Rijksmonumentenregister · Netherlands
Deelen/Groot-Heidekamp
Arnhem, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Open verdedigingswerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1940 - 1941
- Address
- Deelen:Groot-Heidekamp Arnhem
- Place
- Arnhem
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.03024, 5.90359
- Part of complex
- 529576
- Monument number
- 529577
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1918 map "Bl. 19 Arnhem, 1918" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Omschrijving
TERREIN met AANLEG. De bodem van Groot-Heidekamp en omgeving bestaat uit zand en maakt deel uit van een relatief vlak deel in de door gletscherijs opgestuwde zuidelijke Veluwe. Het kamp ligt aan de zuidzijde van de Kemperberg globaal oost-west lopende, rechte Koningsweg. Deze weg zou in rudimentaire vorm dateren uit het laatste kwart van de 17e eeuw - de tijd dat stadhouder Willem III koning van Engeland was. De Koningsweg is nog steeds als een belangrijke verbinding en als een ruimtelijk structurerend element aanwezig, mede doordat hij als ontginnings- en nederzettingsbasis fungeerde. Oostelijk van de Kemperberg werden vanaf het midden van de 19e eeuw aan weerszijden van de Koningsweg, met name op gronden van de locale adel en / of grootgrondbezitters, (ontginnings)landgoederen gesticht met daarop (pacht)boerderijen. In de praktijk bleek het boeren op de schrale Veluwegronden niet gemakkelijk en vooral aan de zuidzijde van de Koningsweg werd de bosbouw al direct dominant, tezamen met de jacht op wild en andere vormen van vertier. Groot-Heidekamp werd aangelegd op de flauw naar het westen en zuidwesten hellende zandgronden van een voormalig golfterrein ten zuidwesten van de ontginningsboerderij Leipzig, tussen de huidige Clément van Maasdijklaan en de Waterbergseweg - en in feite zelfs slechts tussen de Clément van Maasdijklaan en de huidige Lange Jammer, een lange, uit de ontginningsperiode van het gebied daterende boslaan van boerderij Leipzig richting Schelmse Weg. In het zuidoostelijk deel van het terrein is de uitspoelingzone van gletscherijs uit de voorlaatste ijstijd herkenbaar. Terwijl met name de noordelijkste én zuidelijkste delen van het terrein rond 1940 werden doorsneden door een aantal overwegend in geometrisch patroon aangelegde boslaantjes, werd voor de aanleg van wegen en voor de bebouwing gekozen voor de noord-, west- en zuidflanken van het relatief dun begroeide hart van het terrein. Het hart zelf bleef vrijwel onbebouwd en werd ingericht als een (quasi) agrarisch gebied, met als doel Groot-Heidekamp er vanuit de lucht als een organisch gegroeid esdorp te laten uitzien. De bestaande noord-zuid lopende Lange Jammer - aan de oostzijde - werd gehandhaafd, terwijl langs de noord-, west- en zuidzijde van het dun begroeide terrein een globaal halfcirkelvormige weg - deels met achterweg - werd gerealiseerd. Aan dit eenvoudige, licht gebogen, lineaire patroon werden - via meestal geen haakse hoeken - enkele uitlopers gekoppeld, onder meer naar het bestaande geometrische lanenstelsel in het noorden en in oostelijke richting naar de Lange Jammer. In het bijzonder deze laatste verbindingen werden zonder verband met bestaande structuren aangelegd. Het resultaat was dat er op Groot-Heidekamp een slechts weinig op de bestaande (bos)lanenstructuur aansluitend wegenpatroon tot stand kwam, dat werd gekenmerkt door flauw gebogen, meest vloeiende lijnen, maar soms ook abrupte knikken - het geheel afgewisseld met enige opmerkelijk rechte lanen. Het totale netwerk heeft via de twee parallelle assen een overwegend grootste uitstrekking van noordoost naar zuidwest, met vertakkingen naar noordwest en zuidoost. De wegen werden vermoedelijk integraal (en waarschijnlijk in verschillende patronen) beklinkerd, terwijl moeite werd gedaan de inrichting verder zo veel mogelijk te doen aansluiten bij het aangrenzende landschap, onder meer door de handhaving, aanplant en plaatselijke verdichting van groen aan de westzijde en door (de suggestie