Rijksmonumentenregister · Netherlands
Inlaatsluis/Inundatieduiker
Wijk bij Duurstede, Utrecht, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Fort, vesting en -onderdelen
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1866 - 1871
- Address
- Kromme Rijn Wijk bij Duurstede
- Place
- Wijk bij Duurstede
- Province
- Utrecht
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.97306, 5.34907
- Part of complex
- 532492
- Monument number
- 532491
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamTU Delft LibraryDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
5 historical maps cover this location, the earliest the 1861 map "Belgium, Netherlands." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inlaatsluis / Inundatieduiker met Kwelkom / Ontvangkom.
NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
Inleiding
Aan de Rijndijk gelegen INLAATSLUIS / INUNDATIEDUIKER met KWELKOM / ONTVANGKOM, die onder toezicht van kolonel F. van Thije Hannes en kapitein J.A. Schuurman in opdracht van het 'ministerie van Oorlog' zijn aangelegd tussen 1866 en 1871. Tevens werden een sluiswachterswoning annex opzichterswoning, een bergloods, een aantal duikers geplaatst en een brug in de Singel gebouwd. In 1876 werd tegen deze brug een SCHOTBALKENKERING aangebracht. Alle werken te Wijk bij Duurstede zijn - evenals de sluizen bij Cothen en Werkhoven en minstens een deel van de overige werken - betaald door de militaire Genie, die het initiatief nam tot de kanalisering van de Kromme Rijn, die werd uitgevoerd in de jaren 1866-1871. Het verdedigingssysteem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie was in de eerste plaats gebaseerd op het gecontroleerd onder water zetten van (grote) terreinoppervlakken. Gecontroleerde inundatie vergde een ingenieus systeem van waterwerken, zoals sluizen, stuwen en kanalen, waarmee het noodzakelijke peil snel en binnen nauwe grenzen gesteld en gehandhaafd kon worden. Er werden vele verschillende typen sluizen toegepast, afhankelijk van de plaats waar ze in het systeem functioneerden. Soms werden reeds bestaande scheepvaart-, uitwaterings- of keersluizen gebruikt, maar ook zijn er vele nieuwe gebouwd of bestaande (sterk) aangepast. De sluizen bij Wijk bij Duurstede behoren tot de categorie van nieuw gebouwde werken. Het betreft een tweetal in serie geplaatste inundatie- en damsluizen. De sluizen te Wijk bij Duurstede werden (vrijwel) uitsluitend voor militaire doeleinden gebouwd, namelijk voor de inundatie van de vijfde kom van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Ten behoeve van deze functie werd de Kromme Rijn gedeeltelijk gekanaliseerd en kwam parallel met de bestaande bovenloop, oostelijk van de stad een nieuwe waterloop naar de Rijndijk (Neder-Rijn) tot stand van ongeveer 1000 meter lengte. Het zuidelijke deel van dit kanaal - van de Neder-Rijn tot de inlaatsluis (circa 350 meter) - heet Inundatiekanaal. Ongeveer negentig meter ten noorden van de inlaatsluis wordt dit 'kanaal' afgesloten door de schotbalkenkering, die bij extreem hoge waterstanden op de Neder-Rijn of bij voldoende opgezet water op de Kromme Rijn kon worden gesloten. Het (her)gebruik van een dergelijke, al lange tijd gesloten bovenstroom van een rivier is tamelijk zeldzaam. Tussen de twee sluizen / keringen kwam een kwelkom of ontvangkom te liggen, waarin enerzijds het vanuit de Neder-Rijn ingelaten water enigszins tot rust kon komen en anderzijds lekkage (kwel) van de schuiven of schotbalken kon worden bestreden. Langs de westzijde van de kwelkom twee houten loodsen.
Rond 1930 zijn de schuiven in de inlaatsluis vernieuwd; later is ook de weg over de sluis gemoderniseerd. De schotbalkkering is vervangen door elektrisch gedreven schuiven aan de zuidzijde van de brug, maar rond 2011 is ook de (ijzeren) brug vernieuwd (in steen) en is onder meer voorzien van een nieuwe, 'bijpassende' balustrade. De wegen en de bruggen, alsmede de nieuwe keringen zijn voor de bescherming van ondergeschikt belang.
