Rijksmonumentenregister · Netherlands
Tuin, park en plantsoen, Klokkenberg bij 99
Breda, Noord-Brabant, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Tuin, park en plantsoen
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1951 - 1953
- Address
- Klokkenberg bij 99, 4836 AZ Breda
- Place
- Breda
- Province
- Noord-Brabant
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.53820, 4.77790
- Part of complex
- 528717
- Monument number
- 528719
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
Historical map archives, georeferenced via AllmapsUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1924 map "Topographische kaart van Breda en omstreken / Topographische Inrichting ; samengest. naar de gegevens van de Militaire Verkenningen" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
PARK- EN TUINAANLEG van complex Sanatorium De Klokkenberg, ontworpen door J.T.P. Bijhouwer. De stijl van het park is Modern-Zakelijk. Bij de beplanting is gebruik gemaakt van traditionele soorten zoals veldesdoorn, lijsterbes, linden en berken. De park- en tuinaanleg werd in het landschap geïntegreerd met gebruikmaking van bestaande structuren zoals houtwallen, singels en lanen. In de aanleg werden daarnaast agrarische inrichtingen en elementen opgenomen, die mede als doel hadden in voedsel voor patiënten en personeel te voorzien, zoals groentetuinen voor de religieuzen bij het zusterhuis, een hoogstamboomgaard bij het ketelhuis en leifruit in de nissen van de wandelgang tussen het zusterhuis en de westelijke verpleegvleugel. Aan de zuidoostzijde van de verpleegvleugels vormden sierperken de grens tussen de weilanden en de aanleg rond het sanatorium. Aan de weilandzijde waren deze voorzien van de thans nog aanwezige lage beukenhagen als rug. Dergelijke hagen vormden op hoger schaalniveau geen visuele grens waardoor het landschap open bleef. Rond 1970 is de Mark rechtgetrokken, waarbij de grootschalige, schilderachtige, kronkels zijn verdwenen. De paden zijn in eerste instantie georiënteerd op de gevellijnen van de gebouwen en lopen parallel aan de as van het complex of schuin en haaks daarop. Een uitzondering hierop vormt de oprijlaan vanaf de verdwenen rotonde. Typerend voor het werk van Bijhouwer is het licht gebogen pad dat van het ketelhuis naar de oostelijke verbindingsvleugel van de tweede binnenplaats liep. Elementen als de beukenlaan die langs de verpleegvleugels loopt en een bomencirkel tussen de verpleegvleugels in de Mark behoren niet tot de oorspronkelijke aanleg en hebben de in het ontwerp essentiële relatie tussen de verpleegvleugels en zicht van daaruit naar de open ruimte van het Markdal verstoord. De aanleg is tevens op enkele plaatsen gewijzigd doordat parkeerplaatsen zijn aangelegd. De rechthoekige waterpartij die in een verdiept gazon was aangelegd op de binnenplaats bij de hoofdingang is verwijderd. J.T.P. (Jan Tijs Pieter) Bijhouwer (1898-1974) was als eerste hoogleraar landschapsarchitectuur in Wageningen de leermeester van generaties landschapsarchitecten. Zijn werk is van grote invloed geweest op het naoorlogse denken over cultuurlandschap. Zijn filosofie van vernieuwing van het landschap met behoud van de identiteit komt tot uitdrukking in de aanleg van de Klokkenberg.
Omschrijving
Aanleg bestaande uit een gesloten gebied met boskamers in het westen en vergezichten over het Markdal met open gebieden in het zuiden. Daartussen het grote sanatoriumgebouw. Het geheel doortrokken door op de gebouwen afgestemde wandelpaden en lanen.
