Rijksmonumentenregister · Netherlands
Synagoge, Gerard Noodtstraat 121
Nijmegen, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Synagoge
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1913
- Address
- Gerard Noodtstraat 121, 6511 ST Nijmegen
- Place
- Nijmegen
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.84459, 5.87043
- Monument number
- 523060
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
TU Delft LibraryDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
2 historical maps cover this location, the earliest the 1899 map "Composite: 327. Cleve." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Voormalige SYNAGOGE, gelegen aan de zuidzijde van de Gerard Noodtstraat en ingeklemd tussen enerzijds nieuwbouw en anderzijds een tegelijk met de synagoge gebouwd pand waarin zich schoollokalen en een bovenwoning bevonden. De synagoge werd in 1913 ontworpen door de bekende architect OSCAR LEEUW, die hier een geheel eigen vocabulaire gebruikte, geinspireerd op traditionele Oosterse architectuur. De nieuwbouw was bedoeld als vervanging voor de kleine achttiende eeuwse synagoge aan de Nonnenstraat. In de Tweede Wereldoorlog werd de synagoge van binnen voor een groot deel vernield. De kenmerkende, omlopende vrouwengalerij, de schilderingen en muurdecoraties van Leeuw werden toen vernietigd. In 1988 werd de synagoge intern verbouwd ten behoeve van de huisvesting van het Natuurhistorisch Museum. Hierbij werden de nog resterende oorspronkelijke interieuronderdelen gespaard. De synagoge ligt direct aan de straat en heeft een klein voorterrein waarop zich twee bakstenen MUURTJES bevinden met daartussen een ijzeren HEKWERK. De muurtjes zijn met hardstenen dekplaten afgedekt en begrensden oorspronkelijk het gehele voorterrein.
Omschrijving
Voormalige SYNAGOGE, gebouwd in 1913. De hoofdvorm van het gebouw is een rechthoekig onderkelderd bouwvolume met twee bouwlagen en een zadeldak waaronder zich de zolder bevindt. Het met rode Hollandse pannen belegde zadeldak is niet zichtbaar aan de straatzijde omdat het iets terug ligt en aan het oog wordt onttrokken door een centraal in de voorgevel aanwezige torenachtige uitbouw, bekroond met een koepel en geflankeerd door vier ronde torentjes. De gevels van het gebouw zijn in schoon metselwerk in kruisverband uitgevoerd en voor wat betreft de voorgevel rijk gedecoreerd en voorzien van hardstenen elementen. De linker zijgevel is gepleisterd. Tussen de voormalige synagoge en de belendende bebouwing bevindt zich een smalle steeg.
De VOORGEVEL van het gebouw heeft een symmetrisch en sterk verticaal karakter door een torenvormig risaliet in het midden. Hierin bevindt zich de entreepartij. De entreepartij bestaat uit een dubbele toegangsdeur, die via een aantal hardstenen stoeptreden te bereiken is. De deuren hebben nog het oorspronkelijke ijzeren beslag en bevinden zich in een kozijn met een halfrond bovenlicht dat door verticale roeden is gedeeld. Rond de entree bevindt zich een in hardsteen uitgevoerde -nu grijs geschilderde maar oorspronkelijk vermoedelijk meerkleurige- omlijsting waarin symbolische voorstellingen zijn uitgehakt. Aan weerszijden van de deuren bevinden zich gestileerde palmbomen en de bovenlichtomlijsting wordt benadrukt door in steen uitgespaard vlechtwerk. De ronde sluitsteen verbeeldt twee handen met een, symbolisch altijd brandende, fakkel. De horizontale geleding van de voorgevel wordt bepaald door een uitkragend dubbel baksteenfries met een waterlijst op de verdiepingscheiding en door een uitkragend drielaags baksteenfries met piramidale baksteenkantelen als gevelafsluiting aan de bovenzijde.
