Rijksmonumentenregister · Netherlands

Historische aanleg, Broekhuizerlaan bij 3

Leersum, Utrecht, Netherlands

The record

Designation: National monument (rijksmonument)
Class: Tuin, park en plantsoen
Function: Historische aanleg
Category: onroerend gebouwd
Built (approximately): 1790 - 1830
Address: Broekhuizerlaan bij 3, 3956 NS Leersum (Utrechtse Heuvelrug,Wijk bij Duurstede 26)
Place: Leersum
Municipality: Utrechtse Heuvelrug,Wijk bij Duurstede
Province: Utrecht
Country: Netherlands
Coordinates: 52.00987, 5.40308
Part of complex: 522862
Monument number: 522864

TodayHistorical map

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

5 historical maps cover this location, the earliest the 1764 map "Carte du Comté de Hollande" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

Omschrijving onderdeel 2: HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de historische buitenplaats Broekhuizen.

Park van forse afmetingen, waarvan het karakter wordt bepaald door de tegen het einde van de achttiende eeuw onder leiding van J.G. Michael begonnen, maar grotendeels door J.D. Zocher senior en J.D. Zocher junior uitgevoerde en vóór 1821 voltooide aanleg in rijpe, landschapsstijl, waarin als voornaamste element van de voorafgaande formele aanleg een groot deel van de voormalige oprijlaan in de as van het hoofdgebouw, thans de centrale gezichtslaan, is opgenomen.

De compositie van het park, die sinds de voltooiing van de aanleg geen essentiële wijzigingen meer heeft ondergaan, wordt enerzijds bepaald door de richting van de verkaveling ten opzichte van de Langbroekerwetering en anderzijds door de scheef op deze richting staande grens tussen de voormalige jurisdicties van Darthuizen en Leersum.

De eerstgenoemde richting wordt gevolgd door de over de centrale gezichtslaan en het hoofdgebouw lopende hoofdas, waarlangs achter elkaar vier door omsluitende bossen gevisualiseerde open ruimten zijn geschaard, respectievelijk gescheiden door coulissen op de plekken waar genoemde bossen elkaar het dichtst naderen en door het hoofdgebouw tussen de tweede en derde ruimte; in het noorden trekt de eerste ruimte zich samen in de centrale gezichtslaan.

Met de tweede richting, namelijk die van de bovengenoemde oude grens tussen Darthuizen en Leersum, valt over een grote lengte de oostgrens van het park samen; parallel aan deze is de tweede belangrijke as in de compositie aangebracht over een waterpartij, die de ruimte achter het hoofdgebouw grotendeels vult en - in een uitloper van het park - naar het noorden een zichtlijn naar het huis Bremweg 10 accentueert.

Het park bevat de volgende elementen van historische aanleg, waarvan de opsomming aan de noordoostzijde begint:

I. De centrale GEZICHTSLAAN (voormalige oprijlaan); Laan in de as van het hoofdgebouw aangelegd voor 1775, bij de omwerking van het park in landschapsstijl tot de huidige lengte (van de Rijksstraatweg tot de onder III. sub a vermelde ha-ha) ingekort, in dezelfde tijd door een inrijhek aan de zuidwestzijde van de Middenweg/Bremweg afgesloten en naderhand binnen genoemd hek als oprijlaan buiten gebruik gesteld. Een gedeelte van de laan is met klinkers geplaveid.

De laan is in aanleg voorzien van een beplanting van beuken (Fagus sylvatica) in vierkantsverband en - wat het gedeelte binnen het genoemde rijhek betreft - in drie rijen aan weerszijden; ten noorden van het hek is de beplanting aan de westzijde gereduceerd tot twee rijen en aan de oostzijde is de beplanting van drie rijen ten dele teruggebracht tot één.

II. De LAAN, gevormd door het deel van de Broekhuizerlaan, dat de Bremweg via een brug (zie III. sub c) verbindt met de Langbroekerweg. Het rechte, parallel met de gezichtslaan lopende deel van deze laan is een overblijfsel uit de tijd van de formele aanleg in de achttiende eeuw. De laan is in zijn huidige vorm in het begin van de negentiende eeuw aangelegd met een ter breedte van de onder III. sub c vermelde doorkijk onderbroken beplanting van beuken (Fagus sylvatica) (Nota bene is thans deze beplanting in de nabijheid van bovengenoemde onderbreking niet aanwezig).

III. De vier in de inleiding vermelde open ruimten, te weten:

a. De HERTENKAMP. Deze als weide met glooiend, van enige heuveltjes voorzien oppervlak, aangelegde ruimte mondt in het noordoosten uit in de gezichtslaan, wordt in het noordwesten en zuiden begrensd door bossen (zie X. sub a en b), gaat in het zuidwesten over in het hieronder sub b te omschrijven gazon en zet zich in het zuidoosten over de door een sloot gemarkeerde grens van het park voort in de weilanden ten zuiden en ten zuidwesten van de boerderij Schevickhoven, daarbij in oorsprong een uitzicht biedend op de in 1819 gebouwde graftombe der familie Van Nellesteyn op de Donderberg (Nota bene is thans het uitzicht aan deze zijde geblokkeerd door opslag).

