vluchtburcht genaamd Spaansen Graven voert (zie hiervoor onderdeel 3). Voor het water in de gracht van de burcht werd langs het pad een sprengbron aangeboord en een kanaal aangelegd, zoals tot op heden is te zien. Het gaaf bewaarde ensemble van sprengen, kanalen, wijer en water(beek)lopen, dat de ruggengraat vormt van de terreininrichting, aanwezige beplanting en de (voormalige) bedrijfsvoering van het landgoed en buitenplaats Molecaten is tot op heden gaaf bewaard gebleven en vertegenwoordigt een grote cultuurhistorische waarde. De sprengkoppen aan de oostzijde van de Trijnselenberg worden door monumentale beukgroepen gemarkeerd (zie hiervoor onderdeel 13). De geheel bewaard gebleven rechthoekige hof pal aan de achterzijde van het huis is waarschijnlijk aangelegd in de periode 1646-1675, toen het huis door eigenaar Johan van Keppel na verwoesting door Spaanse troepen werd hersteld en in twee fasen werd verbouwd. De ringsloot die in verband met de tweede papiermolen al eerder in de 17de eeuw was aangelegd werd toen om het hof doorgetrokken, waardoor huisplaats en hof geheel werden omgracht. Het huwelijkscontract van Geertruid's dochter Anna van Keppel en Borchardt Joost van Welvelde uit 1690 maakt duidelijk dat de ten westen van het huis gelegen grote Trijnselenberg deel uitmaakte van het bezit en geeft aan dat er op Molecaten sprake was van een aanleg: "... het Huis Molecaten met sijn privilegiën en gerechtigheden, Hoven en papiermolens, het houtgewas staande in Haelboomskamp, het houtgewas en zaaijland Meulekate, Loussenkamp, den Bergh, de oude en nieuwe plantage en alle nieuwe plantagien en opgaande boomen om den huise Molecaeten gelegen...". Tussen 1690 en 1719, wanneer de havezate te koop wordt aangeboden, is Molecaten aanzienlijk verrijkt, getuige het verkoopaffiche uit 1719:"...Het huys en havesate Molecaten met sijn bouwhuysen, Oranjenhuys, Stallen, Hoveniers Huys, en verders sijne grafften en Cingels gelegen, twee hooven en opgaende Boomen, seer vermaeckelijcke Vijvers...". De toenmalige infrastructuur van een rechthoekig voorplein met bouwhuizen aan weerszijden aan de noordzijde van de omgrachte en ommuurde huisplaats, met de rechte oprijlaan, op het hart van het voorplein en as van het huis geprojecteerd en schuin verlopend, de Huisallee genaamd, die nog op de kaart van de Veluwe door M.J. de Man zichtbaar is, is niet meer bewaard gebleven. Ten noordwesten en evenwijdig aan de verwenen oorspronkelijke oprijlaan ligt nog steeds de Zijdallee met twee rijen oude beuken aan weerszijden: deze Zijdallee houdt de herinnering levend aan de vorm de oorspronkelijke oprijlaan. Ook bewaard is de zogenaamde Nieuwe Allee of Vuurenallee, de met dubbele beuk aan weerszijden beplante rechte toen tweede oprijlaan, die op het voormalige voorplein was geprojecteerd, die de beboste Trijnselenberg aan de noordzijde begrenst en die de verbindingslaan vormt met de aan de westzijde van de buitenplaats gesitueerde Hessenweg. In een taxatie uit 1731 gemaakt in verband met een poging de havezate te verkopen, wordt over het houtgewas vermeldt dat dit voor het merendeel nog jong was. De Hottingeratlas uit ca. 1783 vertoont een wandeling direct rondom de ringsloot langs de zuid- en oostzijde van de vijverpartij en de in curven verlopende laan die over een geaccidenteerd terrein langs de oostzijde naar de noordpunt van het beschermde complex voert. Laatstgenoemde geaccidenteerde terrein had Reinhard Borchard in 1758 verworven. Op een kaart van Molecaten van Kellerman uit ca. 1800 is te zien dat deze beide onderdelen (wandeling en laan) dan van laanbomen zijn voorzien, zoals nu nog het geval is. Na 1811 (kaart De Man) werd de rechte laan van de Veldweg naar het Spijker aangelegd, die sindsdien als oprijlaan dienst doet. Het Spijker Watervlied was in 1805 door Reinhard Borchard Willem van Heeckeren verworven en maakt sindsdien deel uit van Molecaten (zie hiervoor onderdeel 8). Pal langs de noordzijde van de laan werd de beekloop door- of rechtgetrokken en van een houtwal voorzien. Aan de Veldweg haakt de aanleg van de beek in een rechte hoek links om, en ook daar werd een houtwal met beukenrij langs de Veldweg geplant, zoals tot op heden zichtbaar is. Deze veranderingen zijn waarneembaar op de Topografische en Militaire kaart uit 1847 en op de Bonnekaart uit 1911-1920. Omstreeks de tijd van de verbouwing van het huis en de bouw van het koetshuis in de periode 1824-1826 werd de omgeving van huis Molecaten aan de toenmalige in zwang zijnde landschapsstijl aangepast. Dit gebeurde fasegewijs. Het voormalige voorplein werd parkweide. Deze parkweide ten noordoosten van het voormalige voorplein is volgens het Kadastraal Minuutplan uit 1832 in dat jaar nog niet aanwezig: het plan vertoont de nog rechte oprijlaan, de zogenaamde Huisallee, die in noordoostelijke richting voert. Voor 1847 (Topografische en Militaire kaart) is deze laan voor een groot deel verdwenen en vervangen door de huidige in een ruime curve door de parkweide voerende toegangsweg. Het zicht vanuit het huis over de parkweide eindigt op de laan met houtwal, die al op de kaart van Van Geelkercken zichtbaar is. Waarschijnlijk eerder, omstreeks het begin van de 19de eeuw, werden de sprengkoppen aan de westzijde van het park van een beukaanplant voorzien, om dit zeer geaccidenteerde deel van de aanleg in de geest van de vroege landschapsstijl te verfraaien. In 1859 liet de toenmalige eigenaar Jacob Anne van Heeckeren de 17de-eeuwse papiermolen afbreken en op dezelfde plek het huidige witgepleisterde korenmolen optrekken (zie hiervoor onderdeel 7), die met zijn vensters in neogotische stijl in het park een grote ornamentele waarde vertegenwoordigt. In de periode van de bouw van de molen kreeg waarschijnlijk ook de door loofbomen omgeven en door de beekloop begrensde open ruimte pal ten noordoosten van de korenmolen, waar vanouds de herberg staat, zijn huidige vorm als open plek tegen de bosrand met in curven verlopende paden aan de oostzijde. Aan het einde van de 19de-eeuw verkreeg de wandeling rondom de vijver (wijer) haar huidige karakteristieke randbeplanting met rododendrons. Sindsdien hebben er zich in het park geen ingrijpende veranderingen voorgedaan.