Aan de noordwestzijde van de aanleg, langs de Galderseweg zijn bosvakken aangelegd die het gebouwencomplex De Klokkenberg aan het zicht onttrekken. Haaks op de Galderseweg loopt een oprit westwaarts, die is omzoomd met een dubbele rij lindebomen in driehoeksverband. De beëindiging van deze toegangsweg werd gevormd door een rotonde, beplant met bomen, die het draaipunt van de oprit vormde. Een pad, begeleid door een oude houtwal, loopt rechtdoor naar het verscholen gelegen ketelhuis. Doordat de loop van dit pad is gewijzigd, is de rotonde als het ware afgevlakt. De rotonde is het schakelpunt van een hoekverdraaiing. De belangrijkste as van het complex loopt vanaf de rotonde schuin naar rechts, naar het zuiden. Op deze as staat de kapel. Voor de kapel ligt een grasveld met aan weerszijden paden omzoomd met dubbele rijen lindebomen. De kapel domineert het gehele voorterrein doordat de overige bouwdelen door beplanting aan het zicht zijn onttrokken. De route naar de hoofdentree vervolgt door de poorten aan weerszijden van de kapel waardoor de eerste -verharde- binnenplaats wordt bereikt en vervolgens de tweede binnenplaats. De binnenplaats heeft in het midden een grasveld. Langs de Galderseweg is de overgang van het Markbos naar de openruimte verzacht doordat hier naaldbomen zijn geplant. De bosvakken die hier zijn aangelegd werken als groene kamers. Naast de entree is een bosvak waar in de open ruimte een transformatorgebouwtje staat. De open ruimte is omzoomd door een lage haag van veldesdoorn. In de daaropvolgende hof staan rijen lijsterbesbomen. Vrijwel parallel aan de Galderseweg loopt een berkenlaan met veldesdoornhagen. Deze laan bestond al en is door Bijhouwer in de aanleg opgenomen en beplant. De zuidelijke grens van de aanleg wordt gevormd door de oorspronkelijke oprijlaan van boerderij Schoondonk, die ook Galderseweg heet. De laan is beplant met een dubbele rij beuken in driehoeksverband. Aangrenzend liggen kavels met personeelswoningen. Aan de buitenzijde van het zusterhuis loopt een pad naar de westelijke verpleegvleugel, met daarlangs lijsterbessen. In de nissen van de westelijke wandelgang groeien leibomen. Langs de zuidoostgevel van het gebouw, waar de lighallen waren, staan zilveresdoorns en beukenhagen. De zilveresdoorns filteren het licht voor de lighallen. De vleugels kijken uit op een reeks van velden die een overgang van het gebouw naar het verkavelingspatroon van het Markdal vormen. Patiënten hadden vanuit de verpleegvleugels een pastoraal uitzicht op de hoeve Schoondonk.
Waardering
De PARK- en TUINAANLEG van De Klokkenberg is van algemeen belang als toonbeeld van de vroege wederopbouw en tevens als evidente mijlpaal in de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland:
- vanwege het bijzondere belang van de aanleg voor de geschiedenis van de landschapsarchitectuur;
- vanwege het bijzondere belang van de aanleg voor het oeuvre van de belangrijke landschapsarchitect J.T.P. Bijhouwer;
- vanwege het belang van de aanleg wegens de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp;
- vanwege de ensemblewaarde met betrekking tot de functionele en visuele relatie tussen de verschillende complexonderdelen;
- vanwege het belang wegens de hoogwaardige kwaliteit van de historisch-ruimtelijke relatie met het omliggende cultuurlandschap;
- vanwege de gaafheid;
- vanwege de herkenbaarheid;
- vanwege het belang van de aanleg in relatie tot de visuele en structurele gaafheid van de landschappelijke omgeving.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
PARK AND GARDEN LAYOUT of the complex Sanatorium De Klokkenberg, designed by J.T.P. Bijhouwer. The style of the park is Modern-Business. The planting made use of traditional species such as field maple, rowan, linden and birch. The park and garden layout was integrated into the landscape using existing structures such as wooded banks, copses and tree-lined avenues. In addition, agricultural installations and elements were incorporated into the layout, which also aimed to provide food for patients and staff, such as vegetable gardens for the religious sisters at the convent house, a standard-form fruit orchard at the boiler house and espalier fruit trees in the niches of the covered walkway between the convent house and the western nursing wing. On the southeast side of the nursing wings, ornamental flower-beds formed the boundary between the meadows and the layout around the sanatorium. On the meadow side these were provided with the still-present low beech hedges as a backing. Such hedges formed no visual boundary at the larger scale, allowing the landscape to remain open. Around 1970 the Mark was straightened, whereby the large-scale, picturesque meanders disappeared. The paths were initially oriented towards the building facades and run parallel to the axis of the complex or diagonally and at right angles to it. An exception to this is formed by the drive from the vanished roundabout. Characteristic of Bijhouwer's work is the slightly curved path that ran from the boiler house to the eastern connecting wing of the second courtyard. Elements such as the beech avenue that runs along the nursing wings and a circle of trees between the nursing wings in the Mark do not belong to the original layout and have disrupted the relationship essential in the design between the nursing wings and the view from them towards the open space of the Markdal. The layout has also been modified in several places by the addition of car parks. The rectangular water feature that had been laid out in a sunken lawn in the courtyard at the main entrance has been removed. J.T.P. (Jan Tijs Pieter) Bijhouwer (1898-1974) was the first professor of landscape architecture in Wageningen and the mentor of generations of landscape architects. His work had great influence on post-war thinking about cultural landscape. His philosophy of landscape renewal while preserving identity is expressed in the layout of the Klokkenberg.