Aan weerszijden van het ingangsrisaliet bevinden zich op de begane grond twee toiletuitbouwtjes die op de hoeken zijn afgeschuind en ter hoogte van het kalf tussen de toegangsdeuren en het bovenlicht zijn afgesloten door geprofileerde baksteenlijsten en een kanteelachtige opbouw. In de uitbouwtjes, die zijn voorzien van een hoge hardstenen plint, bevinden zich aan elke zijde twee rechthoekige glas-in-loodraampjes. De hemelwaterafvoeren van deze uitbouwtjes, aan weerszijden van het risaliet, zijn oorspronkelijk. Boven elk van de uitbouwtjes zijn in het gevelvlak van de eerste bouwlaag drie rechthoekige glas-in-loodraampjes aanwezig. Vanaf de tweede bouwlaag is het middenrisaliet voorzien van afgeronde hoeken en een hardstenen 'basement' waarin de naam 'Natuurmuseum' is aangebracht. Oorspronkelijk stond hier een Hebreeuwse tekst. Het middenrisaliet is hoger dan de rest van het gebouw en heeft een torenachtige opbouw boven de gevelafsluiting. De afgeronde hoeken gaan over in gedeeltelijk rond gemetselde kleine hoektorentjes die een met zink beklede houten koepel op een trommel flankeren. De vier torentjes, die zijn voorzien van sleufvormige en door hardstenen onder- en bovendorpels begrensde lichtopeningen, hebben een met zink bekleed koepeltje. De trommel is voorzien van een omlopend baksteenfries in geprofileerde baksteen. Onder dit fries bevindt zich aan de voorzijde van het gebouw een hardstenen plaat in de vorm van de twee wetstafelen waarin de tien geboden zijn uitgehakt. In de trommel is aan elke zijde van het risaliet een deur aangebracht die toegang geeft tot een klein balkon.
De ronde vorm van de trommel is in het risaliet ook zichtbaar op de tweede bouwlaag, waar in een rechthoekig gevelvlak een enorm gekromd glas-in-loodraam is aangebracht. De glasstroken worden verticaal gescheiden door in baksteen uitgevoerde montanten met hardstenen kapitelen, een hardstenen fries en een latei in het gevelvlak. Aan elke zijde van het risaliet bevindt zich in het gevelvlak van het hoofdvolume een gekoppeld driedelig glas-in-loodraam met in baksteen uitgevoerde montants en in hardsteen uitgevoerde kapitelen, dorpels en lateien. Boven elk van de lateien bevinden zich in het metselwerk zes sleufvormige blindnissen.
De ZIJGEVELS van het gebouw zijn niet goed zichtbaar en blind. De linker zijgevel is geheel gepleisterd en (waar zichtbaar) voorzien van in het pleisterwerk aangebrachte schijnvoegen. De rechter zijgevel is ongepleisterd. In het metselwerk zijn eenvoudige muurankers aangebracht.
De in metselwerk opgetrokken ACHTERGEVEL heeft op de begane grond een centraal geplaatst aanbouwtje met een zadeldak, belegd met rode Hollandse pannen. De geveltop hiervan is gepleisterd. Tegen dit aanbouwtje is (vermoedelijk later) een platte aanbouw geplaatst. Op de verdieping bevindt zich een grote rondboogvormige spaarnis waarin vier rondboogvormige lancetramen met glas-in-lood zijn aangebracht. De spaarnis wordt aan elke zijde geflankeerd door drie smalle, hoge, glas-in-loodramen. Ter plaatse van de zolder bevindt zich een rond raam met een kruisvormige roedenverdeling.
Het INTERIEUR is in de oorlog voor een deel vernield. De op oude foto's nog zichtbare vrouwengalerij en de muurdecoraties zijn in die tijd verdwenen. Ook de ramen in de achtergevel zijn in de oorlog vermoedelijk beschadigd geweest en vervangen. Oorspronkelijk bevonden zich in deze gevel meer ramen. Hoewel het gebouw momenteel in gebruik is als natuurmuseum en daartoe is ingericht, is de RUIMTELIJKE STRUCTUUR van het gebouw herkenbaar gebleven. Hoewel er in de oorspronkelijk open ruimte nu een museumvloer ligt, is vanaf deze bouwlaag de oorpronkelijke vorm van het (ton)gewelf met ribben en casetten nog waar te nemen. De oorspronkelijke veelkleurigheid is echter verdwenen. Aan de noordzijde, de ingangszijde, is de indeling nog oorspronkelijk en bevinden zich rechts nog het smalle trappenhuis naar onder meer de vrouwengalerij en naar de nog aanwezige kantoortjes op de diverse bouwlagen. Ook bevinden zich hier nog een drietal grote rondboogvormige glas-in-loodramen, waarachter zich oorspronkelijk de kerkruimte bevond. Nu is direct achter deze ramen de in 1988 aangebrachte trappartij van het museum aanwezig.
