Rijksmonumentenregister · Netherlands
De Adelaar
Wormerveer, Noord-Holland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Industrie
- Function
- Zeepfabriek
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1908
- Address
- Zaandijkerweg 5, 1521 AX Wormerveer (Zaanstad 27) (and others)
- Place
- Wormerveer
- Municipality
- Zaanstad
- Province
- Noord-Holland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.48563, 4.80915
- Monument number
- 526437
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamTU Delft LibraryDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
3 historical maps cover this location, the earliest the 1867 map "No. VI. Deutschland, Niederlande, Belgien, Schweiz. (Germany, Netherlands, Belgium, Switzerland)." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De voorganger van de huidige fabriek, gebouwd rond 1896, werd door Firma Jan Dekker voor de bereiding van zeep uit weedas gebruikt. De fabriek werd bekend door de productie van huishoudzeep met het merk Adelaar. Na de brand in 1906 is de fabriek in 1908 herbouwd door de Amsterdamse architecten J.P.F. van Rossem en W.J. Vuijk en aannemer Mart Stam. In ca. 1950 werd de zeepproductie gestaakt en werd het gebouw gebruikt als pakhuis. De zeepfabriek is thans in gebruik als oliën- en vettenfabriek ten behoeve van de productie van zoetwaren en voedingsmiddelen. De fabriek maakt deel uit van het industriële verleden van de Zaanstreek zoals dat rondom de Zaan geconcentreerd was. De fabriek is prominent gelegen aan de westoever van de Zaan waarbij de toren met adelaar een landmark-functie vervult.
Omschrijving
De fabriek bestaat uit een hoofdgebouw en een aanbouw. Het hoofdgebouw is opgebouwd uit (dragende) wanden van baksteen met een inwendige constructie van gewapend betonnen kolommen, moerbalken en stalen H-balken, een voor die tijd unieke en zeer vroege toepassing van betonskeletbouw (nog voor de introductie van het Hennebique-systeem). Veel kolommen zijn thans aan de onderzijde versterkt in verband met corrosie van de wapening. De vloeren zijn van gewapend beton.
Het hoofdgebouw heeft een vrijwel rechthoekige plattegrond en telt 4 bouwlagen (totaal bijna 13 meter hoog) onder een plat dak.
De voorgevel (westzijde, aan de weg gelegen) is door lisenen in zes traveëen verdeeld. Tussen de lisenen zijn met een segmentboog afgesloten spaarvelden gemetseld. De middelste twee traveëen tellen drie spaarvelden boven elkaar, waarbij het onderste spaarveld de eerste bouwlaag, de middelste de tweede én derde bouwlaag en de bovenste de vierde bouwlaag omvat. Er wordt een middenrisaliet gesuggereerd doordat de traveeën aan weerskanten van dit middendeel slechts twee boven elkaar gelegen spaarvelden tellen. De horizontale scheiding tussen de spaarvelden wordt gevormd door cordonlijsten met afzaat en hardstenen hoekstukken. De voorgevel wordt aan de bovenzijde afgesloten door een ezelsrug met op de hoeken hardsteen. In de gevel is boven de twee middelste traveeën het metselwerk hoger opgetrokken, in welk hoger deel het woord "ZEEPZIEDERIJ" in kapitale letters van witte baksteen is aangebracht. Tussen de derde en vierde bouwlaag in de twee middelste traveeën is het woord "DE ADELAAR" in soortgelijke letters aangebracht. In de spaarvelden bevinden zich steeds de vensters en op de begane grond in de derde travee van links een ingang. De eerste bouwlaag bevat vijf getoogde zestienruits vensters en een ingang met dubbele deur. De tweede en derde bouwlaag tellen elk zes getoogde zestienruits vensters en de vierde bouwlaag zes getoogde twaalfruits vensters. Alle vensters hebben een getoogde strek en zijn voorzien van rechte ijzeren, groengeverfde roedes.
De linker zijgevel (noord) bevat twaalf traveeën en een soortgelijke indeling en detaillering als de voorgevel met op alle bouwlagen een houten deur in steeds een ander spaarveld. De traveeën 1/5 vanaf de Zaan springen ten opzichte van de traveeën 6/12 één travee naar voren.
De achtergevel (oost) telt zes traveeën met een soortgelijke indeling en detaillering als de voorgevel. De vijfde en zesde travee zijn enigszins naar achteren geplaatst. In de vierde travee zijn op de begane grond een grote deur en op de tweede, derde en vierde bouwlaag een dubbele houten deur met langwerpige zesruitsvensters aangebracht. Voorts is ook een dubbele houten deur in de tweede travee op de begane grond aangebracht.