Waardering De HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG, behorende tot de historische buitenplaats Molecaten, is in cultuurhistorisch opzicht van algemeen belang

* als gaaf bewaard voorbeeld van een parkaanleg in formele en landschappelijke stijl, die sterk door het karakter en infrastructuur van het landgoed is bepaald;

* vanwege de gaafbewaarde historische waterhuishouding, bestaande uit sprengen, kanalen, water- en beeklopen en wijer: deze aangelegde waterhuishouding vormt de ruggengraat van de terreininrichting, aanwezige beplanting en de (voormalige) bedrijfsvoering van Molecaten;

* vanwege de hoge mate van gaafheid;

* vanwege de ouderdom;

* vanwege de historische gelaagdheid van de aanleg;

* vanwege de schoonheid.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

Description of component 2:

HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT. The historic park layout of Molecaten is characterized by a design in formal and landscape style that is strongly determined by the structure and character of the estate. In the changes that the park layout has undergone over time, the utilitarian foundation of the estate has always remained visible, albeit that within the boundaries of the park it was embellished in a very restrained and austere manner. It is unclear whether this restraint of the park layout is attributable to the limited financial resources of the family that over an ensuing period of 350 years brought about this layout, or to the respect of members of this family for what their ancestors had created at Molecaten. The historic garden and park layout of Molecaten dates back to the end of the 16th century when in 1597 the tenant of the estate, Johan van der Schuijr, created a mill pond on the east side of the fortified house at the location of the present-day Molecaten, which was dammed off on the north side. Dam and pond have been preserved to the present day, although the contours of the pond shores were made somewhat more gently sloping in the second quarter of the 19th century in connection with the park layout in landscape style that was realized at that time, and the pond took on the appearance of a pond in landscape style. For the water supply of the complex, several springs were tapped on the east side of the Trijnselenberg and a system of watercourses was created, as is recognizable to the present day. This part of the hill with the associated system of watercourses forms part of the protection. The Caerte van de stadt en schependom van Hattem by Nicolaes van Geelkercken from 1630-1631 indicates that the bend which the park meadow in landscape style makes to the north of the house, in relation to the house site, dates back to the plot subdivision pattern visible on Van Geelkercken's map. Around 1634-1635, the then tenant of Molecaten, Gerrewijn Gerrits, built a second paper mill directly on the north side of the pond (now disappeared). The ring ditch called Cingelbeek, which has been preserved to the present day around the south and east side of the park pond (mill pond), was presumably excavated at that time in connection with this second mill. To ensure sufficient water backing up, a new spring source was tapped for this ring ditch in the present-day woodland to the south of the pond, and an associated canal was created. The spring with its associated canal running in the direction of the pond has been preserved to the present day and forms the boundary of the historic layout on this side together with the path running directly alongside it. This boundary runs a short distance in a southern direction and bends at a corner towards the east and runs along the path located here, which leads past the fortification called Spaansen Graven, presumably laid out around 1587-1588 by Spaniards (see for this component 3). For the water in the ditch of the fortification, a spring source was tapped along the path and a canal was created, as is visible to the present day. The well-preserved ensemble of springs, canals, pond and water(brook)courses, which forms the backbone of the terrain layout, existing planting and the (former) management of the estate and country house Molecaten has been perfectly preserved to the present day and represents great cultural-historical value. The spring heads on the east side of the Trijnselenberg are marked by monumental beech groups (see for this component 13). The completely preserved rectangular courtyard directly at the rear of the house was probably laid out in the period 1646-1675, when the house was restored by owner Johan van Keppel after destruction by Spanish troops and was rebuilt in two phases. The ring ditch, which had already been created in the 17th century in connection with the second paper mill, was then drawn around the courtyard, whereby the house site and courtyard were completely surrounded by a ditch. The marriage contract of Geertruid's daughter Anna van Keppel and Borchardt Joost van Welvelde from 1690 makes clear that the large Trijnselenberg situated to the west of the house formed part of the property and indicates that there was a layout at Molecaten: "... the House Molecaten with its privileges and rights, Courts and paper mills, the timber standing in Haelboomskamp, the timber and arable land Meulekate, Loussenkamp, the Hill, the old and new plantation and all new plantations and rising trees around the house Molecaten situated...". Between 1690 and 1719, when the country house