Rijksmonumentenregister · Netherlands
Bomvrij militair object, Utrechtseweg bij 351
De Bilt, Utrecht, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Bomvrij militair object
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- Utrechtseweg bij 351, 3731 GB De Bilt
- Place
- De Bilt
- Province
- Utrecht
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.09661, 5.16378
- Part of complex
- 532365
- Monument number
- 532367
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesLeiden University LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
5 historical maps cover this location, the earliest the 1637 map "The Bishoprick of Ultraiectum. Ultraiectum Dominium" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Cluster 37. Groepsschuilplaatsen Type P.
NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
Inleiding
De GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P binnen het complex Werken bij Griftensteijn zijn 20ste-eeuwse, in serie gebouwde toevoegingen aan de bestaande verdediging - hier achter een aarden wal en nabij diverse typen versperringen en andere betonnen werken. Op verschillende locaties binnen het complex Werken bij Griftensteijn liggen in totaal ruim 15 Groepsschuilplaatsen Type P. Ze liggen in lineair verband voor ongeveer 1/3 ten noorden van de Utrechtseweg en voor wat betreft de rest ten zuiden hiervan. De groepsschuilplaatsen maakten deel uit van de al sinds 1914 bestaande, gedeconcentreerde verdediging ten oosten van Fort De Bilt. Deconcentratie van de verdediging was onder meer een antwoord op de komst van het getrokken geschut (met roterende projectielen), de brisantgranaat (met hoogexplosieve springlading) en op de verschijning van mobiel en verdragend geschut. In de laatste decennia van de 19de eeuw werden forten zo gemakkelijke en kwetsbare doelwitten die grote risico's opleverden door de erin geconcentreerde functies. Vanaf het einde van de 19de eeuw werd daarom een deconcentratie van functies uitgevoerd, met name in de vorm van tussenbatterijen. Ook werden tussen en voor de forten in lineair verband (semi)permanente en tijdelijke werken gerealiseerd, zoals soms kilometers lange 'gedekte wegen' en tientallen betonnen en aarden werken. Hieronder waren in mobilisatietijd aan te leggen (betonnen, houten en aarden) loopgraven en manschappenopstellingen, (betonnen en houten) manschappenschuilplaatsen en aarden en betonnen geschutsopstellingen (kazematten), e.d. Ook de opkomst van veel snellere aanvals- en vervoermiddelen -zowel over land als door de lucht- waardoor de verrassingsaanvallen mogelijk werden, speelde hierbij een rol, vooral in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog. Deconcentratie van de verdediging was een verschijnsel dat zich op veel plaatsen voordeed, maar vooral in het vlakke en 'overzichtelijke' Nederland. Groepsschuilplaatsen Type P zijn volgens min of meer uniform of standaardontwerp in de jaren 1939-1940 op meerdere plaatsen in Nederland gebouwd. Het totaal aantal gebouwde exemplaren bedraagt circa 700, waarvan rond 570 in de Nieuwe Hollandse Waterlinie; het merendeel (circa 400) hiervan bestaat nog. Het bouwprogramma van de Groepsschuilplaatsen Type P was bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog nog niet afgerond en een aantal exemplaren is zichtbaar onvoltooid gebleven. Type P (vanwege de markante vorm ook wel 'de piramide' genoemd) is vermoedelijk het meest bekende type betonnen verdedigingswerk in Nederland. Het type kwam voort uit het zogenoemde VIS 77 (Voorschrift Inrichten Stellingen no. 77), uit 1928, en had onder meer als bestemming deel uit te maken van de verdediging van (een aantal nieuwe) accessen, waaronder vooral (autosnel)wegen. In het geval van de Utrechtseweg ging het om een van de belangrijkste toegangswegen van de stad.