De rechter zijgevel (zuid) is ingedeeld in twaalf traveeën waarbij -in tegenstelling tot de andere gevels- in de spaarvelden steeds twee vensters naast elkaar zijn geplaatst. De lisenen hebben dubbele speklagen van gele verblendsteen. Voor het overige is indeling en detaillering vergelijkbaar met de voorgevel. In de zevende travee is ter plaatse van de derde en vierde bouwlaag een grote ingang aangebracht.
Aan de Zaankant is in de zuidwesthoek van het hoofdgebouw een watertoren met hoogreservoir van één bij twee traveeën gebouwd. De toren heeft zes smalle lisenen aan de oost- en westzijde alsmede zeven smalle lisenen aan noord- en zuidzijde. De lisenen hebben dubbele speklagen van gele verblendsteen. Ter plaatse van het hoogreservoir is een rechthoekige, uitkragende reservoirommanteling gemetseld die aan de bovenzijde wordt afgesloten door een ezelsrug met op de hoeken hardsteen. De uitkraging wordt door consoles van baksteen en hardsteen ondersteund. Aan de noord- en zuidzijde is in de reservoirommanteling het woord "ZEEPZIEDERIJ" in kapitale letters van witte baksteen aangebracht. Aan de oost- en westzijde staat in soortgelijke letters "DE ADELAAR". Op het dak staat een betonnen adelaar, met de vleugels gespreid en richting de Zaan geplaatst, die een replica is van het oorspronkelijk bronzen beeld dat bij de brand in 1906 in de Zaan is gestort. De spanwijdte tussen de vleugels is 6,75 meter.
De latere aanbouw uit 1915 (aan de noordzijde van het hoofdgebouw) was een functionele toevoeging om was- en kleedlokalen en een kantine te maken, maar is ook vele jaren als opslagplaats gebruikt. Bij het ontwerp en de uitvoering is aansluiting gezocht bij het hoofdgebouw. De aanbouw telt twee bouwlagen en is opgetrokken uit rode baksteen waarbij de lisenen zijn gemetseld in een steensverband afgewisseld door een dubbele band gele verblendsteen en de tussenliggende vlakken zijn opgetrokken in een halfsteensverband. De overgang tussen het plat dak en de gevels wordt gevormd door een aflopende gemetselde overstek. Boven de vlakken is tussen de lisenen een rollaag van gemetselde koppen van bakstenen aangebracht. De voorgevel van de aanbouw aan de Zaanzijde heeft op de begane grond een brede entree en op de verdieping een verspringend gevelvlak. Tussen twee lisenen met een dubbele spekband van gele verblendsteen is een vlak gemetseld met daarin een zestienruitsvenster in staal en glas met een gebogen rollaag erboven. In dit vlak verspringt de dubbele gele spekband twee maal verticaal. De entree van de aanbouw wordt gevormd door een brede schuifdeur. Op de noordoosthoek van de aanbouw is een rechthoekige ijzeren constructie met een wit uithangbord bevestigd waarop in zwarte letters "KIJK UIT, PASSAGE GEVAARLIJK" staat geschreven. Het plafond op de begane grond heeft een troggewelf bestaande uit staal en beton.
De fabriek heeft een hoge mate van gaafheid, ondanks de afwezigheid van de in 1958 gesloopte, ruim 30 meter hoge kabelbaaninstallatie die vanaf 1926 naast de fabriek stond en waarmee kolen uit schepen in bakken naar het ketelhuis werden vervoerd.
Waardering
De fabriek heeft - situationele en stedenbouwkundige waarde als beeldbepalend fabriekscomplex aan de Zaan waarbij de toren met adelaar een landmark vormt, - sociaal-historische waarde als element uit de geschiedenis van handel en industrie in Nederland en meer in het bijzonder in de Zaanse (zeep)industrie, en - architectuurhistorische waarde omwille van de gave hoofdvorm, gevelindeling en detailleringen en vanwege de zeer vroege, unieke toepassing van betonskeletbouw met dragende baksteenwanden. Deze toegepaste nieuwe constructie heeft ook bouwhistorische waarde door haar experimenteel materiaalgebruik.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The predecessor of the current factory, built around 1896, was used by Firma Jan Dekker for the preparation of soap from seaweed ash. The factory became known through the production of household soap under the brand Adelaar. After the fire in 1906 the factory was rebuilt in 1908 by Amsterdam architects J.P.F. van Rossem and W.J. Vuijk and contractor Mart Stam. Around 1950 soap production ceased and the building was used as a warehouse. The soap factory is currently in use as an oils and fats factory for the production of confectionery and food products. The factory is part of the industrial past of the Zaanstreek as it was concentrated around the Zaan. The factory is prominently located on the west bank of the Zaan with the tower with eagle serving a landmark function.
Description
The factory consists of a main building and an extension. The main building is constructed from (load-bearing) brick walls with an internal structure of reinforced concrete columns, tie beams and steel H-beams, a unique and very early application of concrete skeleton construction for that period (even before the introduction of the Hennebique system). Many columns are now reinforced at the bottom due to corrosion of the reinforcement. The floors are of reinforced concrete.
