Rijksmonumentenregister · Netherlands
Gezondheidszorg, Sterkerij 125
Ede, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Gezondheidszorg
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1948
- Address
- Sterkerij 125, 6717 XR Ede (and others)
- Place
- Ede
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.02496, 5.67750
- Part of complex
- 527062
- Monument number
- 527069
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1914 map "Verklaring van het algemeen nut der onteigening van eigendommen in de gemeente Horssen, noodig voor den aanleg van eene wetering door het waterschap "de Gecombineerde waterlossing der polderdistricten Rijk van Nijmegen en Maas en Waal"" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Omschrijving onderdeel 7: GEBOUW GENEESKUNDIGE DIENST.
Inleiding
Op het binnenplantsoen van de westvleugel ligt het voormalige gebouw van de geneeskundige dienst met memorieplaat (EERSTE-HULPPOST, aangeduid onder nummer 7 op bijbehorende kaart), dat op 28 september 1948 officieel in gebruik werd genomen als opvolger van een in de oorlog platgebombardeerde oude verbandkamer. Het gebouw is geheel naar de wensen van bedrijfsarts dr. Th. Heimans opgezet en werd ontworpen door de architecten D. Masselink en E.J. van 't Eind van het Bouwkundig Plannenbureau A.K.U.. Het vertoont o.a. in de manier waarop de bouwmassa's zijn gerangschikt, de toepassing van moderne materialen en constructies voor een optimale licht- en luchttoetreding en de evenwichtige, alzijdige gevelbehandeling stijlinvloeden vanuit het Nieuwe Bouwen. De bouwkosten werden geraamd op 65.000,- gulden. Tegen de oostgevel bevindt zich een GEDENKTEKEN ter nagedachtenis aan in de oorlog omgekomen medewerkers. In het kader van de "bedrijfszelfbescherming" werd in 1957 aan de achterzijde in overeenkomende stijl een portaal aangebouwd dat toegang verschaft tot een enorme ondergrondse, tussen de geneeskundige dienst en westvleugel gesitueerde, atoomschuilkelder.
Vooral in de eerste jaren was een aantal chemische processen nieuw en had men in Nederland nog niet zo veel ervaring met de effecten op de gezondheid. De spinners hadden bijvoorbeeld last van de ogen. De plaatselijk zeer bekende dokter Heimans, die op enkele honderden meters afstand een praktijk aan huis hield (villa Oase), trad op 1 februari 1925 in dienst als bedrijfsarts van de Enka. Bedrijfsartsen waren er in die tijd in Nederland eigenlijk niet; slechts een enkel groot bedrijf, zoals Hoogovens in IJmuiden, kende een eigen medische dienst met vaste arts. Al vrij snel had hij, mede steunend op de ervaringen van het Enka-bedrijf uit Arnhem, in de beginjaren een model medische dienst opgezet met een voor die tijd zeer vernieuwende verbandkamer, onderzoekskamer, spreek- en wachtkamer. Ook de organisatie rond het spreekuur, ziekencontrole en keuringen werd door hem geregeld en hij was initiatiefnemer van de brand- en reddingsbrigade. Toen zijn eerste medische locatie in de oorlogsjaren werd platgebombardeerd, mocht hij na de oorlog naar eigen inzicht een nieuw gebouw neerzetten dat voor die tijd zeer modern en praktisch werd ingericht. Heimans verzorgde er o.a. EHBO-lessen aan medewerkers. Het ziekteverzuim lag indertijd op gemiddeld 3%.