De hertenkamp, waar ha-ha's aan het noordoostelijke en zuidwestelijke uiteinde deel van uitmaken, bevat als wezenlijk deel van de compositie een kwelsloot (zie IX. sub a), een pad (XI. sub d) en een stoffering bestaande uit een aantal boomgroepen - waaronder een uit beuken (Fagus sylvatica) samengestelde -, en een aantal solitaire bomen - voornamelijk beuken waaronder een bruine beuk (Fagus sylvatica "Atropunicea) -. Oorspronkelijk stond er ook een hertenverblijf, dat als een blokhut was vormgegeven, en door brand is verwoest.

b. Het zgn. GAZON, gelegen ten zuidwesten van het hertenkamp en daarbij aansluitend. Deze grotendeels als grasveld aangelegde ruimte strekt zich in het zuidwesten uit tot voor het hoofdgebouw en ten noorden daarvan, als onderdeel van een doorkijk tot aan de oever van de waterpartij (zie IX. sub b); in het zuidoosten verheft de bodem zich tot een tegen de benedenverdieping van de oranjerie opgeworpen heuvel, die in schijn de bovenverdieping hiervan draagt. Voor het overige wordt de ruimte begrensd door bospartijen (zie X. sub a en b).

Het gazon bevat wegen en paden (XI. sub c en f), en een stoffering bestaande uit twee solitaire bomen - resp. een bruine en een gewone beuk (Fagus sylvatica "Atropunicea" en Fagus sylvatica) - een rhododendronbosje (genus Rhododendron) tegen de zuidelijke rand en - voor het hoofdgebouw - een in 1908 door Hugo A.C. Poortman aangebracht formeel sierelement in de vorm van een palmet, aangelegd in buxus (Buxus sempervirens) (Nota bene is thans de bovengenoemde gewone beuk vervangen door een eik).

c. De zogenaamde. VIJVERRUIMTE. De ruimte achter het hoofdgebouw, die zich uitstrekt tot en overgaat in de sub d te omschrijven ronde weide.

Deze ruimte, die - omdat zij grotendeels wordt ingenomen door de waterpartij (IX. sub b) - hier onder de naam "vijverruimte" wordt aangeduid, is voorzien van uitlopers naar het noordwesten en noorden, resp. doorkijken vormend over de Langbroekerweg richting de Traay en over de Broekhuizerlaan richting het huis Bremweg 10.

Van deze uitlopers bevatte de eerste oorspronkelijk, en bevat de tweede thans nog beekachtige gedeelten van de waterpartij. De ruimte wordt begrensd door bospartijen (X. sub c, d en e), die de oevers van de waterpartij volgen, behoudens in het zuidoosten waar zij een in aanleg met gras beplant gedeelte open laten, terwijl zich ook achter het hoofdgebouw ter breedte van dit laatste in aanleg een grasveld langs de vijveroever uitstrekt.

Het open terrein langs de zuidoostelijke vijveroever is - evenals de doorkijk naar het noordwesten - in aanleg gestoffeerd met een aantal solitairen en boomgroepen, waaronder veel beuken (Fagus sylvatica) en enkele bruine beuken (Fagus sylvatica "Atropunicea"). In de doorkijk is een rhododendronbosje (genus Rhododendron) aangelegd. De noordelijke doorkijk in de vorm van een "beekdal" bevat een bakstenen boogbrug (over de "beek"), waarover de Broekhuizerlaan is geleid (Nota bene zijn thans beide doorkijken door beplanting en opslag gedeeltelijk geblokkeerd, is de open oostelijke oever van de waterpartij ten dele met opslag dichtgegroeid en zijn enkele solitairen dood of niet meer aanwezig).

d. De zogenaamde RONDE WEIDE, gelegen ten zuidwesten van de vijverruimte, is een der oudste onderdelen van de oorspronkelijke aanleg in landschapsstijl. De ronde weide is aangelegd in de vorm van een weiland met golvende randen, omgeven door hakhoutpartijen (X. sub f), onderbroken voor een doorkijk naar een volgende ruimte (VIII. sub a), en door een deel van het onder X. sub e vermelde bos. De genoemde hakhoutpartijen worden aan de binnenzijde vergezeld door een waterloop (IX. sub d).

De weide is in aanleg langs de zuidwestelijke rand gestoffeerd met een tweetal solitaire paardenkastanjes (Aesculus hippocastanum).

IV. De tot de vroegere formele aanleg behorende voormalige MOESTUIN EN BOOMGAARD. De moestuin/boomgaard wordt aan de zuidoost- en zuidwestzijde begrensd door een omgrachting (zie IX. sub c) en in het noordwesten over een grote lengte door een bakstenen tuinmuur (zie hiervoor onderdeel 5).

Het terrein bevat tevens als restant van de oude aanleg een op een vroegere padenkruising aangebrachte ronde vijver.

V. De waarschijnlijk eveneens tot de vroegere formele aanleg behorende voormalige TWEEDE BOOMGAARD, een smalle, langgerekte rechthoekige strook grond, gelegen tussen de oostgrens van het park en een pad (VI).

Deze voormalige boomgaard bevat geen details van oude aanleg meer.

VI. Een PAD, eenzijdig beplant met een rij eiken (Quercus robur), gelegen tussen de moestuin en de boomgaarden (zie IV. en V.) en het onder X. sub d vermelde bos.

VII. Een LAAN, loodrecht staande op het onder VI. omschreven pad. Deze laan, die de zuidzijde van de moestuin/boomgaard flankeert, is in aanleg beplant met twee rijen beuken (Fagus sylvatica) (Nota bene is thans de beplanting van deze laan grotendeels verdwenen).

VIII. Een in de compositie van het park een bepalende rol spelend gebied, gelegen tussen de tot nu toe opgesomde terreinen en de Gooyerdijk, dat bestaat uit de volgende onderdelen:

a. Een ten zuidwesten van de ronde weide (zie III.d.) gelegen OPEN RUIMTE in de vorm van een volgens de verkaveling langs de Langbroekerwetering rechtlijnig begrensde weide.