The main building has an approximately rectangular floor plan and comprises 4 storeys (total height almost 13 metres) under a flat roof.
The front facade (west side, facing the road) is divided into six bays by pilasters. Between the pilasters are masonry panels with segmental arch closures. The two middle bays contain three panels stacked vertically, with the lowest panel spanning the first storey, the middle panel the second and third storeys and the top panel the fourth storey. A central projection is suggested by the fact that the bays on either side of this middle section have only two vertically stacked panels. The horizontal division between the panels is formed by string courses with offset and stone quoins. The front facade is terminated at the top by a half-hipped roof with stone at the corners. In the facade above the two middle bays the masonry is built higher, in which upper section the word "ZEEPZIEDERIJ" is rendered in capital letters of white brick. Between the third and fourth storeys in the two middle bays is the word "DE ADELAAR" in similar letters. The panels contain windows throughout and on the ground floor in the third bay from the left an entrance. The first storey contains five arched sixteen-pane windows and an entrance with double doors. The second and third storeys each contain six arched sixteen-pane windows and the fourth storey six arched twelve-pane windows. All windows have an arched surround and are provided with straight iron glazing bars painted green.
The left side facade (north) contains twelve bays with a similar arrangement and detailing as the front facade with on all storeys a wooden door in each a different panel. Bays 1/5 from the Zaan project forward relative to bays 6/12 by one bay.
The rear facade (east) has six bays with a similar arrangement and detailing as the front facade. The fifth and sixth bays are set somewhat further back. In the fourth bay on the ground floor a large door and on the second, third and fourth storeys a double wooden door with elongated six-pane windows are provided. Furthermore a double wooden door is also provided in the second bay on the ground floor.
The right side facade (south) is divided into twelve bays where - in contrast to the other facades - two windows are placed side by side in each panel. The pilasters have double stretcher courses of yellow facing brick. For the rest the arrangement and detailing are comparable to the front facade. In the seventh bay at the level of the third and fourth storeys a large entrance is provided.
On the Zaan side in the southwest corner of the main building a water tower with storage tank of one by two bays has been built. The tower has six narrow pilasters on the east and west sides as well as seven narrow pilasters on the north and south sides. The pilasters have double stretcher courses of yellow facing brick. At the level of the storage tank a rectangular projecting tank casing has been masonry which is terminated at the top by a half-hipped roof with stone at the corners. The projection is supported by consoles of brick and stone. On the north and south sides in the tank casing the word "ZEEPZIEDERIJ" is rendered in capital letters of white brick. On the east and west sides stands in similar letters "DE ADELAAR". On the roof stands a concrete eagle, with wings spread and facing the Zaan, which is a replica of the original bronze statue that was dropped into the Zaan in the fire of 1906. The wingspan between the wings is 6.75 metres.
The later extension from 1915 (on the north side of the main building) was a functional addition to create washing and changing facilities and a canteen, but has also been used as storage for many years. In the design and execution connection was sought with the main building. The extension has two storeys and is constructed of red brick with the pilasters masonry in a bond alternated by a double band of yellow facing brick and the intermediate surfaces constructed in a half-brick bond. The transition between the flat roof and the facades is formed by a sloping masonry overhang. Above the surfaces between the pilasters a course of masonry brick ends has been provided. The front facade of the extension on the Zaan side has on the ground floor a wide entrance and on the first floor a recessed facade surface. Between two pilasters with a double stretcher course of yellow facing brick a surface has been masonry with a sixteen-pane window in steel and glass with a curved brick course above it. In this surface the double yellow stretcher band recesses vertically twice. The entrance of the extension is formed by a wide sliding door. On the northeast corner of the extension a rectangular iron structure with a white signboard is attached on which in black letters "KIJK UIT, PASSAGE GEVAARLIJK" is written. The ceiling on the ground floor has a barrel vault consisting of steel and concrete.
The factory has a high degree of integrity, despite the absence of the cable-way installation over 30 metres high demolished in 1958 which stood next to the factory from 1926 and with which coal from ships was transported in buckets to the boiler house.
Valuation
The factory has - situational and urban planning value as an image-defining factory complex on the Zaan with the tower with eagle forming a landmark, - socio-historical value as an element from the history of trade and industry in the Netherlands and more particularly in the Zaan (soap) industry, and - architectural-historical value because of the well-preserved main form, facade arrangement and detailing and because of the very early, unique application of concrete skeleton construction with load-bearing brick walls. This applied new construction also has building-historical value through its experimental use of materials.
Nearby in the register
- 't Hof SaendenSociale zorg, liefdadigheidunder 1 mi
- De SchepelOpslagunder 1 mi
- MaasOpslagunder 1 mi
- WaalOpslagunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.