is offered for sale, Molecaten has been considerably enriched, as evidenced by the sales notice from 1719: "...The house and country house Molecaten with its farm buildings, Orange house, Stables, Gardener's House, and furthermore its ditches and enclosures situated, two courts and rising Trees, very pleasant Ponds...". The contemporary infrastructure of a rectangular forecourt with farm buildings on either side on the north side of the ditched and walled house site, with the straight drive projected on the centre of the forecourt and axis of the house and running diagonally, the Huisallee so named, which is still visible on the map of the Veluwe by M.J. de Man, has not been preserved. To the northwest and parallel to the vanished original drive lies the Zijdallee with two rows of old beeches on either side: this Zijdallee keeps alive the memory of the form of the original drive. Also preserved is the so-called Nieuwe Allee or Vuurenallee, the straight second drive at that time planted with double beech on either side, which was projected onto the former forecourt, which borders the wooded Trijnselenberg on the north side and which forms the connecting drive with the Hessenweg situated on the west side of the country house. In a valuation made in 1731 in connection with an attempt to sell the country house, it is mentioned of the timber that this was for the most part still young. The Hottinger atlas from circa 1783 shows a walk directly around the ring ditch along the south and east side of the pond and the drive running in curves that leads over an uneven terrain along the east side to the north point of the protected complex. The latter uneven terrain had been acquired by Reinhard Borchard in 1758. On a map of Molecaten by Kellerman from circa 1800, it can be seen that both these elements (walk and drive) are then provided with avenue trees, as is still the case now. After 1811 (map De Man), the straight drive was created from the Veldweg to the Spijker, which has served as an access drive since then. The Spijker Watervlied was acquired in 1805 by Reinhard Borchard Willem van Heeckeren and has formed part of Molecaten since then (see for this component 8). Directly along the north side of the drive, the brook course was driven through or straightened and provided with a timber bank. At the Veldweg, the layout of the brook turns sharply left at a right angle, and a timber bank with a row of beeches was planted along the Veldweg there too, as is visible to the present day. These changes are observable on the Topographic and Military map from 1847 and on the Bonne map from 1911-1920. Around the time of the renovation of the house and the construction of the coach house in the period 1824-1826, the surroundings of Molecaten house were adapted to the then prevailing landscape style. This happened in phases. The former forecourt became park meadow. According to the Cadastral Minute Plan from 1832, this park meadow to the northeast of the former forecourt did not yet exist that year: the plan shows the still straight drive, the so-called Huisallee, which runs in a northeasterly direction. By 1847 (Topographic and Military map), this drive had for the most part disappeared and been replaced by the present access road running in a generous curve through the park meadow. The view from the house over the park meadow ends at the drive with timber bank, which was already visible on Van Geelkercken's map. Probably earlier, around the beginning of the 19th century, the spring heads on the west side of the park were provided with a beech planting, to embellish this very uneven part of the layout in the spirit of early landscape style. In 1859, the then owner Jacob Anne van Heeckeren had the 17th-century paper mill demolished and erected the present whitewashed corn mill in its place (see for this component 7), which with its windows in neogothic style represents great ornamental value in the park. During the period of the mill's construction, the open space surrounded by deciduous trees and bordered by the brook course directly to the northeast of the corn mill, where the inn has stood since time immemorial, probably also acquired its present form as an open area against the woodland edge with paths running in curves on the east side. At the end of the 19th century, the walk around the pond (mill pond) acquired its present characteristic edge planting with rhododendrons. Since then, no major changes have taken place in the park.

Valuation The HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT, belonging to the historic country house Molecaten, is of general importance in cultural-historical terms

* as a well-preserved example of a park layout in formal and landscape style, which is strongly determined by the character and infrastructure of the estate;

* because of the well-preserved historic water management system, consisting of springs, canals, water and brook courses and pond: this created water management system forms the backbone of the terrain layout, existing planting and the (former) management of Molecaten;

* because of the high degree of integrity;

* because of its age;

* because of the historic layering of the layout;

* because of its beauty.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
All Tuin, park en plantsoen in Gelderland All Province Gelderland records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)
See your own family's places on a living map