Rijksmonumentenregister · Netherlands
Historische aanleg, BY Rosendael 1 Rozendaal
Rozendaal, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Tuin, park en plantsoen
- Function
- Historische aanleg
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- BY Rosendael 1 Rozendaal
- Place
- Rozendaal
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.00999, 5.96473
- Part of complex
- 528473
- Monument number
- 528474
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
Leiden University LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
3 historical maps cover this location, the earliest the 1682 map "Comitatus Zutphaniae et Fluminis Isulae Nova Delineatio." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Omschrijving onderdeel 2
HISTORISCHE TUIN EN PARKAANLEG behorende tot kasteel Rosendael. De structuur van het park wordt bepaald door de ligging in het stroomdal tussen twee heuvelruggen en de aanwezigheid van de waterbekkens vanaf de stichting van het kasteel in de 14de eeuw. In 1667 werd Jan van Arnhem (1632-1721), die als vertrouwensman van de Koning-Stadhouder tot de hofkring gerekend kon worden, heer van Rosendael. Van Arnhem was een bewonderaar en kenner van de tuinkunst en onder hem kreeg het landgoed binnen de bestaande hoofdstructuur die werd bepaald door de hoogteverschillen van het terrein en de stroomrichting van het water, een nieuwe tuinaanleg. Deze hoofdstructuur leende zich nauwelijks voor een geometrische rangschikking van lanen, parterres en vijvers langs een centrale middenas, wat toen in de mode was. Allereerst ontbrak een lange oprijlaan op de middenas van het kasteel. De zuid-noord lopende toegangslaan draaide pas op korte afstand van het huis naar de ingang toe, in oost-west richting. Ten tweede belemmerden de vijvers, die in een gebogen lijn achter het huis lagen, een continuïteit van een centrale as door het terrein. Van Arnhem deelde de tuin onder in verschillende tuinen, gescheiden en omsloten door lanen, zodat het verkrijgen van vergezichten duidelijk geen doel vormde. De onderdelen apart kenden wel een geometrische indeling in vakken. Dankzij de natuurlijke aanwezigheid van water kon in de vorm van bassins, fonteinen en cascaden aan de eisen van een moderne Franse tuin beantwoord worden, eveneens door diverse tuinsieraden als grotten en priëlen en de aanleg van een Sterrenbos en doolhof. De vriendschappelijke relatie met het koninklijk echtpaar en hun veelvuldige bezoeken aan Rosendael leverden enkele bouwprojecten op, zoals de nu niet meer aanwezige Belvedère voor Willem III, een hofkabinetje ten behoeve van Mary Stuart en een nieuwe stal op het voorplein voor de koninklijke paarden.
Na de eerste aanzetten tot verlandschappelijking van het park aan het einde van de 18de eeuw en in het begin van de 19de eeuw, werd in de jaren 1836-1838 in opdracht van A.L. Adolph Torck naar ontwerp van J.D. Zocher jr. het gehele park in landschapsstijl vergraven, met behoud van een aantal onderdelen uit de aanleg in formele stijl uit de eerste helft van de 18de eeuw. De compositie van dit landschappelijke park wordt bepaald door glooiende grasvlakten en de in curven lopende waterpartijen. Deze vlakken worden omzoomd en doorsneden door smalle schelpen- en grindpaden, die om de bewust geplaatste struiken en boomgroepen heen slingeren. De vegetatie is zo geplant dat vergezichten en perspectief verkregen worden over de gras- en watervlakten. Ook opvallend geplaatste bebouwing speelt een rol als blikvanger voor zichtlijnen, zoals de Oranjerie en het Logement op de Smidsberg. Dit laatste, hooggelegen punt werd ook belangrijk als uitzichtspunt over het park en het kasteel. Anderzijds geven de clusters van struiken en boomgroepen en de specifieke plaatsing van solitairs als de tulpenboom, reuzenlevensboom (Thuja plicata), zuilcypres (Libocedrus) een coulisseachtig effect. Variatie in het kleurenpalet is bereikt door een afwisseling van het groen met enkele rode bomen. Het bos aan de oost- en noordkant en de hoge bomen aan de west- en zuidkant zorgen voor een donkere achtergrond en beëindiging van het vergezicht over het park. Enkele belangrijke rechte assen uit de formele aanleg periode