De Groepsschuilplaats Type P kwam gewoonlijk tot stand in de directe nabijheid van reeds bestaande of in dezelfde tijd gerealiseerde kazematten, geschutsopstellingen, versterkingen, groepsnesten of loopgraven. De van oudsher geheel gesloten voorzijde of frontzijde van de Groepsschuilplaatsen Type P was beoogd te worden gedekt door aardwerken, die deel konden uitmaken van een glacis ter bescherming van de loopgraaf of een gedekte weg. Deze aardwerken zijn thans meestal niet meer aanwezig of nog slechts met moeite herkenbaar, maar met name op forten of in anderszins door reliëf gekenmerkt terrein bestaat er soms nog wel dekking. Er bestaan diverse varianten van het Type P, zowel qua maatvoering en dekkingsklasse, als in uitvoering en detaillering. Zo zijn er exemplaren gebouwd in de dekkingsklassen W 12-15 en W 21-28 bij maten die uiteenlopen van circa 5,50 x 7,20 x 4,70 m tot 6,50 x 8,20 x 4.90 m (b x d x h). Er zijn talrijke exemplaren van het Type P gebouwd in inundeerbare gebieden, waarbij in een aantal gevallen een (later) zichtbaar geworden paalfundering is toegepast, terwijl vaak een keermuur of trog met trap tegen inundatiewater is ingebracht in de dan hoog gelegen, vierkante toegang en bij nog weer andere is een rondom uitstekende betonnen funderingsplaat aanwezig. De exemplaren binnen het complex Betonnen Werken bij Griftenstein liggen in een goed herkenbaar lineair verband, dat zich uitstrekt ter weerszijden van de Utrechtseweg. Ze liggen (deels) goed zichtbaar en herkenbaar in het terrein, zij het merendeels in niet voor publiek toegankelijk gebied. In de directe nabijheid van het noordelijkste exemplaar - dat door middel van een nieuw aangebrachte trap beklommen kan worden en als uitzichtpunt fungeert - ligt een manschappenschuilplaats Type 1915.
Omschrijving
GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P zijn éénlaagse, gewoonlijk in gewapend, circa 100 tot 180 cm dik gietbeton uitgevoerde, granaatvrije, militaire onderkomens, die beschutting konden bieden aan 10-12 manschappen infanterie / artillerie. Groepsschuilplaatsen Type P zijn gebouwd op een rechthoekig grondplan. De zichtbare hoogte boven het maaiveld varieert. De beide blinde zijgevels en de keelzijde zijn tot op ongeveer 3 m hoogte verticaal uitgevoerd. Daarboven gaan deze gevels met een knik van ongeveer 45 0 naar binnen, om vervolgens over te gaan in een vlakke dekking. Rechts in de keelzijde is op plaatselijk verschillende hoogte boven maaiveld een (later al dan niet dichtgezette) toegangsopening. De in zijn geheel verticale, gesloten frontzijde weerspiegelt de hoeken van 45 0 en eindigt dus als een 'afgeknotte puntgevel'. In een aantal gevallen zijn in de gevel(s) ijzeren haken meegegoten die konden dienen ter bevestiging van camouflagemateriaal. Een kenmerkend onderdeel bovenop de schuilplaats type P is de conische, betonnen 'uitlaat', die bestemd was voor toepassing van een periscoop. Deze periscopen zijn in de praktijk echter nooit aangebracht. Het interieur van de Groepsschuilplaatsen Type P bestaat uit een korte gang (meestal met een betonnen keermuur of balustrade en gewoonlijk enkele neergaande treden) en een van daaruit naar links gerichte 'sluis' die afgrendelbaar was door een (uit meerdere delen bestaande) zware, stalen deur met grendels. Via een tweede, vergelijkbare deur kon rechtsom een achterliggende, vrijwel vierkante ruimte worden bereikt, de echte schuilplaats. De toegang kon vanuit deze ruimte worden bestreken via een schietgat. De deuren zijn in de praktijk echter zelden of nooit aangebracht. De op circa twee meter boven vloerniveau gelegen plafonds zijn vlak en rechthoekig. In een aantal gevallen zijn nog interieuronderdelen aanwezig, zoals (resten van) houten banken of een steun voor het vuurwapen voor de bestrijking van de ingang. De (vijf) Groepsschuilplaatsen Type P in het noordelijk deel van het complex liggen duidelijk zichtbaar in het terrein. Die in het zuidelijk deel zijn moeilijker waarneembaar - ook door het private karakter van het terrein.