Omschrijving
Het vrijstaande, overwegend bakstenen gebouw beslaat een onregelmatige, samengestelde plattegrond en is opgebouwd uit een asymmetrisch cluster van eenlaagse, in hoogte subtiel gevarieerde, voornamelijk blokvormige bouwvolumes onder platte daken met consequent doorgevoerd ruim overstek. De spil van deze horizontaal gerichte volumes wordt gevormd door een rank, hoger oprijzend (8,20 m.) bakstenen ontluchtingskanaal met lamellen dat het gebouw verticaal accentueert. Blikvangers vormen de in afwijking hiervan afgeronde gevel van de hal in het zuidoosten en het driezijdige portaal in het noordoosten, die de twee hoofdtoegangen tot het gebouw herbergen en voorzien zijn van volledig glazen puien. De noordoostelijke pui, in de oksel van twee volumes, verheft zich op een driezijdig betonnen stoepje van oorspronkelijk twee treden (onderste thans verwijderd) en onder een dito dakoverstek. De zuidoostelijke hal heeft een afgeronde hoek, opgetrokken uit betonnen staanders, die het halfronde dak met breed overstek dragen, waartussen ijzeren roedenramen zijn aangebracht. Rondom gemetselde bakstenen bloemenbak. Op de kop het entreeportaal met tweetredig stoepje. Voor de bakstenen volumes is gebruik gemaakt van porisobaksteen, gemetseld in Vlaams verband met licht teruggelegen voeg. Bijzondere dakopbouw met een combinatie van gewapend beton voor de dakvloeren en geschokt beton voor de (oorspronkelijk wit geschilderde) gevelafdekbanden, dat overigens is toegepast voor raamomrandingen en de kolommen van de hal. Deze constructie maakt samen met betonnen vensterlateien opvallend grote, roedenverdeelde profielstalen ramen, deuren en puien mogelijk in het gebouw, met name in de oost- en zuidgevels, waardoor een goed en vrij uitzicht op de diverse omliggende fabrieksgebouwen werd verkregen. Karakteristiek is daarnaast de veelvuldige toepassing van glazen bouwstenen, ook als bovenlichten in het interieur, waarvan de indeling grotendeels herkenbaar bewaard is gebleven. Achter de noordoostelijke entree ligt een lange middengang, aan weerszijden waarvan diverse vertrekken (oorspronkelijk in gebruik als EHBO-leslokaal, sterilisatiekamer, keuken e.d.) en uitkomend in de centrale grote verbandkamer, herkenbaar aan drie bewaard gebleven open behandelkamertjes aan de westzijde en een opvallend groot oostvenster. Verder is de originele gele tegelvloer met rode plinten bewaard gebleven. Hierachter ligt de voornoemde hal, nog voorzien van marmeren vensterbanken en tweekleurige tegelvloer, die als wachtruimte en voor de administratie werd gebruikt. Overigens karakteristiek en vermeldenswaard is de steriele witte kleurstelling van vrijwel alle ruimten.
Het symmetrisch ontworpen gedenkteken tegen de oostgevel heeft de vorm van een memorieplaat en bestaat uit twee op elkaar bevestigde witte kunststenen platen waarop in zwarte letters de tekst "AAN HEN DIE VIELEN 1940-1945", en overigens de namen van diverse, bij bombardementen om het leven gekomen Enka-werknemers, zijn aangebracht.
Waardering
Het GEBOUW voor de GENEESKUNDIGE DIENST (EERSTE-HULPPOST) met GEDENKTEKEN is van algemeen belang:
- Het object heeft cultuurhistorische waarden als illustratie van de innovatieve bedrijfsvoering van de Enka, waarbij ten behoeve van de veiligheid en welbevinden van personeel en bedrijf steeds meer voorzieningen werden getroffen op het terrein. Daarnaast als bijzondere herinnering aan de bekende dokter Heimans, een centrale figuur in het bedrijf die een belangrijke bijdrage leverde aan de verbetering van de arbeidsomstandigheden en ook landelijk als een pionier in de bedrijfsartsenij gezien kan worden, en - in het geval van de memorieplaat - als herinnering aan de oorlogsslachtoffers onder het personeel;
- Het object heeft architectuurhistorische waarden als naoorlogse exponent van een aan het Nieuwe Bouwen gerelateerde bouwstijl, vanwege diverse bewaard gebleven interieurelementen, en is in bouwtechnisch opzicht van belang vanwege de toegepaste constructies, zoals in de dakopbouw;
- Het object heeft ensemblewaarden vanwege de weloverwogen situering op het binnenplantsoen, waardoor het goed en snel bereikbaar was vanuit de omliggende bedrijfshallen en andersom hierop goed zicht mogelijk was.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Description of component 7: MEDICAL SERVICE BUILDING.
Introduction
On the inner courtyard of the west wing stands the former medical service building with memorial plaque (FIRST-AID POST, indicated under number 7 on the accompanying map), which was officially commissioned on 28 September 1948 as the successor to an old dressing station that had been completely bombed during the war. The building was designed entirely according to the wishes of company physician Dr. Th. Heimans and was designed by architects D. Masselink and E.J. van 't Eind of the Architectural Planning Office A.K.U.. It displays, among other things in the way the building masses are arranged, the application of modern materials and constructions for optimal light and air access and the balanced, comprehensive facade treatment, stylistic influences from the Nieuwe Bouwen. The building costs were estimated at 65,000 guilders. Against the east facade there is a MEMORIAL in remembrance of employees who died during the war. As part of "corporate self-protection", in 1957 a portico was added to the rear in corresponding style that provides access to a huge underground atomic shelter situated between the medical service and west wing.