zijn nog goed waarneembaar en doorsnijden het landschappelijke park. Vanaf het centrum van de uit de formele aanleg periode daterende Sterrenberg aan de westzijde van het park loopt een 17de-eeuwse hoofdas naar het oosten richting Koningsberg. De structuur van het Sterrenbos is, hoewel vervaagd door begroeiing, nog aanwezig. Tussen het Sterrenbos en de derde vijver ligt een kleine ovaalvormige kom, die in de 18de-eeuwse aanleg een bassin op vierkante basis is geweest. Door het park stromen twee kleine, oude waterlopen die de fonteinen en waterwerken voeden. Vanaf de sprengkop ten westen van de derde vijver stroomt de sprengbeek, die evenwijdig aan de bovengenoemde schuine as loopt en vervolgens in de slingerende Jagersbeek (aanleg Zocher) doorgaat naar het zuidoosten van het park om achter de schelpengalerij te eindigen. Een ander kanaaltje, de Molenbeek begint ter hoogte van de tweede vijver, gaat onder de schelpengalerij langs en mondt uit via een stroomversnelling van keien en kiezels in de slurf van de eerste vijver, waarna het door een waterval in een kleine ronde kom naast de hovenierswoning wordt gestort. Opmerkelijk is dat in het concept van het park door Zocher een aantal elementen, overgebleven uit de 18de-eeuwse formele tuin -zoals de tuinkoepel en schelpengalerij- een prominente plaats bleven behouden en dat in de trant hiervan elementen werden toegevoegd, waaronder waterhuishoudkundige werken en een ornamentele schelpenwand achter de bedriegertjes. De oorspronkelijk voor de schelpengalerij geplaatste cascade met stroomgoden werd verplaatst naar de noordzijde van de derde vijver in landschapsstijl. Ten oosten van de tweede vijver bevindt zich een wildkelder die, opgebouwd uit ruwe baksteen en overgroeid door bosgrond, in tegenstelling tot de 18de-eeuwse tuinsieraden geheel niet opvalt en een romantisch, ruïneus karakter heeft. Het rosarium van L.A. Springer als verbindend element tussen oprijlaan, kasteel en oranjerie is na de verwoesting van 1945 in 1985 gereconstrueerd naar de situatie vanaf 1904.
Vanaf 1874 werd door de tuinarchitect Dirk Wattez in opdracht van de eigenaar van Rosendael op het terrein van Koningsberg een plan voor aanleg in landschapsstijl en een verkavelingsplan voor villa's ten uitvoer gebracht, dat gaaf bewaard is gebleven. Met het plan werd de Smidsberg met de daarboven staande bebouwing, die eerder vooral gericht was op de aanleg direct rondom het kasteel, door slingerpaden en een doorgetrokken as ook verbonden met de Koningsberg. Het plan van Wattez en de uitvoering ervan geeft de scheiding aan van het moment waarop Koningsberg met bijbehorende aanleg van een onderdeel van het buitenplaatsenpark transformeerde in een voor de gemeenschap aangelegd openbaar park. De visuele relatie met de aanleg van Rosendael bleef echter behouden en werd door het ontwerp zelfs versterkt. Het zicht vanuit het kasteel en park over het dal aan de Rosendaalse laan werd door Wattez nader vorm gegeven, ondermeer door de aanleg van de nog bestaande waterpartij. Uit de topografische kaart uit ca.1850 blijkt dat het dal met de Koningsberg als coulisse als doorzicht reeds deel uitmaakte van het door Zocher ontworpen landschapspark. De door de eigenaar van Rosendael gebouwde Torckschool uit 1842 voor de gemeenschap van Rosendael verkreeg een ornamentele kwaliteit in verband met de prominente plek in dit doorzicht. Dit gebeurde ook met de even verderop aan de Rosendaalse laan tegen de helling van de Koningsberg gelegen hoofdonderwijzerswoning Huis Heuveloord, die vermoedelijk is gebouwd omstreeks de tijd van de heraanleg in landschapsstijl van de Koningsberg door Wattez. De hovenierswoning aan de slurf van de eerste vijver in het park in landschapsstijl rondom het kasteel is evenals de portierswoning en de boerderij, beiden aan de voet van de Smidsberg, onderdeel van de buitenplaats. Ten noorden van de boerderij, achter de oranjerie, is een paardenwei gelegen. Deze landschappelijke weide wordt in het noorden afgesloten door het bos dat het gehele park van Rosendael aan de noord-,west-,en oostkant omgeeft. Aan de zuidzijde vormen de Kerklaan en de Beekhuizense weg de grens van de historische aanleg.