Waardering
De GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P binnen het complex Werken bij Griftensteijn zijn van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar versterkt en verbeterd.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (20ste eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (20ste eeuw), c. het systeem van 'levende' veldversterking in de diepte (20ste eeuw).
Het betreft hier onderdelen uit de periode 1939-1940, namelijk betonnen manschappenschuilplaatsen.
* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in het algemeen en vanwege de onderlinge functionele, functioneel-ruimtelijke en fysieke samenhang met de overige onderdelen binnen het complex Werken bij Griftensteijn, waar zich tot dezelfde aanpassing van het verdedigingsstelsel behorende kleine betonnen werken bevinden.
* De onderdelen zijn representatief (karakteristiek) omdat ze duidelijk herkenbaar als onderdelen van een gedeconcentreerde verdedigingslijn zijn toegevoegd aan het bestaande fortificatiestelsel.
* De onderdelen zijn tamelijk gaaf bewaard en laten zich als gebouwde onderdelen (voor een deel) nog goed in het veld en in hun samenhang herkennen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Cluster 37. Group Shelters Type P.
NEW HOLLANDSE WATERLINIE
Introduction
The GROUP SHELTERS TYPE P within the complex Works at Griftensteijn are 20th-century, serially constructed additions to the existing defence - here behind an earthen rampart and near various types of barriers and other concrete works. At various locations within the complex Works at Griftensteijn there are in total more than 15 Group Shelters Type P. They are arranged in linear formation for approximately 1/3 to the north of the Utrechtseweg and for the remainder to the south of it. The group shelters were part of the deconcentrated defence that had existed since 1914 to the east of Fort De Bilt. Deconcentration of the defence was among other things a response to the advent of rifled artillery (with rotating projectiles), the high-explosive grenade (with high-explosive detonating charge) and the emergence of mobile and sustained artillery. In the last decades of the 19th century, forts became easy and vulnerable targets that posed great risks due to their concentrated functions. From the end of the 19th century, a deconcentration of functions was therefore carried out, notably in the form of intermediate battery positions. Between and in front of the forts, linear arrangements of (semi)permanent and temporary works were also realised, such as sometimes kilometres-long 'covered ways' and dozens of concrete and earthen works. Among these were (concrete, wooden and earthen) trenches and personnel emplacements to be constructed during mobilisation, (concrete and wooden) personnel shelters and earthen and concrete gun emplacements (casemates), etc. The emergence of much faster means of attack and transport - both overland and through the air - which made surprise attacks possible, also played a role here, especially in the lead-up to the Second World War. Deconcentration of the defence was a phenomenon that occurred in many places, but especially in the flat and 'open' Netherlands. Group Shelters Type P were built in various locations in the Netherlands in the years 1939-1940 according to a more or less uniform or standard design. The total number of built examples amounts to approximately 700, of which around 570 in the Nieuwe Hollandse Waterlinie; the majority (approximately 400) of these still exist. The construction programme for Group Shelters Type P had not been completed at the outbreak of the Second World War and a number of examples remained visibly unfinished. Type P (also called 'the pyramid' owing to its distinctive form) is presumably the most well-known type of concrete defensive work in the Netherlands. The type originated from the so-called VIS 77 (Regulation for Setting Up Positions no. 77), from 1928, and had among its purposes the function of being part of the defence of (a number of new) accesses, including in particular (motor)ways. In the case of the Utrechtseweg it was one of the most important access roads to the city.