Deze ruimte, waaraan vorm wordt gegeven door lanen en een hakhoutstrook (zie X. sub g, h en i), dient als additionele ruimte in de gezichtsas die over de vijverruimte (zie III.c.) en de ronde weide ligt.

b. Een ten zuidoosten van de ronde weide gelegen OPEN RUIMTE in de vorm van een weide, die door een laan en hakhoutpartijen (zie X. sub i en j) wordt omgeven en die - ter lengte van de aansluiting bij de in landschapsstijl aangelegde parkonderdelen - wordt begrensd volgens een slingerende lijn, maar voor het overige door de rechte lijnen van de verkaveling langs de Langbroekerwetering.

Deze weide dient met de omringende bossen als tafereel van een uitzicht vanuit de vijverruimte en de ronde weide en is in verband daarmee gestoffeerd met enkele solitairen en boomgroepen.

IX. Het park bevat, afgezien van de om waterhuishoudkundige redenen aanwezige kavelsloten, de volgende in de compositie een rol spelende waterlopen en waterpartijen:

a. In de hertenkamp (zie III.a.), een brede KWELSLOOT die - in een zwakke S-bocht gelegd - een "beekdal" volgt en in het zuidwesten enerzijds overgaat in de vroegere ha-ha en anderzijds in een dwarsarm van een sloot (zie III. sub a) langs de grens van het park.

b. De GROTE WATERPARTIJ die, in de noordelijke uitloper van de vijverruimte (zie III.c.) "ontspringend", onder de daar ook genoemde brug doorstroomt, zich vijverachtig verbreedt als achtergrond van de uitloper van het gazon (zie III.b.) en zich na een vernauwing ter hoogte van een der onder XI. sub g vermelde houten bruggen verwijdt tot een grote vijver met golvende oeverlijnen, in het noordwestelijk deel voorzien van twee eilanden, om - tot "rivier" versmald - af te buigen naar en te eindigen in de open ruimte, waar zij enerzijds aansluit bij het daar aanwezige slotenstelsel en anderzijds bij de sub c te omschrijven gracht.

De vijveroever is omstreeks 1900 - ter breedte van de middenrisaliet van het hoofdgebouw - in formele zin van vorm gewijzigd in verband met de aanleg van een formele tuinaanleg tussen het hoofdgebouw en de vijver.

c. De langs de zuidelijke en oostelijke en een klein deel van de westelijke zijde van de moestuin/boomgaard liggende GRACHT, die in het oosten door een brede dam wordt onderbroken.

d. De ronde weide (zie III.d.) wordt langs de binnenrand omgeven door een SLOOT, die zich ter hoogte van de doorkijk naar de open ruimte (VIII. sub a) vijverachtig verwijdt.

e. Een WATERLOOP, die de buitenzijde van de hakhoutwal volgt, die de zuidoost- en zuidwestzijde van de ronde weide omsluit, zich vervolgens - ter hoogte van de doorkijk naar de open ruimte (VIII. sub a) vijverachtig verwijdt en als een slingerende "rivier" het onder X. sub f en g vermelde hakhout scheidt om zich - buiten het park - als een evenwijdig met de Gooyerdijk lopende kavelsloot voort te zetten.

X. Het park bevat de volgende ruimtebepalende bossen en bospartijen:

a. De noordwestelijke begrenzing van het beekdal (zie III.c.) en de westelijke rand van de hertenkamp en gazon (zie III.a. en b.) wordt in de aanleg gevormd door een BOS, dat zich - wat het tot de beschermde aanleg behorende deel betreft - voorbij de hertenkamp tussen de gezichtslaan en Broekhuizerlaan (zie I. en II.) voortzet tot de Bremweg en uitloopt in een halvemaan-vormig gedeelte ten zuiden van de gezichtslaan.

Aan de noordelijke einde van de hertenkamp is dit bos aangelegd als een doorzichtig beukenbos (Fagus sylvatica). Het bos bevat de onder XI. sub a en b vermelde opritten.

b. De oostelijke begrenzing van de bij elkaar aansluitende delen van de hertenkamp en gazon wordt in aanleg gevormd door een BOSPARTIJ, die zich aan de zuidzijde uitstrekt tot de oranjerie, het daarachter liggende erf en de tweede boomgaard (zie V.); de noordelijke helft van de bospartij ligt gevat tussen de vermelde kwelsloot en haar dwarsarm (IX. sub a).

De bospartij bevat delen van de onder XI. sub c en d vermelde wegen en paden.

c. Een BOSPARTIJ, die de westelijke en noordelijke uitlopers van de vijverruimte (zie III.c.) van elkaar scheidt. Deze bospartij strekt zich uit van het hoofdgebouw tot de Broekhuizerlaan; zij wordt onderbroken door de - door een houten brug overspannen - vernauwing in de grote waterpartij (zie IX.b.).

De rand van deze bospartij wordt in aanleg geaccentueerd door vier bruine beuken (Fagus sylvatica "Atropunicea"), twee aan twee geplaatst ter weerszijden van de toegangen tot de bovengenoemde brug (Nota bene zijn thans slechts twee van de vier bruine beuken aanwezig).

De bospartij bevat een klein deel van de onder XI. sub g vermelde rondwandeling om de vijver.

d. De zuidelijke begrenzing van het gazon, de zuidoostelijke rand van de vijverruimte en de noordelijke begrenzing van de open ruimte (VIII. sub b) worden gevormd door een BOS, dat zich achter de oranjerie uitstrekt tot het onder VI. omschreven pad.

Het bos bevat de onder XI. sub h vermelde paden en een deel van de onder XI. sub f en g vermelde paden.

e. De noordwestelijke begrenzing van de vijverruimte ten zuidwesten van de westelijke doorkijk wordt gevormd door een BOS, waarvan het zuidwestelijke uiteinde deel uitmaakt van de noordwestelijke rand van de ronde weide (zie III.d.). In het noordwesten grenst dit bos aan de hieronder sub h vermelde eikenlaan. Het bos strekt zich ook uit over de twee eilanden in de grote waterpartij.

f. De noordoostelijke, zuidoostelijke en noordwestelijke randen van de ronde weide worden in aanleg gevormd door HAKHOUTSTROKEN, die tussen de sloot en waterloop (IX. sub d en e) zijn gevat en in het noordwesten worden begrensd door de hieronder sub j vermelde eikenlaan.