Description
A layout consisting of a closed area with woodland rooms in the west and views over the Markdal with open areas in the south. Between them the large sanatorium building. The whole traversed by walking paths and avenues adapted to the buildings.
On the northwest side of the layout, along the Galderseweg, forest compartments have been laid out which screen the building complex De Klokkenberg from view. At right angles to the Galderseweg runs a drive westwards, lined with a double row of linden trees in triangular spacing. The end of this access road was formed by a roundabout, planted with trees, which formed the turning point of the drive. A path, accompanied by an old wooded bank, runs straight ahead to the secluded boiler house. Because the course of this path has been altered, the roundabout has, as it were, been flattened. The roundabout is the junction of a corner turn. The main axis of the complex runs from the roundabout diagonally to the right, towards the south. On this axis stands the chapel. In front of the chapel lies a grass field with paths on either side bordered by double rows of linden trees. The chapel dominates the entire forecourt because the other building parts are screened from view by planting. The route to the main entrance continues through the gates on either side of the chapel, reaching the first -paved- courtyard and subsequently the second courtyard. The courtyard has a grass field in the middle. Along the Galderseweg the transition from the Markbos to the open space is softened by the planting of coniferous trees here. The forest compartments laid out here function as green rooms. Next to the entrance is a forest compartment where in the open space a small transformer building stands. The open space is bordered by a low hedge of field maple. In the following courtyard stand rows of rowan trees. Running almost parallel to the Galderseweg is a birch avenue with field maple hedges. This avenue already existed and has been incorporated into the layout by Bijhouwer and planted. The southern boundary of the layout is formed by the original drive of the Schoondonk farm, which is also called Galderseweg. The avenue is planted with a double row of beeches in triangular spacing. Adjacent are plots with staff houses. On the outside of the convent house runs a path to the western nursing wing, with rowan trees alongside. In the niches of the western covered walkway grow espalier fruit trees. Along the southeast façade of the building, where the light halls were, stand whitebeams and beech hedges. The whitebeams filter the light for the light halls. The wings look out on a series of fields which form a transition from the building to the field pattern of the Markdal. Patients had from the nursing wings a pastoral view of the Schoondonk farm.
Valuation
The PARK AND GARDEN LAYOUT of De Klokkenberg is of general importance as an exemplar of early post-war reconstruction and also as an evident milestone in the spatial development of the Netherlands:
- because of the special importance of the layout for the history of landscape architecture;
- because of the special importance of the layout for the oeuvre of the important landscape architect J.T.P. Bijhouwer;
- because of the importance of the layout on account of the high-quality aesthetic qualities of the design;
- because of the ensemble value with respect to the functional and visual relationship between the different complex components;
- because of the importance on account of the high-quality character of the historical-spatial relationship with the surrounding cultural landscape;
- because of the state of preservation;
- because of the recognisability;
- because of the importance of the layout in relation to the visual and structural state of preservation of the surrounding landscape.
Nearby in the register
- Sanatorium, Klokkenberg 99Gezondheidszorgunder 1 mi
- SweepBoerderijunder 1 mi
- Dokterswoning, Schoondonksedreef 18Dienstwoningunder 1 mi
- Nutsbedrijf, Galderseweg bij 85Industrieunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.