The Group Shelter Type P was usually created in the immediate vicinity of already existing or contemporary casemates, gun emplacements, fortifications, group nests or trenches. The from ancient times completely closed front or forward face of the Group Shelters Type P was intended to be covered by earthworks, which could form part of a glacis to protect the trench or a covered way. These earthworks are now mostly no longer present or barely recognisable, but in particular on forts or in otherwise terrain marked by relief there is sometimes still cover. There are various variants of Type P, both in terms of dimensions and protection class, as well as in execution and detailing. Thus there are examples built in protection classes W 12-15 and W 21-28 in dimensions ranging from approximately 5.50 x 7.20 x 4.70 m to 6.50 x 8.20 x 4.90 m (w x d x h). Numerous examples of Type P were built in inundable areas, in a number of cases with a (later) visible pile foundation, whilst often a retaining wall or trough with stairs against inundation water was inserted in the then elevated, square access, and in still others a concrete foundation slab projecting all around is present. The examples within the complex Concrete Works at Griftenstein are arranged in a clearly recognisable linear formation that extends on both sides of the Utrechtseweg. They are (partly) clearly visible and recognisable in the terrain, albeit mostly in an area not open to the public. In the immediate vicinity of the northernmost example - which can be ascended by means of a newly installed staircase and serves as a vantage point - there is a personnel shelter Type 1915.
Description
GROUP SHELTERS TYPE P are single-storey, usually executed in reinforced concrete, approximately 100 to 180 cm thick cast concrete, grenade-proof military shelters that could provide protection for 10-12 infantrymen/artillerymen. Group Shelters Type P were built on a rectangular ground plan. The visible height above ground level varies. Both blind side walls and the gorge side are executed vertically to approximately 3 m height. Above this, these walls angle inwards at approximately 45 degrees, then transition to a flat roof. On the right in the gorge side is an access opening at locally varying height above ground level, later either left open or sealed. The wholly vertical, closed front side reflects the 45-degree angles and thus ends as a 'truncated pointed gable'. In a number of cases iron hooks were cast into the wall(s) which could serve to secure camouflage material. A characteristic component on top of the Type P shelter is the conical, concrete 'outlet', which was intended for use with a periscope. In practice, however, these periscopes were never installed. The interior of the Group Shelters Type P consists of a short corridor (usually with a concrete retaining wall or balustrade and normally a few descending steps) and from there a 'lock' oriented to the left which could be sealed by a (consisting of multiple parts) heavy, steel door with bolts. Via a second, comparable door a rear, virtually square room could be reached on the right, the actual shelter. The access could be covered from this room via a loophole. In practice, however, the doors were rarely or never installed. The ceilings, located at approximately two metres above floor level, are flat and rectangular. In a number of cases interior components are still present, such as (remains of) wooden benches or a support for the firearm for covering the entrance. The (five) Group Shelters Type P in the northern part of the complex are clearly visible in the terrain. Those in the southern part are harder to observe - also due to the private character of the terrain.
Valuation
The GROUP SHELTERS TYPE P within the complex Works at Griftensteijn are of general interest by virtue of:
* Cultural historical values as part of the Nieuwe Hollandse Waterlinie as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially from 1815 realised by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and thereafter by others over approximately 125 years strengthened and improved.
* Architectural historical values, in particular as an expression of military-strategic architecture, which is based on: a. the system of inundation and access defence (20th century), b. the race with increasingly strengthened offensive means (20th century), c. the system of 'living' field fortification in depth (20th century).
These are components from the period 1939-1940, namely concrete personnel shelters.
* Ensemble value and situational values as part of the Nieuwe Hollandse Waterlinie in general and by virtue of the mutual functional, functionally-spatial and physical coherence with the other components within the complex Works at Griftensteijn, where small concrete works belonging to the same adaptation of the defensive system are located.
* The components are representative (characteristic) because they are clearly recognisable as components of a deconcentrated defensive line added to the existing fortification system.
* The components are preserved in fairly good condition and as built components can (in part) still be readily recognised in the field and in their coherence.
Nearby in the register
- Fort, vesting en -onderdelen, Utrechtseweg bij 351Fort, vesting en -onderdelenunder 1 mi
- Gracht, Utrechtseweg 351Grachtunder 1 mi
- Kazemat, Utrechtseweg bij 351Kazematunder 1 mi
- Open verdedigingswerk, Utrechtseweg bij 351Open verdedigingswerkunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.