Zij bevatten de onder XI. sub i vermelde rondwandeling.

g. De noordwestelijke begrenzing van de onder VIII. sub a vermelde ruimte wordt gevormd door een LAAN, in aanleg beplant met beuken (Fagus sylvatica) en door een achterliggend HAKHOUTBOS dat zich uitstrekt tot de hieronder sub j vermelde eikenlaan.

h. De zuidwestelijke, resp. noordwestelijke begrenzing van de onder VIII. sub a en b vermelde ruimten wordt gevormd door een LAAN van in aanleg drie in driehoeksverband geplante rijen eiken (Quercus robur).

i. De zuidelijke begrenzing van de onder VIII. sub a en b vermelde ruimten wordt in aanleg gevormd door een zich langs de Gooyerdijk uitstrekkende HAKHOUTSTROOK, die ook doorloopt langs het sub g vermelde hakhoutbos en die in de scherpe hoeken met de eveneens sub g vermelde lanen wordt versterkt door kleine HAKHOUTPARTIJEN. De zuidoostelijke begrenzing van de onder VIII. sub b vermelde ruimte wordt in aanleg gevormd door een HAKHOUTSTROOK.

j. Een LAAN, in aanleg beplant met twee rijen eiken (Quercus robur), die van de Langbroekerweg aftakt en vervolgens in het verlengde van het rechte deel van de Broekhuizerlaan (zie II.) volgens een tot de formele aanleg uit de zeventiende eeuw/achttiende eeuw behorend tracé naar de Gooyerdijk leidt. Deze laan vormt tevens aan deze zijde de grens van het park.

XI. Het park bevat de volgende, tot de historische aanleg behorende wegen en paden:

a. In het onder X. sub a. vermelde bos de bij de aanleg in landschapsstijl behorende, in de twintigste eeuw buiten gebruik geraakte OPRIT, die even voor het einde van de gezichtslaan (zie I.) van deze laatste aftakt, in een flauwe bocht het bos doorkruist en bij de overgang tussen de hertenkamp en het gazon (zie III.a. en b.) in de huidige, recente oprit uitmondt (Nota bene is thans deze oprit door overgroeiing onbruikbaar geworden).

b. In het hierboven sub a. genoemde bos ligt eveneens de vermoedelijk eerst in de twintigste eeuw in gebruik genomen OPRIT die van het rechte stuk van de Broekhuizerlaan (zie II.) aftakt en zich met de sub a. vermelde oprit verenigt. Waarschijnlijk is bij de aanleg van de onderhavige oprit het laatste deel van de hierboven vermelde oude oprit beplant met Weymouthdennen (Pinus strobus).

c. Het vervolg van de hierboven omschreven opritten in de vorm van een LUS, die door het onder X. sub a. vermelde bos langs het koetshuis naar het hoofdgebouw leidt en vandaar door het gazon naar zijn uitgangspunt terugkeert, benevens een AFTAKKING van deze lus, die naar het erf achter de oranjerie en de moestuin/boomgaard (zie IV.) leidt.

d. Een PAD, dat van de gezichtslaan aftakt en op enige afstand van de oostelijke grens van het park langs de hertenkamp naar het sub c. vermelde, lusvormige vervolg van de opritten en naar de moestuin/boomgaard leidt.

e. Een van de Broekhuizerlaan uitgaande LUS VAN PADEN rondom het beekachtige, noordelijke deel van de grote waterpartij (zie IX.b.). Deze paden worden in aanleg op beide oevers vergezeld door laanbeplantingen van beuken (Fagus sylvatica) en wel op de oostelijke oever eenzijdig en op de westelijke tweezijdig.

f. Een van het sub c. vermelde, lusvormige vervolg van de opritten naar het oosten aftakkend PAD, dat zich in het onder III. sub b. vermelde rhododendronbos splitst in een tak naar een doorgang in de onder IV. vermelde muur langs de moestuin/boomgaard en een tak, die voorlangs de oranjerie naar het daarachter gelegen erf leidt.

g. Een RONDWANDELING om de onder IX. sub b. omschreven grote vijver in de vorm van een te weerszijden van het hoofdgebouw van het sub c. vermelde, lusvormige vervolg van de opritten aftakkend pad, dat de oevers van genoemde vijver op wisselende afstanden volgt. Het pad steekt in het noorden en zuidwesten de smalle uiteinden van de vijver over via houten bruggen (Nota bene is thans de zuidelijke brug verlegd en het tracé van het pad dienovereenkomstig gewijzigd. Van de noordelijke brug resteren de landhoofden).

h. Een TWEETAL PADEN, in het onder X. sub b. vermelde bos aftakkend van de sub g. vermelde rondwandeling, die zich verenigen om in het onder VI. omschreven pad uit te monden. Het noordelijke van deze paden wordt in aanleg vergezeld door een eenzijdige laanbeplanting van eiken (Quercus robur).

i. Een RONDWANDELING om de ronde weide (zie III.d.) in de vorm van een pad dat aan beide zijden begeleid wordt door de onder X. sub f. vermelde randbeplanting; in het noordoosten sluit het pad aan op de sub g. vermelde rondwandeling. In de noordhoek maakt het pad deel uit van een padendriehoek waarvan de twee, op het onderhavige pad aansluitende zijden zich verenigen om uit te monden in de onder X. sub j. genoemde laan. Het pad leidt ten zuiden van de doorkijk tussen de vijverruimte (zie III.c.) en de ronde weide over een zogenaamde Zocherkam, een opgeworpen hoogte, en wordt over die afstand in aanleg begeleid door een laanbeplanting van in driehoeksverband geplaatste eiken (Quercus robur). De hierboven beschreven paden van de padendriehoek werden in aanleg aan beide zijden begeleid door rijen beuken (Fagus sylvatica) (Nota bene zijn thans genoemde beuken vervangen door eiken (Quercus robur).

