Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kerk, Baarschotsestraat 85
Dorst, Noord-Brabant, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built (approximately)
- 1911 - 1912
- Address
- Baarschotsestraat 85, 4849 BK Dorst (Oosterhout 30)
- Place
- Dorst
- Municipality
- Oosterhout
- Province
- Noord-Brabant
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.59040, 4.85635
- Monument number
- 520024
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1910 map "50 Breda" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding.
De PAROCHIEKERK Sint Marcoen ligt met de hoofdingang aan de Rijksweg van Breda naar Tilburg en is georiënteerd op het noorden. De kerk werd op initiatief van pastoor Adr. den Ronden door architect Jos Cuypers in 1911-1912 gebouwd in neogotische stijl. In een vieringspijler van het priesterkoor bevindt zich een eerste steen die op 4 augustus 1911 bij gelegenheid van het 25-jarig priesterjubileum werd gelegd. Aannemer Van Groenendaal voerde het werk uit. Op 17 april 1912 kon de kerk worden ingewijd.
Op last van de toenmalige bisschop van Breda werd de kerk gebouwd in de tuin van een destijds reeds bestaande pastorie, oorspronkelijk behorende bij de te klein geworden kerk aan de overkant van de rijksweg. Deze situatie maakte een oriëntatie op het oosten onmogelijk. De pastorie is na de oorlog herbouwd en via een verbindingsstuk met de kerk verbonden.
De Sint Marcoen-verering (oorspronkelijk: Sint Marculphus) is afkomstig uit Frankrijk. Marcoen stond bekend vanwege zijn genezende krachten bij onder andere eczeem, koningszeer en allerlei klierziekten. De kerk groeide uit tot een echte pelgrimskerk. Zieke plekken werden gewassen met gewijd Marcoenwater. Na genezing keerden de rijkere pelgrims terug met ex-voto's; veelal zilveren afbeeldingen van het lichaamsdeel dat door Marcoen was genezen. De Sint Marcoenparochie is de enige aan Sint Marcoen gewijde parochie van ons land. Het oorspronkelijk rijk gepolychromeerde interieur van de kerk gaat thans ten dele schuil achter een pleisterlaag. De kerk kreeg tijdens de bevrijding in 1944 enkele Duitse en Poolse voltreffers te verduren waardoor een deel van de glas-in-loodvensters vernieuwd moest worden.
Omschrijving.
Pseudo-basilicale, noord-zuid gerichte kruiskerk met rechtgesloten transeptarmen. Aan weerszijden van het schip drie dwarsgerichte zijbeuktraveeën met tuitgevels. Torenpartij van twee en drie bouwlagen aan de zuidzijde. In de oksel van priesterkoor en transept aan de noordwestzijde de St. Marcoenkapel. In de oksel aan de noordoostzijde een Mariakapel en achtergelegen eenlaags sacristie. Op het schip, het lagere transept en de uitbouwen zadeldaken, op het lagere koor een aankappend zadeldak met omlopend driedelig schilddak. Ook op de Marcoenkapel een aankappend zadeldak met omlopend driedelig schilddak, op de sacristie een zadeldak met aan de westzijde een lagere en verspringende dakvoet. Op de toren een octogonale spits met aan de voet een diagonale, tegen de spits oplopende hoekkeper. Op de lagere zijvolumes van de toren aankappende, gekoppelde tentdaken. Daken en torenspits gedekt met blokleien in Maasdekking. Torenspits bekroond met ijzeren kruis en windvaan, zijvolumes met pironnen. Nokeinde koor bekroond met smeedijzeren kruis. Diverse dakkapellen op schip, koor, transept en de spits, alle bekroond met pironnen. Zadeldaken met windveren. Aan de dakvoet eenvoudige, opliggende bakgoten, overstekende goten en zakgoten.
Het gebouw is opgetrokken uit in kruisverband gemetselde baksteen. Het schip telt drie traveeën, het transept één travee en het koor één travee met 5/8 sluiting.