Waardering
De HISTORISCHE TUIN-EN PARKAANLEG van Kasteel Rosendael, onderdeel van de historische buitenplaats Rosendael, is in cultuurhistorisch opzicht van algemeen belang:
- wegens de bijzondere en onregelmatige structuur van het landgoed bepaald door de natuurlijke terreinhoedanigheden;
- als duidelijk voorbeeld van een buitenplaats, met een uitgesproken historische gelaagdheid waarin de formele en landschappelijke stijl vertegenwoordigd en behouden zijn: de 19de-eeuwse landschappelijke parkaanleg en de 18de-eeuwse tuinornamenten en laangedeelten;
- als werk uit het oeuvre van de tuinarchitecten Zocher jr. en Wattez;
- als uniek voorbeeld van een buitenplaats met een groot aantal waterwerken, gevoed door stromend water;
- wegens enkele unieke onderdelen: de schelpengalerij en de bedriegertjes;
- wegens de grote invloed van de parkaanleg op de aanleg van parken van Nederlandse buitenplaatsen in de 17de, 18de en 19de eeuw;
- wegens de schoonheidswaarde;
- wegens de hoge architectonische kwaliteit van het park.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Description of component 2
HISTORICAL GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to Rosendael Castle. The structure of the park is determined by its location in the stream valley between two hill ridges and the presence of water basins dating from the foundation of the castle in the 14th century. In 1667 Jan van Arnhem (1632-1721), who as a confidant of the King-Stadtholder was counted among the court circle, became lord of Rosendael. Van Arnhem was an admirer and connoisseur of garden art and under his direction the estate, within the existing main structure determined by the height differences of the terrain and the direction of water flow, received a new garden layout. This main structure lent itself scarcely to a geometric arrangement of avenues, parterres and ponds along a central axis, which was then in fashion. First of all, a long approach drive on the central axis of the castle was lacking. The south-north running access avenue only turned towards the entrance in an east-west direction at a short distance from the house. Secondly, the ponds, which lay in a curved line behind the house, obstructed continuity of a central axis through the terrain. Van Arnhem divided the garden into different gardens, separated and enclosed by avenues, so that obtaining vistas clearly was not an objective. The individual components did however have a geometric layout in beds. Thanks to the natural presence of water, the requirements of a modern French garden could be met in the form of basins, fountains and cascades, as well as through various garden ornaments such as grottos and arbours and the layout of a Star Wood and maze. The friendly relationship with the royal couple and their frequent visits to Rosendael resulted in some building projects, such as the now vanished Belvedère for William III, a small court cabinet for the benefit of Mary Stuart and a new stable on the forecourt for the royal horses.