Een belangrijk deel van het park betreft voorts de verbinding tussen het huis en de graftombe op de Donderberg. Deze verbinding werd vormgegeven door middel van een met uitzondering van een kleine cesuur aan de Rijksstraatweg geheel bewaard gebleven wandeling over een met beuken beplante slingerlaan, die tot onder de tombe voert, en door middel van doorzichten, die deels door opschot zijn dichtgegroeid, maar die in het veld nog zeer goed herkenbaar zijn. Vanaf de Rijksstraatweg in de richting van de tombe is de slingerlaan bestraat met klinkers. De doorzichten vanaf het huis en boerderij Schevickhoven naar de tombe en vice versa zijn in een servituut notarieel vastgelegd.

Vanaf het huis voert het doorzicht over de gronden van Schevickhoven richting Donderberg met de tombe van Nellesteyn. De Bonnekaart uit 1918 geeft een goede weergave van dit magistrale gezicht over het terrein van Schevickhoven en het weiland ten noorden van de Middelweg in de richting van de tombe. Voor dit gezicht, dat ook is weergegeven op de Topografische en Militaire kaart uit 1847, werd de omwalling rondom het door een boszoom omgeven weiland ten noorden van de Middelweg voor een stuk vrijgehouden, zoals tot op heden waarneembaar is. Ter hoogte van de grens tussen Schevickhoven en Broekhuizen belemmert opschot thans dit doorzicht vanaf het huis over genoemd weiland ten noorden van de Middelweg in de richting van de tombe. Vanaf Schevickhoven is dit doorzicht over het weiland ten noorden van de Middelweg gaaf bewaard gebleven. De groene noordwestgrens van dit weiland wordt bepaald door de met beuken beplante slingerlaan in de richting van de tombe.

Ten westen van de Broekhuizerlaan ligt het 'buitenpark', waarvan de slingerende eikenlaan de belangrijkste schakel vormt. Deze laan, die in het begin van de negentiende eeuw werd aangelegd, voerde oorspronkelijk naar de Darthuizerberg, zoals de Topografische en Militaire kaart uit 1847 en de Bonnekaart uit 1918 laten zien. Thans is deze kwekerij bewaard gebleven tot de kwekerij aan de Bremweg en leidt in westelijke richting een stukje in de richting van de laan in het verlengde van de Traayweg, de westgrens van de historische parkaanleg. Het aan weerszijden met drie dubbel beuk beplantte laangedeelte, dat vanaf deze wandeling vertakt, en haaks uitkomt op deze laan langs de westgrens van de parkaanleg, werd vermoedelijk in de tweede helft van de negentiende eeuw aangeplant. Dit laangedeelte is nog niet zichtbaar op de Topografische en Militaire kaart uit 1847 maar wel op de Bonnekaart uit 1918. De weilanden aan weerszijden van dit laangedeelte zijn voor de bescherming van ondergeschikt belang en zijn bij de bescherming betrokken vanwege hun waarde als groenzone binnen de aanleg.

In de jaren negentig van de twintigste eeuw werd het centrale parkgedeelte rond het huis gerestaureerd. Het rondom liggende parkgedeelte verkeert in een verwaarloosde staat van onderhoud.

Waardering

De TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de historische buitenplaats Broekhuizen is van algemeen belang:

- als goed en gaaf bewaard voorbeeld van een park in rijpe landschapsstijl;

- vanwege de kwaliteit van het ontwerp;

- voor het oeuvre van tuinarchitecten Michael en Zocher senior en junior;

- vanwege de deels bewaard gebleven oorspronkelijke houtopstanden;

- vanwege de visueel-ruimtelijke samenhang met de andere onderdelen van de buitenplaats.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

Description of component 2: HISTORICAL GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to the historical country estate Broekhuizen.

Park of considerable size, whose character is determined by the layout begun towards the end of the eighteenth century under the direction of J.G. Michael, but largely executed by J.D. Zocher senior and J.D. Zocher junior and completed before 1821 in mature landscape style, in which as the principal element of the preceding formal layout a large part of the former driveway in the axis of the main building, now the central vista avenue, is incorporated.

The composition of the park, which since the completion of the layout has undergone no essential changes, is determined on the one hand by the direction of the land division with respect to the Langbroekerwetering and on the other hand by the oblique boundary with respect to this direction between the former jurisdictions of Darthuizen and Leersum.

The first-mentioned direction is followed by the main axis running across the central vista avenue and the main building, along which four open spaces visualised by enclosing woods are arranged one behind the other, respectively separated by coulisses at the places where said woods approach each other most closely and by the main building between the second and third space; to the north the first space narrows into the central vista avenue.

With the second direction, namely that of the aforementioned old boundary between Darthuizen and Leersum, the eastern boundary of the park coincides over a considerable length; parallel to this is the second important axis in the composition arranged over a body of water, which largely fills the space behind the main building and - in an extension of the park - to the north accentuates a sightline to the house Bremweg 10.

The park contains the following elements of historical layout, the enumeration of which begins on the northeast side:

I. The central VISTA AVENUE (former driveway); Avenue laid out in the axis of the main building before 1775, shortened to its present length during the conversion of the park to landscape style (from the Rijksstraatweg to the ha-ha mentioned under III. sub a), at the same time closed off by an entrance gate on the southwest side of the Middenweg/Bremweg and subsequently disused as a driveway within said gate. A portion of the avenue is paved with clinkers.