Eenvoudig exterieur met symmetrische torenpartij aan de zuidzijde, bestaande uit een drie geledingen tellende toren met tweelaagse zijvolumes die het gebouw het karakter geven van een gereduceerd westwerk. Centraal de met bakstenen archivolten omzoomde dubbele, opgeklampte entreedeur met smeedijzeren beslagwerk en in het boogveld een polychroom tegelmozaïek met Christusafbeelding onder een houten, gedrukt spitsbogige luifel op korbelen en bekroond met een kruis. Op de tweede laag een eveneens met bakstenen archivolten omzoomd, gedrukt spitsbogig glas-in-loodvenster, geflankeerd door blinde spitsboognissen. In de zijvolumes aan weerszijden een lancetvenster. Derde torenlaag met verspringende galmgaten in casementen met boogfries. Toren evenals zijvolumes aan de bovenzijde afgesloten met een omlopende, meervoudige tandlijst ter ondersteuning van de overstekende goot. Kopgevels der zijvolumes met drievoudig gekoppelde lancetten.
Gevels van het schip, transept, koor, Marcoenkapel en een deel van de sacristie eveneens afgesloten met uitkragende, meervoudige tandlijst. Zich deels verjongende steunberen tegen de uitbouwen van het schip, transepteinden, Marcoenkapel en absis. Uitbouwen van het schip met per travee een spitsboogvenster; transepteinden met driedelige, klimmende spitsboogvensters; koor en absis evenals Marcoenkapel met per travee een spitsboogvenster; sacristie met rechtgesloten vensters, deels voorzien van getordeerde diefijzers. Inwendig vallen de verfijnde details op. De kerk toont in materiaal een afwisseling tussen schoon en gepleisterd metselwerk, houten zolderingen en een tegelvloer van roodgele plavuizen. Het interieur wordt verder verlevendigd door het gebruik van tandlijsten, gele verblendsteen voor speklagen en siermetselwerk, decoratief gepolychromeerde profielsteen in gewelfribben, gepolychromeerde natuurstenen kapitelen en kraagstenen en uitbundig beschilderde kapspanten. Schip, transept en viering hebben een deels ziende kap met Hollandse spanten, rustend op muurstijlen met korbelen en kraagstenen. Vlak en schuin afgetimmerde houten zoldering. Zijbeuktraveeën met dwarsgerichte spitstongewelven, rustend op spitsbogen die de traveeën van elkaar scheiden. De muurstijlen van de kapconstructie zijn geplaatst tegen afgeplatte, bakstenen schalken die evenals de spitsbogige scheibogen rusten op eenvoudige, zware zuilen. De gordelbogen van de viering rusten aan de noordzijde op tegen polyforme pijlers geplaatste kraagstenen. Koor, absis en diverse kapellen overwelfd met gemetselde rib- en graatgewelven. De ribben rusten op kraagstenen. Zuidwand tussen schip en toren met drie deuropeningen onder segment- en korfboog waarin paneeldeuren en smeedijzeren hekwerk. Driezijdig gesloten zangerstribune met panelen. Van het interieur en de inventaris zijn verder onder andere vermeldenswaard: originele gebrandschilderde glas-in-loodvensters in de Marcoenkapel met taferelen uit het leven van Sint Marcoen (in 1913 naar een ontwerp van Cuypers in het atelier van Nicolas te Roermond vervaardigd); grotendeels originele gebrandschilderde glas-in-loodvensters in de absis met geboorte, verrijzenis en hemelvaart Christus (in 1913 naar een ontwerp van Cuypers in het atelier van Nicolas te Roermond vervaardigd, rechter venster in 1947 door L. van Essen te Roermond hersteld); secundaire glas-in-loodvensters in het schip met heiligen (L. van Essen, Roermond 1952); verfijnd timmerwerk in de sacristie; als wandtegels ingemetselde wijdingskruisjes verspreid door de kerk; het hoogaltaar, Marcoenaltaar, Maria-altaar, communiebanken, doopvont en de preekstoel (alle vervaardigd in 1912-1913 door Cuypers & Co. te Roermond); neogotische vitrinekast (ontwerp Cuypers, uitvoering firma De Mark te Breda) met onder andere zilveren ex-voto's van de achttiende tot de twintigste eeuw; het front van het naar een ontwerp van Jos Cuypers door de firma Vermeulen uit Weert in 1913 gebouwde orgel (oorspronkelijk in de toren), kruiswegstaties en diverse heiligenbeelden waaronder een negentiende eeuws gepolychromeerd beeld van Sint Marcoen. Eenklaviers orgel gemaakt door Vermeulen in 1913. De orgelkas is niet van waarde uit het oogpunt van monumentenzorg.
Waardering.