Als afscheiding van het voorterrein dienen twee bakstenen MUURTJES met daartussen een ijzeren HEKWERK. De muurtjes zijn met hardstenen dekplaten afgedekt.
Waardering
SYNAGOGE uit 1913, ontworpen en gebouwd door Oscar Leeuw, met muurtjes en hekwerk.
- Van architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een in de vroege twintigste eeuw gebouwde synagoge, waarvan de architectuur door de sterk op de symboliek gerichte vormgeving duidelijk verwijst naar de Oosterse architectuur en het jodendom. Het gebouw heeft door deze uitzonderlijke vormentaal een zekere zeldzaamheidswaarde. De synagoge, die een belangrijke en unieke plaats inneemt binnen het oeuvre van de vooral in Nijmegen werkzame architect Oscar Leeuw, valt op door het expressieve gebruik van baksteen en de combinatie ervan met de hardstenen elementen in de voorgevel. De ruimtelijke indeling en delen van het interieur zijn bewaard gebleven, waarbij vooral de diverse gebrandschilderde ramen een opvallende plaats innemen.
- Van stedenbouwkundige waarde als oorspronkelijk onderdeel van de zuidelijke straatwand van de Gerard Noodtstraat. Het gebouw heeft op deze plaats, door de bijzondere vormgeving met de centraal geplaatste torenachtige opbouw, een zeer markante en beeldbepalende uitstraling.
- Van cultuurhistorische waarde als bijzondere uiting in de geschiedenis van de Joodse cultuur in Nederland en als herinnering aan een bloeiende Joodse gemeenschap van Nijmegen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
Former SYNAGOGUE, located on the south side of the Gerard Noodtstraat and wedged between on one side new construction and on the other side a building constructed at the same time as the synagogue which contained schoolrooms and a residential apartment above. The synagogue was designed in 1913 by the renowned architect OSCAR LEEUW, who employed an entirely original vocabulary here, inspired by traditional Eastern architecture. The new building was intended as a replacement for the small eighteenth-century synagogue on the Nonnenstraat. During the Second World War, the synagogue was largely destroyed from within. The characteristic, continuous women's gallery, the paintings and wall decorations by Leeuw were destroyed at that time. In 1988 the synagogue was internally renovated for the housing of the Natural History Museum. In doing so, the remaining original interior components were preserved. The synagogue stands directly on the street and has a small forecourt on which two brick WALLS are located with an iron RAILING between them. The walls are finished with sandstone capping plates and originally bounded the entire forecourt.
Description
Former SYNAGOGUE, built in 1913. The main form of the building is a rectangular sub-basement building volume with two storeys and a gabled roof beneath which the attic is located. The gabled roof, covered with red Dutch tiles, is not visible from the street side because it is set back slightly and is concealed from view by a tower-like projection present centrally in the front facade, crowned with a dome and flanked by four round turrets. The building's facades are executed in fair-faced brickwork in English bond and, as far as the front facade is concerned, richly decorated and provided with sandstone elements. The left side facade is rendered. Between the former synagogue and the adjacent buildings there is a narrow passage.
The FRONT FACADE of the building has a symmetrical and strongly vertical character through a tower-shaped projection in the centre. This contains the entrance. The entrance comprises a double entrance door, which is reached via a number of sandstone steps. The doors still have the original iron fittings and are located in a frame with a semicircular fanlight that is divided by vertical glazing bars. Surrounding the entrance is a limestone-executed—now painted grey but originally presumably multi-coloured—surround in which symbolic representations are carved out. On either side of the doors are stylised palm trees and the fanlight surround is emphasised by latticework carved out in stone. The round keystone depicts two hands holding a torch that, symbolically, always burns. The horizontal articulation of the front facade is determined by a projecting double brick frieze with a drip moulding at the storey division and by a projecting three-layer brick frieze with pyramidal brick crenellations as the gable termination at the top.