The avenue is provided in layout with a planting of beeches (Fagus sylvatica) in square formation and - as regards the portion within the mentioned gate - in three rows on either side; to the north of the gate the planting on the west side is reduced to two rows and on the east side the planting of three rows is partly reduced to one.

II. The AVENUE, formed by the section of the Broekhuizerlaan that connects the Bremweg via a bridge (see III. sub c) with the Langbroekerweg. The straight section of this avenue running parallel with the vista avenue is a remnant from the time of the formal layout in the eighteenth century. The avenue in its present form was laid out in the early nineteenth century with a planting of beeches (Fagus sylvatica) interrupted in width by the vista mentioned under III. sub c (Note that this planting is now not present in the vicinity of the aforementioned interruption).

III. The four open spaces mentioned in the introduction, namely:

a. The DEER PARK. This space, laid out as pasture with undulating, gently hilly surface, opens out to the northeast into the vista avenue, is bounded on the northwest and south by woods (see X. sub a and b), passes to the southwest into the lawn described below sub b and continues to the southeast across the boundary of the park marked by a ditch into the pastures to the south and southwest of the farmstead Schevickhoven, thereby originally offering a view of the funerary monument of the family Van Nellesteyn built in 1819 on the Donderberg (Note that this view is now blocked by undergrowth).

The deer park, where ha-has form part of the northeast and southwest ends, contains as an essential part of the composition a seepage ditch (see IX. sub a), a path (XI. sub d) and furnishings consisting of a number of tree groups - including one composed of beeches (Fagus sylvatica) - and a number of solitary trees - mainly beeches including a copper beech (Fagus sylvatica "Atropunicea") -. Originally there was also a deer shelter, which was shaped like a log cabin, and was destroyed by fire.

b. The so-called LAWN, located to the southwest of the deer park and adjoining it. This space, laid out largely as grassland, extends to the southwest before the main building and to the north of it, as part of a vista extending to the shore of the body of water (see IX. sub b); to the southeast the ground rises to a mound thrown up against the lower storey of the orangery, which in appearance supports the upper storey of it. For the rest the space is bounded by wooded areas (see X. sub a and b).

The lawn contains paths and footpaths (XI. sub c and f), and furnishings consisting of two solitary trees - respectively a copper and a common beech (Fagus sylvatica "Atropunicea" and Fagus sylvatica) - a rhododendron copse (genus Rhododendron) against the southern edge and - before the main building - a formal ornamental element in the form of a palmette added in 1908 by Hugo A.C. Poortman, laid out in box (Buxus sempervirens) (Note that the aforementioned common beech is now replaced by an oak).

c. The so-called POND SPACE. The space behind the main building, which extends to and passes into the round pasture described sub d.

This space, which - because it is largely occupied by the body of water (IX. sub b) - is here designated by the name "pond space", is provided with extensions to the northwest and north, forming respectively vistas over the Langbroekerweg towards the Traay and over the Broekhuizerlaan towards the house Bremweg 10.

Of these extensions the first originally contained, and the second still contains, brook-like sections of the body of water. The space is bounded by wooded areas (X. sub c, d and e), which follow the shores of the body of water, except to the southeast where they leave open a section planted with grass in layout, while also behind the main building at the width of the latter in layout a grassland extends along the pond shore.

The open terrain along the southeastern pond shore is - like the vista to the northwest - furnished in layout with a number of solitary trees and tree groups, including many beeches (Fagus sylvatica) and some copper beeches (Fagus sylvatica "Atropunicea"). In the vista a rhododendron copse (genus Rhododendron) is laid out. The northern vista in the form of a "brookdal" contains a brick arch bridge (over the "brook"), over which the Broekhuizerlaan is led (Note that both vistas are now partly blocked by planting and undergrowth, the open eastern shore of the body of water has partly become overgrown with undergrowth and some solitary trees are dead or no longer present).

d. The so-called ROUND PASTURE, located to the southwest of the pond space, is one of the oldest components of the original layout in landscape style. The round pasture is laid out in the form of a pasture with undulating edges, surrounded by coppice sections (X. sub f), interrupted for a vista towards a next space (VIII. sub a), and by part of the wood mentioned under X. sub e. The mentioned coppice sections are accompanied on the inside by a watercourse (IX. sub d).

The pasture is furnished in layout along the southwestern edge with two solitary horse chestnuts (Aesculus hippocastanum).

IV. The former KITCHEN GARDEN AND ORCHARD belonging to the earlier formal layout. The kitchen garden/orchard is bounded on the southeast and southwest sides by a moat (see IX. sub c) and on the northwest over a considerable length by a brick garden wall (see component 5 for this).

The terrain also contains as a remnant of the old layout a round pond created at a former path crossing.

V. The apparently also belonging to the earlier formal layout former SECOND ORCHARD, a narrow, elongated rectangular strip of ground, located between the eastern boundary of the park and a path (VI).

This former orchard contains no details of old layout anymore.

VI. A PATH, planted on one side with a row of oaks (Quercus robur), located between the kitchen garden and the orchards (see IV. and V.) and the wood mentioned under X. sub d.

VII. An AVENUE, standing perpendicular to the path described under VI. This avenue, which flanks the south side of the kitchen garden/orchard, is planted in layout with two rows of beeches (Fagus sylvatica) (Note that the planting of this avenue is now largely disappeared).

VIII. An area playing a determining role in the composition of the park, located between the terrain enumerated so far and the Gooyerdijk, consisting of the following components:

a. An OPEN SPACE located to the southwest of the round pasture (see III.d.) in the form of a pasture bounded in a straight line according to the land division along the Langbroekerwetering.