De parochiekerk Sint Marcoen is van algemeen belang. Het object heeft cultuurhistorische waarden als bijzondere uitdrukking van de ontwikkeling en het emancipatiestreven van de rooms-katholieke kerk voor wat betreft bestemming en verschijningsvorm, onder andere tot uiting komend in de voor Nederland unieke wijding aan Sint Marcoen. Verder omdat het object in typologisch opzicht van belang is voor de ontwikkeling van de dorpskerk.
Het object heeft architectuur- en kunsthistorische waarde, met name vanwege de verwerking van Hollandse en Brabantse laatgotische elementen, de romaanse invloed in het westwerk, het belang van de kapconstructie voor de bouwgeschiedenis en op grond van de esthetische kwaliteiten en verfijnde detaillering van het interieur. Het object heeft tezamen met de belendende pastorie ensemblewaarden als essentieel onderdeel van een historisch gegroeid religieus ensemble aan de Baarschotsestraat. De kerk is daarnaast van belang als beeldbepalend element in de kom van Dorst en vanwege de ruimtelijke relatie met de dorpse architectuur in de omgeving door de deels aangepaste schaal van het architectonisch ontwerp. Het object is van belang wegens de gaafheid van ex- en interieur met inventaris.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction.
The PARISH CHURCH Sint Marcoen is situated with its main entrance on the State Road from Breda to Tilburg and is oriented to the north. The church was built on the initiative of Reverend Adr. den Ronden by architect Jos Cuypers in 1911-1912 in neo-gothic style. In a crossing pillar of the priest's choir there is a foundation stone that was laid on 4 August 1911 on the occasion of the 25th anniversary of priesthood. Contractor Van Groenendaal carried out the work. On 17 April 1912 the church could be consecrated.
On the orders of the then bishop of Breda, the church was built in the garden of an already existing rectory, originally belonging to the church across the state road which had become too small. This situation made an orientation to the east impossible. The rectory was rebuilt after the war and connected to the church via a connecting section.
The Sint Marcoen veneration (originally: Sint Marculphus) originates from France. Marcoen was known for his healing powers in cases including eczema, scrofula and various glandular diseases. The church grew into a true pilgrimage church. Sick spots were washed with consecrated Marcoen water. After recovery, wealthier pilgrims returned with ex-votos; mostly silver depictions of the body part that had been healed by Marcoen. The Sint Marcoen parish is the only parish in our country dedicated to Sint Marcoen. The originally richly polychrome interior of the church is now partly concealed behind a layer of plaster. The church suffered some German and Polish direct hits during the liberation in 1944, as a result of which part of the stained-glass windows had to be replaced.
Description.
Pseudo-basilical, north-south oriented cruciform church with straight-closed transept arms. On either side of the nave three transverse-directed side aisle bays with spout gables. Tower section of two and three storeys on the south side. In the angle of priest's choir and transept on the north-west side the St. Marcoen chapel. In the angle on the north-east side a Maria chapel and adjoining single-storey sacristy. On the nave, the lower transept and the outbuildings gabled roofs, on the lower choir an abutting gabled roof with surrounding three-part hipped roof. Also on the Marcoen chapel an abutting gabled roof with surrounding three-part hipped roof, on the sacristy a gabled roof with on the west side a lower and stepped roof edge. On the tower an octagonal spire with at the foot a diagonal corner rafter running against the spire. On the lower side volumes of the tower abutting, coupled tent roofs. Roofs and tower spire covered with block slates in Maas covering. Tower spire crowned with iron cross and weather vane, side volumes with finials. Ridge end of choir crowned with wrought-iron cross. Various roof dormers on nave, choir, transept and the spire, all crowned with finials. Gabled roofs with wind vanes. At the roof edge simple, overlying gutters, projecting gutters and gutter downpipes.
The building is constructed of brickwork laid in running bond. The nave has three bays, the transept one bay and the choir one bay with 5/8 closure.
Simple exterior with symmetrical tower section on the south side, consisting of a tower with three divisions and two-storey side volumes which give the building the character of a reduced west front. Central the double, clamped entrance door bordered with brick archivolts with wrought-iron fittings and in the arch field a polychrome tile mosaic with depiction of Christ under a wooden, pressed pointed arch canopy on corbels and crowned with a cross. On the second storey likewise a pressed pointed arch stained-glass window bordered with brick archivolts, flanked by blind pointed arch niches. In the side volumes on either side a lancet window. Third tower storey with stepped sound holes in casements with arch frieze. Tower as well as side volumes at the top closed with a surrounding, multiple tooth moulding supporting the projecting gutter. Gable ends of the side volumes with three-fold coupled lancets.