Especially in the early years, a number of chemical processes were new and the Netherlands had not yet gained much experience with the effects on health. The spinners, for example, suffered from eye problems. The locally well-known Doctor Heimans, who maintained a private practice (villa Oase) a few hundred metres away, entered the service as company physician of Enka on 1 February 1925. Company physicians did not really exist in the Netherlands at that time; only a few large companies, such as Hoogovens in IJmuiden, had their own medical service with a permanent doctor. Quite quickly, also relying on the experiences of the Enka company in Arnhem, he set up a model medical service in the early years with a very innovative dressing room, examination room, consulting and waiting room for that time. He also arranged the organisation around surgeries, sick checks and medical examinations and he was the initiator of the fire and rescue brigade. When his first medical location was completely bombed during the war years, after the war he was permitted to build a new building that was very modern and practical for that time. Heimans provided, among other things, FIRST-AID lessons to employees. Sick leave at the time averaged 3%.
Description
The detached, predominantly brick building occupies an irregular, composite floor plan and is built from an asymmetrical cluster of single-storey, subtly varied in height, mainly cuboid building volumes under flat roofs with consistently executed generous eaves. The axis of these horizontally oriented volumes is formed by a slender, more prominently rising (8.20 m.) brick ventilation duct with louvres that accentuates the building vertically. Eye-catching features are the rounded facade of the hall in the southeast, in deviation from this, and the three-sided portico in the northeast, which house the two main entrances to the building and are equipped with fully glazed fronts. The northeast front, in the corner of two volumes, rises on a three-sided concrete step of originally two treads (lowest now removed) and under a matching roof overhang. The southeast hall has a rounded corner, erected from concrete posts, which support the semi-circular roof with broad eaves, between which iron rod windows are installed. Around it a brick planter box. At the head the entrance portico with two-tread step. For the brick volumes, porous brick was used, bonded in Flemish bond with slightly recessed joint. Special roof construction with a combination of reinforced concrete for the roof slabs and exposed concrete for the (originally white-painted) facade trim bands, which is otherwise applied for window surrounds and the columns of the hall. This construction makes, together with concrete window lintels, notably large, glazing bar profiled steel windows, doors and fronts possible in the building, particularly in the east and south facades, through which a good and free view of the various surrounding factory buildings was obtained. Characteristic is furthermore the frequent application of glass bricks, also as fanlights in the interior, of which the arrangement has been largely preserved and recognisable. Behind the northeast entrance lies a long central corridor, on either side of which various rooms (originally used as FIRST-AID lesson room, sterilisation room, kitchen etc.) and opening into the central large dressing room, recognisable by three preserved open treatment cubicles on the west side and a notably large east window. Furthermore, the original yellow tile floor with red skirting boards has been preserved. Behind this lies the aforementioned hall, still provided with marble window sills and two-colour tile floor, which was used as a waiting room and for administration. Otherwise characteristic and noteworthy is the sterile white colour scheme of virtually all rooms.
The symmetrically designed memorial against the east facade has the form of a memorial plaque and consists of two white artificial stone panels fastened to each other on which in black letters the text "TO THOSE WHO FELL 1940-1945", and otherwise the names of various Enka employees who died in bombings, are inscribed.
Valuation
The MEDICAL SERVICE BUILDING (FIRST-AID POST) with MEMORIAL is of general interest:
- The object has cultural-historical values as an illustration of Enka's innovative business management, whereby more and more facilities were increasingly provided on the premises for the safety and well-being of staff and company. Furthermore as a special remembrance of the well-known Doctor Heimans, a central figure in the company who made an important contribution to the improvement of working conditions and can also be seen nationally as a pioneer in occupational medicine, and - in the case of the memorial plaque - as a remembrance of the war casualties among the staff;
- The object has architectural-historical values as a post-war exponent of a building style related to the Nieuwe Bouwen, by virtue of various preserved interior elements, and is of importance from a building-technical point of view due to the applied constructions, such as in the roof construction;
- The object has ensemble values due to the well-considered location on the inner courtyard, whereby it was easily and quickly accessible from the surrounding factory halls and conversely good sight of it was possible from them.
Nearby in the register
- Gedenkteken(D6), Tegenover het gebouw voor de Geneeskundige Dienst EdeGedenktekenunder 1 mi
- Industrie, Tegenover het gebouw voor de Geneeskundige Dienst EdeIndustrieunder 1 mi
- Kunstzijdefabriek, Akulaan 2Industrieunder 1 mi
- Industrie, Sterkerij 14Industrieunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.