This space, which is given form by avenues and a coppice strip (see X. sub g, h and i), serves as an additional space in the sightline that runs over the pond space (see III.c.) and the round pasture.

b. An OPEN SPACE located to the southeast of the round pasture in the form of a pasture, which is surrounded by an avenue and coppice sections (see X. sub i and j) and which - to the length of the connection to the landscape-style laid out park components - is bounded by a winding line, but for the rest by the straight lines of the land division along the Langbroekerwetering.

This pasture serves together with the surrounding woods as a scene of a view from the pond space and the round pasture and is furnished in this connection with some solitary trees and tree groups.

IX. The park contains, apart from the drainage ditches present for water management reasons, the following watercourses and water bodies playing a role in the composition:

a. In the deer park (see III.a.), a broad SEEPAGE DITCH which - laid in a gentle S-curve - follows a "brookdale" and passes to the southwest on the one hand into the former ha-ha and on the other into a lateral arm of a ditch (see III. sub a) along the boundary of the park.

b. The LARGE BODY OF WATER which, "issuing" from the northern extension of the pond space (see III.c.), flows under the bridge also mentioned there, widens pond-like as background to the extension of the lawn (see III.b.) and after a narrowing at the height of one of the wooden bridges mentioned under XI. sub g widens to a large pond with undulating shorelines, in the northwestern part provided with two islands, in order - narrowed to "river" - to turn towards and end in the open space, where it connects on the one hand with the lock system present there and on the other with the moat described sub c.

The pond shore was altered in form around 1900 - to the width of the central risalit of the main building - in a formal sense in connection with the laying out of a formal garden layout between the main building and the pond.

c. The MOAT lying along the southern and eastern and a small part of the western side of the kitchen garden/orchard, which is interrupted in the east by a broad dam.

d. The round pasture (see III.d.) is surrounded along the inner edge by a DITCH, which widens pond-like at the height of the vista towards the open space (VIII. sub a).

e. A WATERCOURSE, which follows the outside of the coppice bank enclosing the southeast and southwest sides of the round pasture, subsequently - at the height of the vista towards the open space (VIII. sub a) - widens pond-like and as a winding "river" separates the coppice mentioned under X. sub f and g in order - outside the park - to continue as a drainage ditch running parallel with the Gooyerdijk.

X. The park contains the following space-defining woods and wooded areas:

a. The northwestern boundary of the brookdale (see III.c.) and the western edge of the deer park and lawn (see III.a. and b.) is formed in layout by a WOOD, which - as regards the part belonging to the protected layout - continues beyond the deer park between the vista avenue and Broekhuizerlaan (see I. and II.) to the Bremweg and terminates in a crescent-shaped section to the south of the vista avenue.

At the northern end of the deer park this wood is laid out as a transparent beech wood (Fagus sylvatica). The wood contains the driveways mentioned under XI. sub a and b.

b. The eastern boundary of the adjoining parts of the deer park and lawn is formed in layout by a WOODED AREA, which on the south side extends to the orangery, the grounds beyond it and the second orchard (see V.); the northern half of the wooded area is contained between the mentioned seepage ditch and its lateral arm (IX. sub a).

The wooded area contains parts of the paths and footpaths mentioned under XI. sub c and d.

c. A WOODED AREA, which separates the western and northern extensions of the pond space (see III.c.) from each other. This wooded area extends from the main building to the Broekhuizerlaan; it is interrupted by the - spanned by a wooden bridge - narrowing in the large body of water (see IX.b.).

The edge of this wooded area is accentuated in layout by four copper beeches (Fagus sylvatica "Atropunicea"), two by two placed on either side of the entrances to the aforementioned bridge (Note that only two of the four copper beeches are now present).

The wooded area contains a small part of the round walk around the pond mentioned under XI. sub g.

d. The southern boundary of the lawn, the southeastern edge of the pond space and the northern boundary of the open space (VIII. sub b) are formed by a WOOD, which extends behind the orangery to the path described under VI.

The wood contains the paths mentioned under XI. sub h and part of the paths mentioned under XI. sub f and g.

e. The northwestern boundary of the pond space to the southwest of the western vista is formed by a WOOD, of which the southwestern end forms part of the northwestern edge of the round pasture (see III.d.). To the northwest this wood borders on the oak avenue mentioned below sub h. The wood also extends over the two islands in the large body of water.

f. The northeastern, southeastern and northwestern edges of the round pasture are formed in layout by COPPICE STRIPS, which are contained between the ditch and watercourse (IX. sub d and e) and are bounded on the northwest by the oak avenue mentioned below sub j.

They contain the round walk mentioned under XI. sub i.

g. The northwestern boundary of the space mentioned under VIII. sub a is formed by an AVENUE, planted in layout with beeches (Fagus sylvatica) and by a background COPPICE WOOD that extends to the oak avenue mentioned below sub j.

h. The southwestern and northwestern boundary respectively of the spaces mentioned under VIII. sub a and b is formed by an AVENUE of three rows of oaks (Quercus robur) planted in triangular formation in layout.

i. The southern boundary of the spaces mentioned under VIII. sub a and b is formed in layout by a COPPICE STRIP extending along the Gooyerdijk, which also runs along the coppice wood mentioned sub g and which is reinforced in the sharp angles with the also mentioned sub g avenues by small COPPICE SECTIONS. The southeastern boundary of the space mentioned under VIII. sub b is formed in layout by a COPPICE STRIP.

j. An AVENUE, planted in layout with two rows of oaks (Quercus robur), which branches off from the Langbroekerweg and subsequently in the extension of the straight section of the Broekhuizerlaan (see II.) according to a route belonging to the formal layout of the seventeenth/eighteenth century leads to the Gooyerdijk. This avenue also forms the boundary of the park on this side.