van) agrarisch grondgebruik in het oosten. Bovendien werd de brinkstructuur rond de wegvertakkingen geaccentueerd door ruimte en laag groen. De gehele inrichting maakte deel uit van de camouflagestrategie van de bezetter, die poogde wegen, groen en bebouwing waar mogelijk te doen opgaan in voor de streek kenmerkende - of in vooraf bestaande - vormen en structuren. Dit laatste blijkt met name aan de noordwestzijde van Groot-Heidekamp, waar het aanwezige geometrische boslanenstelsel werd gehandhaafd om te worden benut voor de inrichting van het terrein met rechthoekige opstelplaatsen voor rijdend materieel. Verder werden paadjes van 30 x 30 cm betontegels naar en rond de bebouwing aangelegd. Vermoedelijk mede als gevolg van de camouflage als Veluws dorp is een duidelijke, uit de Duitse tijd stammende bestrate appèlplaats nauwelijks aan te wijzen, maar op de topografische kaart van rond 1955 zijn ten oosten van het bebouwingslint twee rechthoekige groene velden aangegeven die als zodanig gefunctioneerd kunnen hebben; tevens waren er in het noorden van het terrein opstelplaatsen voor materieel die een dergelijke functie vervuld kunnen hebben. Het kamp werd omheind met in betonnen paaltjes aangebrachte draadversperringen, maar op enkele plaatsen zijn (al dan niet permanente) toegangen tot het terrein gerealiseerd. De hoofdingang was die aan het westeind van de rechte verbinding met de huidige Clément van Maasdijklaan, waar ook het wachthuis werd opgetrokken. Iets zuidelijker, tegenover het wachthuis van Klein-Heidekamp, was ook een directe verbinding met dít kamp.
Zowel het patroon van wegen en paden als een deel van het oorspronkelijk toegepaste materiaal is nog in het veld aanwezig of herkenbaar, waarbij ook het beoogde karakter ervan nog goed herkenbaar is. Een deel van de hoofdverbindingen is inmiddels voorzien van een asfaltslijtlaag, maar een aantal kleinere wegen en de paden verkeren nog in een toestand die aan die van de jaren 1940-1945 herinnert. De oorspronkelijke hoofdtoegang - hoewel niet meer gaaf - is nog aanwezig en operationeel, terwijl enige andere - al dan niet gewijzigde - toegangen nog goed als zodanig zijn te herkennen. De hekwerken zijn slechts ten dele gehandhaafd, mede als gevolg van relatief recente aanpassingen in de beveiliging van het terrein.
Groot-Heidekamp was in de eerste plaats bedoeld voor de huisvesting van manschappen van de 'Luftwaffenachrichtenkompanie' (de verbindingstroepen) en verder voor onderkomens van voorzieningen - waaronder een hospitaal - en van de zogenoemde 'Fahrbereitschaft', de verkeersdienst. Het kamp werd hiertoe ingericht met vele tientallen grotere en kleinere woningen, die in verschillende dichtheden waren bezet. Verder zijn in het zuiden van het terrein verscheidene panden opgezet als een paviljoensgewijze gebouwd hospitaal. In het noorden van het terrein staat een aantal garages. De gebouwen werden vrijwel alle langs de speciaal hiertoe aangelegde wegen gesticht, waarbij ze weliswaar op verschillende afstanden, maar met de daknok gewoonlijk haaks op of evenwijdig met die wegen werden geplaatst. De tientallen panden waren, ondanks de toegepaste standaardisering en serieproductie d.m.v. 'Regelbau', bovendien sterk verschillend van plattegrond en volume. Tevens zijn de gebouwen zodanig uitgevoerd dat ze door hun dakvorm, beschilderde luiken, bijgebouwen en erven voor inheemse panden konden doorgaan - in het bijzonder voor boerderijen en andere onderkomens met een agrarische functie. Met name de verschillend uitgevoerde dakvormen - er werden vooral zadeldaken, wolfsdaken en schilddaken toegepast - en de niet uniforme kleurstelling van de pannendekking zorgden voor bouwwerkgebonden camouflage. Hiernaast werden ook esthetische aspecten niet vergeten. Enkele van de meest opvallende hiervan - en mogelijk met opzet in het oog springende - waren de in imitatienatuursteen uitgevoerde, decoratieve accenten aan de hospitaalgebouwen en ook de uit oogpunt van 'onschuldigheid' opgenomen tegelpaadjes, perken en gazons.