Gables of the nave, transept, choir, Marcoen chapel and part of the sacristy likewise closed with projecting, multiple tooth moulding. Partly diminishing buttresses against the outbuildings of the nave, transept ends, Marcoen chapel and apse. Outbuildings of the nave with per bay a pointed arch window; transept ends with three-part, ascending pointed arch windows; choir and apse as well as Marcoen chapel with per bay a pointed arch window; sacristy with straight-closed windows, partly provided with twisted wall irons. Inwardly the refined details stand out. The church shows in material an alternation between exposed and plastered masonry, wooden ceilings and a floor of red-yellow floor tiles. The interior is further enlivened by the use of tooth mouldings, yellow facing brick for speck layers and decorative masonry, decoratively polychrome profile stone in vault ribs, polychrome natural stone capitals and corbels and elaborately painted roof trusses. Nave, transept and crossing have a partly visible roof with Dutch collar ties, resting on wall posts with corbels and corbels. Flat and slanted boarded wooden ceiling. Side aisle bays with transverse-directed pointed barrel vaults, resting on pointed arches that separate the bays from each other. The wall posts of the roof truss structure are placed against flattened brick skewbacks which, like the pointed arch ribs, rest on simple, heavy columns. The tie beams of the crossing rest on the north side on corbels placed against polyform pillars. Choir, apse and various chapels vaulted with brick rib and groin vaults. The ribs rest on corbels. South wall between nave and tower with three door openings under segment and basket arch containing panel doors and wrought-iron ironwork. Three-sided closed singers' gallery with panels. Of the interior and the furnishings are further among other things noteworthy: original stained-glass windows in the Marcoen chapel with scenes from the life of Sint Marcoen (in 1913 made after a design by Cuypers in the atelier of Nicolas in Roermond); largely original stained-glass windows in the apse with birth, resurrection and ascension of Christ (in 1913 made after a design by Cuypers in the atelier of Nicolas in Roermond, right window restored in 1947 by L. van Essen in Roermond); secondary stained-glass windows in the nave with saints (L. van Essen, Roermond 1952); refined carpentry in the sacristy; consecration crosses set as wall tiles scattered throughout the church; the high altar, Marcoen altar, Maria altar, communion rails, baptismal font and the pulpit (all made in 1912-1913 by Cuypers & Co. in Roermond); neo-gothic display case (design Cuypers, execution by the firm De Mark in Breda) with among other things silver ex-votos from the eighteenth to the twentieth century; the front of the organ built after a design by Jos Cuypers by the firm Vermeulen from Weert in 1913 (originally in the tower), stations of the cross and various holy images including a nineteenth-century polychrome image of Sint Marcoen. Single-manual organ made by Vermeulen in 1913. The organ case is not of value from the point of view of monument care.
Valuation.
The parish church Sint Marcoen is of general interest. The object has cultural-historical values as a particular expression of the development and emancipation efforts of the Roman Catholic church regarding purpose and appearance, among other things expressed in the unique dedication to Sint Marcoen for the Netherlands. Furthermore because the object is of importance in a typological sense for the development of the village church.
The object has architectural and art-historical value, particularly because of the processing of Dutch and Brabantine late-gothic elements, the Romanesque influence in the west front, the importance of the roof truss structure for building history and on the grounds of the aesthetic qualities and refined detailing of the interior. The object has together with the adjoining rectory ensemble values as an essential component of a historically developed religious ensemble on the Baarschotsestraat. The church is furthermore of importance as a defining visual element in the centre of Dorst and because of the spatial relationship with the village architecture in the surroundings through the partly adapted scale of the architectural design. The object is of importance because of the integrity of exterior and interior with furnishings.
Nearby in the register
- Grafkruis, Begraafpl. St. Marcoenstr Dorst (Oosterhout 30)Begraafplaats en -onderdelenunder 1 mi
- Brandspuithuisje, Kapelerf 10Overheidsgebouwunder 1 mi
- HeiningenhoefWoonhuis1 mi
- Boerderij, Tiendweg 1Boerderij1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.