After the first steps towards landscape gardening of the park at the end of the 18th century and in the early 19th century, in the years 1836-1838 on the commission of A.L. Adolph Torck according to the design of J.D. Zocher jr. the entire park was regraded in landscape style, retaining a number of components from the formal layout from the first half of the 18th century. The composition of this landscape park is determined by undulating grass areas and water features running in curves. These areas are edged and intersected by narrow shell and gravel paths, which wind around deliberately placed shrubs and tree groups. The vegetation is planted so that vistas and perspective are obtained over the grass and water areas. Also prominently placed buildings play a role as focal points for sight lines, such as the Orangery and the Logement on the Smidsberg. This latter, elevated point also became important as a viewpoint over the park and castle. On the other hand, the clusters of shrubs and tree groups and the specific placement of specimens such as the tulip tree, giant arborvitae (Thuja plicata), columnar cypress (Libocedrus) create a coulisse-like effect. Variation in the colour palette is achieved by alternating the green with some red trees. The forest on the east and north side and the tall trees on the west and south side provide a dark background and termination of the vista over the park. Several important straight axes from the formal layout period are still clearly perceptible and intersect the landscape park. From the centre of the Star Hill dating from the formal layout period on the western side of the park runs a 17th-century main axis towards the east towards Koningsberg. The structure of the Star Wood, although obscured by vegetation, is still present. Between the Star Wood and the third pond lies a small oval basin, which in the 18th-century layout was a square-based basin. Two small, old watercourses flow through the park which feed the fountains and water features. From the spring head west of the third pond flows the spring stream, which runs parallel to the aforementioned slanting axis and subsequently continues in the winding Hunters' Stream (Zocher layout) towards the south-east of the park to end behind the shell gallery. Another small channel, the Mill Stream begins at the height of the second pond, passes under the shell gallery and flows out via a rapid of stones and pebbles into the trunk of the first pond, after which it is discharged by a waterfall into a small round basin beside the gardener's lodge. Remarkable is that in Zocher's concept of the park a number of elements remaining from the 18th-century formal garden—such as the garden pavilion and shell gallery—retained a prominent position and that elements were added in this manner, including water management works and an ornamental shell wall behind the mock grottoes. The cascade with river gods originally placed for the shell gallery was relocated to the north side of the third pond in landscape style. East of the second pond is a game cellar which, constructed from rough brick and overgrown by forest soil, in contrast to the 18th-century garden ornaments is entirely inconspicuous and has a romantic, ruinous character. The rose garden of L.A. Springer as a connecting element between the approach drive, castle and orangery was reconstructed in 1985 after the destruction of 1945 according to the situation from 1904.
From 1874 the landscape architect Dirk Wattez on commission of the owner of Rosendael carried out on the terrain of Koningsberg a plan for landscape-style layout and a parcellation plan for villas, which has been preserved intact. With the plan the Smidsberg with the buildings standing above it, which were previously directed primarily at the layout directly around the castle, were connected via winding paths and an extended axis to Koningsberg. Wattez's plan and its execution indicate the division at the moment when Koningsberg with its associated layout transformed from a component of the country estate park into a public park laid out for the community. The visual relationship with the layout of Rosendael was however retained and was even strengthened by the design. The view from the castle and park over the valley at the Rosendaal Lane was given further shape by Wattez, among other things through the creation of the still-existing water feature. From the topographic map of circa 1850 it appears that the valley with Koningsberg as a coulisse as a vista already formed part of the landscape park designed by Zocher. The Torck School built by the owner of Rosendael in 1842 for the community of Rosendael acquired an ornamental quality in connection with its prominent place in this vista. This also happened with the headmaster's residence Huis Heuveloord situated nearby on the Rosendaal Lane against the slope of Koningsberg, which is presumably built around the time of the landscape-style remodelling of Koningsberg by Wattez. The gardener's lodge at the trunk of the first pond in the landscape-style park around the castle is, like the lodge keeper's lodge and the farmhouse, both at the foot of the Smidsberg, part of the country estate. North of the farmhouse, behind the orangery, is a horse paddock located. This landscape meadow is closed off in the north by the forest that surrounds the entire park of Rosendael on the north, west and east sides. On the south side the Church Lane and the Beekhuizen road form the boundary of the historical layout.
Valuation
The HISTORICAL GARDEN AND PARK LAYOUT of Rosendael Castle, component of the historical country estate Rosendael, is of general importance in terms of cultural history:
- by reason of the special and irregular structure of the property determined by the natural terrain characteristics;
- as a clear example of a country estate with a pronounced historical layering in which the formal and landscape styles are represented and preserved: the 19th-century landscape park layout and the 18th-century garden ornaments and avenue sections;
- as a work from the oeuvre of the landscape architects Zocher jr. and Wattez;
- as a unique example of a country estate with a large number of water features, fed by flowing water;
- by reason of some unique components: the shell gallery and the mock grottoes;
- by reason of the great influence of the park layout on the layout of parks of Dutch country estates in the 17th, 18th and 19th centuries;
- by reason of the beauty value;
- by reason of the high architectural quality of the park.
Nearby in the register
- RosendaelKasteel, buitenplaatsunder 1 mi
- Tuinkoepel, Rosendael bij 1Tuin, park en plantsoenunder 1 mi
- Tuin, park en plantsoen, Rosendael bij 1Tuin, park en plantsoenunder 1 mi
- Bedriegertje, Rosendael bij 1Tuin, park en plantsoenunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.