Vele voor functionele doeleinden en / of als onderdeel van camouflage op het kamp tot stand gebrachte artefacten zijn nog in het terrein herkenbaar of zo goed als ongeschonden aanwezig. Het betreft hier uiteraard in de eerste plaats de gebouwen, maar ook de perk- en gazonaanleggen en de tegelpaadjes vormen nog markante facetten van de uit 1940-1941 daterende detailinrichting van Groot Heidekamp, Großes Heidekamp. Op meerdere plaatsen werden ketelhuizen van een centraal wijkverwarmingssystemen tot stand gebracht, dat als een van de oudste in Nederland kan gelden. Het kamp is hiertoe ondergronds voorzien van een aantal netwerken van verwarmingsleidingen, waarvan op verscheidene plaatsen de putdeksels en onderhoudsingangen zichtbaar zijn. Additionele verwarming vond op locatie plaats via kachels of haarden. De elektriciteitsdistributie vond (onder meer) plaats vanuit een op de 'brink' aan de noordwestzijde van de parallelle wegen gelegen elektriciteitshuisje; het verbruiksstroomtransport verliep - afwijkend van wat tegenwoordig gangbaar is - bovengronds. Voor wat betreft de (afval)waterlozing werd het septicsysteem gehanteerd: via een buizenstelsel met overloop- en bezinkputten, uitgevoerd in gietijzer, grespijp, metselwerk en beton, werd voor elk gebouw afzonderlijk een afvoer aangelegd. Het kamp omvatte een bluswaterreservoir en een aantal ondergrondse bluswaterbunkers - dit laatste om ook bluswaterbeschikbaar te hebben bij vorst.
De verschillende, oorspronkelijk ondergrondse systemen zijn in meer of minder complete en originele vorm nog aanwezig en deels ook nog operationeel; van de bluswaterbunkers zijn er enkele nog goed herkenbaar, gevuld en bruikbaar. Het elektriciteitsnetwerk is - op het elektriciteitshuis na - na de oorlog echter vervangen; hier en daar resteert nog wel wat schakel- en bevestigingsmateriaal dat uit de bouwtijd zou kunnen stammen.
Waardering
TERREIN met AANLEG van Groot-Heidekamp, van algemeen belang als relatief gaaf onderdeel van een uit de Tweede Wereldoorlog stammend en door de Duitse bezetter opgezet groot militair vliegveld, vanwege: architectuurhistorische, stedenbouwkundige, historisch-geografische, techniekhistorische, krijgs- en cultuurhistorische en complex- en ensemblewaarden, die onder meer kunnen blijken uit de overwegend op locale vormen geïnspireerde traditionalistische bouwtrant, uit de voor de bouwtijd kenmerkende onderdelen en details, uit de in het concept verwerkte, deels reeds in het landschap aanwezige en deels daarop geïnspireerde elementen, uit het quasi-authentieke beloop en de dito uitvoering van wegen en paden, uit de quasi-agrarische functies van bebouwing en gronden, uit de relicten van technische innovatie, uit de in een kunstmatig opgezette landelijke structuur met lineaire en brinkdorpkenmerken en met tot in detaillering doorgevoerde camouflage, uit de samenhang van en met het totale militaire vliegveldconcept en de ruimtelijke hoofdlijnen en onderdelen van het kampement, en uit de onderlinge verwantschap van de hierbij toegepaste vormen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Description
TERRAIN with LAYOUT. The soil of Groot-Heidekamp and its surroundings consists of sand and forms part of a relatively flat area in the southern Veluwe pushed up by glacial ice. The camp lies on the southern side of the Kemperberg along the roughly east-west running, straight Koningsweg. This road would date in rudimentary form from the last quarter of the 17th century - the time when stadtholder Willem III was king of England. The Koningsweg is still present as an important connection and as a spatially structuring element, partly because it served as a basis for clearing and settlement. To the east of the Kemperberg, from the middle of the 19th century onwards, (clearing) estates with (tenant) farms were established on either side of the Koningsweg, notably on lands of the local nobility and/or major landowners. In practice, farming on the poor Veluwe soils proved difficult, and especially on the southern side of the Koningsweg forestry soon became dominant, together with hunting for game and other forms of recreation. Groot-Heidekamp was laid out on the gently westward and southwestward sloping sandy soils of a former golf course southwest of the clearing farm Leipzig, between the current Clément van Maasdijklaan and the Waterbergseweg - and