XI. The park contains the following paths and footpaths belonging to the historical layout:

a. In the wood mentioned under X. sub a. the DRIVEWAY belonging to the landscape-style layout, disused in the twentieth century, which branches off from the vista avenue (see I.) just before its end, crosses the wood in a gentle curve and at the transition between the deer park and the lawn (see III.a. and b.) terminates in the present, recent driveway (Note that this driveway is now unusable through overgrowth).

b. In the wood mentioned above sub a. likewise lies the presumably first used in the twentieth century DRIVEWAY which branches off from the straight section of the Broekhuizerlaan (see II.) and joins with the driveway mentioned sub a. Probably upon the laying out of the present driveway the last section of the aforementioned old driveway was planted with Weymouth pines (Pinus strobus).

c. The continuation of the driveways described above in the form of a LOOP, which through the wood mentioned under X. sub a. along the coach house leads to the main building and from there through the lawn returns to its starting point, as well as a BRANCH of this loop, which leads to the grounds behind the orangery and the kitchen garden/orchard (see IV.).

d. A PATH, which branches off from the vista avenue and at some distance from the eastern boundary of the park along the deer park leads to the loop-shaped continuation of the driveways mentioned sub c. and to the kitchen garden/orchard.

e. A LOOP OF PATHS starting from the Broekhuizerlaan around the brook-like, northern section of the large body of water (see IX.b.). These paths are accompanied in layout on both shores by avenue plantings of beeches (Fagus sylvatica), on the eastern shore in one row and on the western shore in two rows.

f. A PATH branching off to the east from the loop-shaped continuation of the driveways mentioned sub c., which divides itself in the rhododendron copse mentioned under III. sub b into a branch towards a passage in the wall mentioned under IV. along the kitchen garden/orchard and a branch, which leads past the orangery to the grounds beyond it.

g. A ROUND WALK around the large pond described under IX. sub b in the form of a path branching off on either side of the main building from the loop-shaped continuation of the driveways mentioned sub c., which follows the shores of said pond at varying distances. The path crosses the narrow ends of the pond to the north and southwest via wooden bridges (Note that the southern bridge is now relocated and the route of the path modified accordingly. Of the northern bridge the abutments remain).

h. A PAIR OF PATHS, branching off in the wood mentioned under X. sub b from the round walk mentioned sub g., which join to terminate in the path described under VI. The northern of these paths is accompanied in layout by a one-sided avenue planting of oaks (Quercus robur).

i. A ROUND WALK around the round pasture (see III.d.) in the form of a path that is flanked on both sides by the edge planting mentioned under X. sub f.; to the northeast the path connects with the round walk mentioned sub g. In the north corner the path forms part of a path triangle of which the two sides joining onto the present path join to terminate in the avenue mentioned under X. sub j. The path leads to the south of the vista between the pond space (see III.c.) and the round pasture over a so-called Zocherkam, a raised embankment, and is accompanied over that distance in layout by an avenue planting of oaks (Quercus robur) planted in triangular formation. The paths of the path triangle described above were accompanied in layout on both sides by rows of beeches (Fagus sylvatica) (Note that said beeches are now replaced by oaks (Quercus robur)).

An important part of the park moreover concerns the connection between the house and the funerary monument on the Donderberg. This connection was given form by means of a walk over a winding avenue planted with beeches, which is almost entirely preserved except for a small break at the Rijksstraatweg and leads up to beneath the monument, and by means of sightlines, which have partly become overgrown by undergrowth, but which remain very clearly recognisable in the field. From the Rijksstraatweg in the direction of the monument the winding avenue is paved with clinkers. The sightlines from the house and farmstead Schevickhoven towards the monument and vice versa are secured notarially in a servitude.

From the house the sightline leads over the grounds of Schevickhoven in the direction of Donderberg with the monument of Nellesteyn. The Bonnekaart from 1918 provides a good representation of this magnificent view over the terrain of Schevickhoven and the pasture to the north of the Middelweg in the direction of the monument. For this view, which is also represented on the Topographic and Military Map from 1847, the enclosure around the pasture surrounded by a wood margin to the north of the Middelweg was kept clear for a section, as remains observable to the present day. At the height of the boundary between Schevickhoven and Broekhuizen undergrowth now obstructs this sightline from the house over the mentioned pasture to the north of the Middelweg in the direction of the monument. From Schevickhoven this sightline over the pasture to the north of the Middelweg has been preserved in good condition. The green northwestern boundary of this pasture is determined by the winding avenue planted with beeches in the direction of the monument.

To the west of the Broekhuizerlaan lies the 'outer park', of which the winding oak avenue forms the most important link. This avenue, which was laid out in the early nineteenth century, originally led towards the Darthuizerberg, as the Topographic and Military Map from 1847 and the Bonnekaart from 1918 show. Now this nursery has been preserved to the nursery on the Bremweg and leads in a westerly direction a short distance in the direction of the avenue in the extension of the Traayweg, the western boundary of the historical park layout. The avenue section planted on either side with three double beech rows, which branches off from this walk and meets at right angles this avenue along the western boundary of the park layout, was presumably planted in the second half of the nineteenth century. This avenue section is not yet visible on the Topographic and Military Map from 1847 but is visible on the Bonnekaart from 1918. The pastures on either side of this avenue section are of subordinate importance for protection and are included in the protection because of their value as a green zone within the layout.

In the nineteen-nineties of the twentieth century the central park section around the house was restored. The surrounding park section is in a neglected state of maintenance.

Valuation

The GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to the historical country estate Broekhuizen is of general importance:

- as a well-preserved and intact example of a park in mature landscape style;

- because of the quality of the design;

- for the oeuvre of landscape architects Michael and Zocher senior and junior;

- because of the partly preserved original tree stands;

- because of the visual-spatial coherence with the other components of the country estate.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0

All Tuin, park en plantsoen in Utrecht All Province Utrecht records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)

See your own family's places on a living map