On either side of the entrance projection are two toilet extensions on the ground floor, which are chamfered at the corners and at the height of the calf between the entrance doors and the fanlight are terminated by moulded brick cornices and a crenellation-like superstructure. The extensions, which are provided with a high sandstone plinth, contain on each side two rectangular stained-glass windows. The rainwater drains from these extensions, on either side of the projection, are original. Above each of the extensions are three rectangular stained-glass windows in the facade surface of the first storey. From the second storey, the central projection is provided with rounded corners and a sandstone 'basement' in which the name 'Natural Museum' is inscribed. Originally a Hebrew text stood here. The central projection is taller than the rest of the building and has a tower-like superstructure above the gable termination. The rounded corners transition into partially brick-laid small corner turrets that flank a zinc-clad wooden dome on a drum. The four turrets, which are provided with slit-shaped light openings bounded by sandstone sills and lintels, have a zinc-clad cupola. The drum is provided with a continuous frieze of moulded brick. Below this frieze, on the front of the building, a sandstone plate in the form of the two tablets of the law is placed, in which the Ten Commandments are carved out. In the drum, a door on each side of the projection provides access to a small balcony.
The round form of the drum is also visible in the projection on the second storey, where an enormous curved stained-glass window is installed in a rectangular facade surface. The glass strips are vertically separated by mullions executed in brick with sandstone capitals, a sandstone frieze and a lintel in the facade surface. On either side of the projection are two coupled three-part stained-glass windows in the facade surface of the main volume with mullions executed in brick and capitals, sills and lintels executed in sandstone. Above each of the lintels are six slit-shaped blind niches in the brickwork.
The SIDE FACADES of the building are not easily visible and are blank. The left side facade is completely rendered and (where visible) provided with schematic joints executed in the render. The right side facade is unrendered. Simple wall anchors are inserted in the brickwork.
The REAR FACADE, constructed in brickwork, has a centrally placed extension with a gabled roof on the ground floor, covered with red Dutch tiles. The gable of this is rendered. Against this extension is (presumably later) a flat extension placed. On the upper floor is a large round-arched recess in which four round-arched lancet windows with stained glass are installed. The recess is flanked on each side by three narrow, tall, stained-glass windows. At the level of the attic is a round window with a cruciform glazing bar pattern.
The INTERIOR was partly destroyed in the war. The women's gallery visible in old photographs and the wall decorations disappeared at that time. Also the windows in the rear facade were presumably damaged during the war and replaced. Originally there were more windows in this facade. Although the building is currently in use as a natural history museum and has been fitted out for this purpose, the SPATIAL STRUCTURE of the building has remained recognizable. Although there is now a museum floor in the originally open space, from this storey the original form of the barrel vault with ribs and coffers can still be seen. The original polychromy has, however, disappeared. On the north side, the entrance side, the layout is still original and on the right there is still the narrow staircase leading down, among other places, to the women's gallery and to the office spaces still present on the various storeys. Also located here are still three large round-arched stained-glass windows, behind which the church space originally existed. Now directly behind these windows is the staircase of the museum installed in 1988.
Two brick WALLS with an iron RAILING between them serve as a division of the forecourt. The walls are finished with sandstone capping plates.
Valuation
SYNAGOGUE from 1913, designed and built by Oscar Leeuw, with walls and railing.
- Of architectural-historical value as an example of a synagogue built in the early twentieth century, whose architecture clearly refers to Eastern architecture and Judaism through its strongly symbolism-directed design vocabulary. The building has through this exceptional formal language a certain rarity value. The synagogue, which occupies an important and unique place within the oeuvre of the architect Oscar Leeuw, who worked especially in Nijmegen, stands out for the expressive use of brick and its combination with the sandstone elements in the front facade. The spatial layout and parts of the interior have been preserved, with the various stained-glass windows in particular occupying a prominent place.
- Of urban design value as an original component of the southern streetfront of the Gerard Noodtstraat. The building has, in this location, through its special design with the centrally placed tower-like projection, a very striking and visually defining presence.
- Of cultural-historical value as a distinctive expression in the history of Jewish culture in the Netherlands and as a reminder of a flourishing Jewish community in Nijmegen.
Nearby in the register
- Woonhuis, Straalmanstraat 30Woonhuisunder 1 mi
- Petrus CanisiusGedenktekenunder 1 mi
- Kantoorwoning, Staringstraat 9 JWerk-woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Prins Hendrikstraat 2Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.