in fact only between the Clément van Maasdijklaan and the current Lange Jammer, a long forest lane dating from the clearing period of the area, from the Leipzig farm towards Schelmse Weg. In the southeastern part of the terrain, the leaching zone of glacial ice from the penultimate ice age is recognizable. While in particular the northernmost and southernmost parts of the terrain around 1940 were intersected by a number of forest lanes laid out predominantly in geometric pattern, for the construction of roads and buildings a choice was made for the north, west and south flanks of the relatively sparsely vegetated core of the terrain. The core itself remained virtually unbuilt and was laid out as a (quasi) agricultural area, with the aim of making Groot-Heidekamp appear from the air as an organically grown esdorp. The existing north-south running Lange Jammer - on the eastern side - was retained, while along the north, west and south sides of the sparsely vegetated terrain a roughly semicircular road - partly with rear lane - was realized. To this simple, gently curved, linear pattern several branches were attached - mostly without right angles - including towards the existing geometric lane system in the north and in an easterly direction towards the Lange Jammer. In particular these latter connections were laid out without relation to existing structures. The result was that Groot-Heidekamp developed a road pattern that aligned only slightly with the existing (forest) lane structure, and was characterized by gently curved, mostly flowing lines, but sometimes also abrupt bends - the whole interspersed with some remarkably straight lanes. The total network has via the two parallel axes a predominantly greatest extent from northeast to southwest, with branches towards northwest and southeast. The roads were presumably comprehensively clinker-paved (and probably in various patterns), while effort was made to align the layout as much as possible with the adjacent landscape, including through the retention, planting and local densification of greenery on the western side and through the (suggestion of) agricultural land use in the east. Moreover, the green space structure around the road branches was accentuated by open space and low vegetation. The entire layout was part of the occupier's camouflage strategy, which sought to integrate roads, greenery and buildings as far as possible into forms and structures characteristic of or pre-existing in the region. The latter is evident in particular on the northwest side of Groot-Heidekamp, where the existing geometric forest lane system was retained to be used for the layout of the terrain with rectangular parking positions for vehicles. Furthermore, small paths of 30 x 30 cm concrete tiles were laid to and around the buildings. Presumably partly as a result of camouflage as a Veluwe village, a clear paved muster ground stemming from the German period is scarcely discernible, but on the topographic map of around 1955 two rectangular green fields are indicated to the east of the building line that could have functioned as such; additionally there were vehicle parking positions in the northern part of the terrain that could have fulfilled such a function. The camp was fenced with wire barriers attached to concrete posts, but at a few places (permanent or temporary) access points to the terrain were realized. The main entrance was that at the western end of the straight connection to the current Clément van Maasdijklaan, where the guardhouse was also built. Slightly further south, opposite the guardhouse of Klein-Heidekamp, a direct connection with this camp was also made.
Both the pattern of roads and paths and part of the originally applied material is still present in the field or recognizable, with the intended character thereof also remaining clearly recognizable. Some of the main connections have meanwhile been provided with an asphalt wearing course, but a number of smaller roads and paths remain in a condition that recalls that of the years 1940-1945. The original main entrance - although no longer intact - is still present and operational, while some other - modified or otherwise - access points are still readily recognizable as such. The fencing is only partially retained, partly due to relatively recent adjustments to the security of the terrain.