Omschrijving
De in de Rijndijk gelegen INLAATSLUIS / INUNDATIEDUIKER bestaat uit een aan elke zijde van de Rijndijk enkele meters hoog opgemetseld front. De sluis ligt verder in de dijk en bevat aan weerszijden drie hoge segmentboogvormig afgesloten openingen en kent aan weerszijden twee schuin geplaatste, aflopende vleugels. De vleugels zijn met vlechtingen uitgevoerd. De twee middenberen zijn aan de Neder-Rijnzijde (zuid) halfrond van vorm en ze worden boven eveneens halfrond beëindigd. Deze zijde, met in de middenas een jaartalsteen '1866', is hoger opgemetseld dan de noordzijde. Aan de Kromme Rijnzijde is het metselwerk overwegend vlak uitgevoerd. Bovenop de sluis / duiker zijn ter hoogte van het wegdek aan weerszijden drie heugelstangen in plaatijzeren kast voor de bediening van schuiven aangebracht.
De circa 90 meter naar het noorden aan de Singel gelegen SCHOTBALKENKERING bestaat uit twee landhoofden, twee doorlaten en een aan beide zijden halfrond uitgevoerd middenhoofd. De hoeken en afdekplaten van de landhoofden en de middenpijler zijn uitgevoerd in hardsteen. In het metselwerk en de natuurstenen delen zijn op enige plaatsen sleuven uitgespaard ten behoeve van het neerlaten van schotbalken.
Tussen de inlaatsluis / inundatieduiker en de schotbalkkering ligt het ongeveer 90 m lange kanaalgedeelte dat dienst doet als KWELKOM / ONTVANGKOM. De kom is ongeveer 15 meter breed en kent een licht gebogen beloop.
Waardering
Het ensemble van INLAATSLUIS / INUNDATIEDUIKER, KWELKOM / ONTVANGKOM en SCHOTBALKENKERING in Wijk bij Duurstede is van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op het systeem van inundatie en accesverdediging (19de eeuw).
Het betreft hier een aan de militair-strategische en civiele bouwkunde gerelateerde uiting van historische waterbouwkunde, waarvan de samenstellende delen dienen als en deel uitmaken van een waterinlaat, een waterkering en een kwelkom.
* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en vanwege de functionele en fysieke samenhang van de delen onderling en met de overige onderdelen van het complex
Het ensemble is tamelijk gaaf bewaard omdat de samenhang van de kwelkom met de beide sluizen en de rol van de werken voor inundaties vanuit de Neder-Rijn en via de Kromme Rijn goed herkenbaar zijn gebleven.
Het ensemble is representatief omdat het in grotendeels gave staat de samenhang van de sluizen en de kwelkom / ontvangkom laat zien en het vertegenwoordigt ook zeldzaamheidswaarde omdat het deel uitmaakt van een ten dienste van de nationale defensie 'heropende' stroom.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Inlet Lock / Inundation Culvert with Seepage Chamber / Reception Chamber.
NEW HOLLANDIC WATERLINE
Introduction
Located on the Rhine Dike, the INLET LOCK / INUNDATION CULVERT with SEEPAGE CHAMBER / RECEPTION CHAMBER, which were constructed under the supervision of colonel F. van Thije Hannes and captain J.A. Schuurman on the orders of the 'Ministry of War' between 1866 and 1871. At the same time a lock keeper's house combined with overseer's house, a storage shed, a number of culverts were installed and a bridge in the Singel was built. In 1876 a SHUTTER-BEAM BARRIER was erected against this bridge. All works at Wijk bij Duurstede are – like the locks at Cothen and Werkhoven and at least some of the other works – paid for by the military Engineers, who took the initiative for the canalization of the Kromme Rijn, which was executed in the years 1866-1871. The defence system of the New Hollandic Waterline was primarily based on the controlled flooding of (large) areas of terrain. Controlled inundation required an ingenious system of waterworks, such as locks, weirs and canals, by means of which the necessary water level could be set and maintained quickly and within narrow limits. Many different types of locks were used, depending on the place where they functioned in the system. Sometimes already existing navigation, drainage or check locks were used, but many new ones were also built or existing ones were (considerably) adapted. The locks at Wijk bij Duurstede belong to the category of newly constructed works. These are two inundation and barrier locks placed in series. The locks at Wijk bij Duurstede were constructed (almost) exclusively for military purposes, namely for the inundation of the fifth chamber of the New Hollandic Waterline. For this purpose the Kromme Rijn was partially canalized and a new watercourse was created parallel to the existing upper reach, to the east of the city, running to the Rhine Dike (Lower Rhine) of approximately 1000 metres in length. The southern part of this canal – from the Lower Rhine to the inlet lock (approximately 350 metres) – is called the Inundation Canal. Approximately ninety metres north of the inlet lock this 'canal' is closed off by the shutter-beam barrier, which could be closed in case of extremely high water levels on the Lower Rhine or with sufficient water level raised on the Kromme Rijn. The (re)use of such a long-closed upper reach of a river is fairly rare. Between the two locks / barriers a seepage chamber or reception chamber was created, in which on the one hand water let in from the Lower Rhine could settle somewhat and on the other hand leakage (seepage) from the sluice gates or shutter-beams could be countered. Along the west side of the seepage chamber two wooden sheds.