Groot-Heidekamp was first and foremost intended for the housing of personnel of the 'Luftwaffenachrichtenkompanie' (the signals troops) and further for accommodation of facilities - including a hospital - and of the so-called 'Fahrbereitschaft', the transport service. The camp was arranged accordingly with many dozens of larger and smaller dwellings, which were occupied in varying densities. Furthermore, several buildings in the south of the terrain were erected as a pavilion-style built hospital. In the north of the terrain stands a number of garages. The buildings were almost all erected along the specially laid out roads, whereby they were placed at various distances, but with the roof ridge usually at right angles to or parallel with those roads. The dozens of buildings were, despite the standardization applied and series production by means of 'Regelbau', moreover very different in floor plan and volume. Furthermore, the buildings were executed in such a way that they could pass as indigenous structures through their roof form, painted shutters, outbuildings and yards - in particular as farms and other structures with an agricultural function. In particular the differently executed roof forms - mainly gabled roofs, half-hipped roofs and hipped roofs were applied - and the non-uniform coloring of the tile covering provided camouflage related to the buildings. Beyond this, aesthetic aspects were also not forgotten. Some of the most striking of these - and possibly deliberately eye-catching - were the decorative accents executed in imitation natural stone on the hospital buildings and also the tile paths, flowerbeds and lawns included from the point of view of 'innocence'.
Many artifacts brought about on the camp for functional purposes and/or as part of camouflage remain recognizable in the terrain or are present more or less intact. This concerns first and foremost the buildings, but the flowerbeds and lawns and the tile paths also constitute striking aspects of the detailed layout of Groot Heidekamp, Großes Heidekamp, dating from 1940-1941. At several locations boiler houses of central district heating systems were installed, which can be counted among the oldest in the Netherlands. The camp is provided underground with a number of heating pipe networks for this purpose, of which sump covers and maintenance access points are visible at several locations. Additional heating took place on site via stoves or fireplaces. Electricity distribution took place (among other things) from an electricity building located on the green space at the northwest side of the parallel roads; the consumption power transmission took place - differing from what is currently common - above ground. With regard to (waste) water disposal the septic system was used: via a piping system with overflow and settling pits, executed in cast iron, earthenware pipe, masonry and concrete, a separate discharge was laid for each building. The camp included a fire water reservoir and a number of underground fire water bunkers - the latter in order to also have fire water available during frost.
The various originally underground systems are still present in more or less complete and original form and partly also still operational; of the fire water bunkers, some are still readily recognizable, filled and usable. The electrical network was however replaced after the war - except for the electricity building; here and there some switching and fastening material remains that could stem from the construction period.
Valuation
TERRAIN with LAYOUT of Groot-Heidekamp, of general importance as a relatively intact component of a large military airfield stemming from the Second World War and set up by the German occupier, on account of: architectural-historical, urban planning, historical-geographical, technical-historical, military and cultural-historical and complex and ensemble values, which can manifest themselves among other things through the predominantly locally inspired traditional building style, through the components and details characteristic of the construction period, through the elements incorporated in the concept partly already present in the landscape and partly inspired by it, through the quasi-authentic course and likewise execution of roads and paths, through the quasi-agricultural functions of buildings and lands, through the relics of technical innovation, through the artificially established rural structure with linear and green space village characteristics and with camouflage implemented down to the finest detail, through the coherence with the total military airfield concept and the spatial main lines and components of the encampment, and through the mutual relationship of the forms applied therein.
Nearby in the register
- Legeringsgebouw, Deelen:Groot-Heidekamp ArnhemMilitair verblijfsgebouwunder 1 mi
- Legeringsgebouw, Deelen:Groot-Heidekamp ArnhemMilitair verblijfsgebouwunder 1 mi
- Legeringsgebouw, Deelen:Groot-Heidekanp ArnhemMilitair verblijfsgebouwunder 1 mi
- Bijgebouwen, Deelen:Groot-Heidekamp ArnhemBijgebouwenunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.