Around 1930 the sluice gates in the inlet lock were renewed; later the road over the lock was also modernized. The shutter-beam barrier was replaced by electrically driven sluice gates on the south side of the bridge, but around 2011 the (iron) bridge was also renewed (in stone) and provided among other things with a new, 'matching' balustrade. The roads and bridges, as well as the new barriers are of subordinate importance for the protection.
Description
The INLET LOCK / INUNDATION CULVERT located in the Rhine Dike consists of a front built of brick masonry a few metres high on either side of the Rhine Dike. The lock extends further into the dike and contains on either side three tall openings closed by segment arches and has on either side two slanting, sloping wing walls. The wing walls are executed with woven work. The two centre piers are semicircular in form on the Lower Rhine side (south) and they are also concluded semicircularly above. This side, with a datestone '1866' in the centre axis, is built higher than the north side. On the Kromme Rijn side the masonry is executed predominantly flat. On top of the lock / culvert, at the level of the road deck on either side, three lever rods in sheet-iron casing have been installed for the operation of the sluice gates.
The SHUTTER-BEAM BARRIER located approximately 90 metres to the north on the Singel consists of two abutments, two openings and a centre pier executed semicircularly on both sides. The corners and covering plates of the abutments and the centre pier are executed in hard stone. In the masonry and natural stone parts slots are left open in some places for the lowering of shutter-beams.
Between the inlet lock / inundation culvert and the shutter-beam barrier lies the approximately 90 m long canal section that serves as the SEEPAGE CHAMBER / RECEPTION CHAMBER. The chamber is approximately 15 metres wide and has a slightly curved course.
Valuation
The ensemble of INLET LOCK / INUNDATION CULVERT, SEEPAGE CHAMBER / RECEPTION CHAMBER and SHUTTER-BEAM BARRIER at Wijk bij Duurstede is of general importance because of:
* Cultural-historical values as part of the New Hollandic Waterline as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially constructed from 1815 by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus, and subsequently strengthened and improved by others over approximately 125 years.
* Architectural-historical values, in particular as an expression of military-strategic building practices, which are based on the system of inundation and access defence (19th century).
This is an expression related to military-strategic and civil building practices of historical water engineering, the constituent parts of which serve as and form part of a water inlet, a water barrier and a seepage chamber.
* Ensemble value and situational values as part of the New Hollandic Waterline and because of the functional and physical coherence of the parts with each other and with the other components of the complex.
The ensemble is reasonably well preserved because the coherence of the seepage chamber with both locks and the role of the works for inundations from the Lower Rhine and via the Kromme Rijn have remained clearly recognizable.
The ensemble is representative because in largely intact state it demonstrates the coherence of the locks and the seepage chamber / reception chamber and it also represents rarity value because it forms part of a waterway 're-opened' in service of national defence.
Nearby in the register
- SluiswachterswoningMilitair verblijfsgebouwunder 1 mi
- Houten LoodsMilitaire opslagplaatsunder 1 mi
- Houten SchotbalkenloodsMilitair verblijfsgebouwunder 1 mi
- Erfscheiding, Hekpalen en Leeuwen bij rooms-katholieke kerk Wijk bij DuurstedeErfscheidingunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.