Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kerk, Vredeman de Vriesstraat 24 a
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1923
- Address
- Vredeman de Vriesstraat 24 a, 8921 BT Leeuwarden
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.20062, 5.80936
- Monument number
- 520002
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
TU Delft LibraryUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
2 historical maps cover this location, the earliest the 1904 map "Bl. 3 Leeuwarden, 1904" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
KERKGEBOUW MET ANNEXEN en HEKWERK, gebouwd in 1923 naar een ontwerp van Tj. Kuipers uit 1921 in een stijl, die naast Berlagiaanse ook Byzantijnse en Art Déco elementen bevat. De Koepelkerk is Kuipers vijftigste kerk. Vele daarvan zijn op T- vormige plattegrond. Twee ervan hebben een bijzondere plattegrond nl. de Wilhelminakerk in Dordrecht , die rond is en de Koepelkerk in Leeuwarden, die vijfzijdig is, zulks ingegeven door zijn vijftigste kerk. Tjeerd Kuipers liet zich bij de bouw van zijn kerken sterk leiden door de ideeën die Abraham Kuyper naar voren bracht in zijn liturgische verhandeling "Onze Eeredienst", gebaseerd op een artikelenreeks, die vanaf 1897 gepubliceerd was in de "Heraut". Voor de Koepelkerk resulteerde dit in de toepassing van een centraliserende plattegrond met galerijen, een ruim podium met platvormkansel, waarboven het orgel. Kuyper toonde zich niet afkerig van toepassing van beeldende kunst in de kerk, voor zover deze niet de zelfde functie had als bij de Katholieken nl. als object van aanbidding. De Koepelkerk is voorzien van glas-in-loodramen met o.a. de evangelistensymbolen en de jaartallen 1898 en 1923, die slaan op het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina. De beoogde naam Wilhelminakerk heeft nooit ingang gevonden omdat de naam Koepelkerk al ingeburgerd was. Ook wilde Kuyper de sacramenten zichtbaar in de kerk aanwezig laten zijn, hetgeen hier resulteert in een stenen doopvont, dat permanent op het podium staat. Het avondmaal is minder tastbaar aanwezig. De ouderlingenbanken zijn op het podium geplaatst, zodat deze functionarissen voor iedereen zichtbaar zijn, hetgeen het karakter van een vergadering van gelovigen onderstreept. Zowel in- als uitwendig is de kerk in hoge mate ongewijzigd. De koepelkerk is het enige gebouw met een zelfstandige situering in het Nieuwe Kanaalgebied.
Omschrijving
KERKGEBOUW op een onregelmatig terrein op de hoek van de Vredeman de Vriesstraat en de Alma Tademastraat, omgeven door een tuin met een HEKWERK dat, ofschoon verwaarloosd, zich nog in oorspronkelijke toestand bevindt. De gemetselde hoekposten hebben natuurstenen afdekplaten, die aan de zijkanten een geometrisch patroon hebben en aan de bovenkant vlakgewelfd zijn. De draaihekken zijn voorzien van decoratief smeedwerk.
EXTERIEUR: Vijfzijdige plattegrond met uitbreidingen in de vorm van transepten, een kort schip met aan weerszijden trappenhuizen, een tochtportaal aan de voorzijde en aan de achterzijde een eenlaags vergaderzaal en een drie bouwlagen tellende geleding met op de begane grond de kerkenraadskamer en op de verdiepingen een kosterswoning, thans in gebruik als kerkelijk bureau. Het geheel is opgetrokken uit gele baksteen in staand verband. Het metselwerk is uiterst sober gehouden. De topgevels zijn afgewerkt met natuurstenen blokken als beitelingen. De daken van de trappenhuizen en de koepel zijn bedekt met koper, de overige bekapping is voorzien van rode pannen. De voorgevel heeft een voorgeplaatst ingangsportaal onder een zadeldak. De ingang is gevat onder een rondboog. De met eiken beklede deuren zijn voorzien van zwaar smeedwerk. Boven de ingang bevindt zich een reeks van vijf gekoppelde wigvormige vensters. De geveltop is gevuld met een groot roosvenster met betonnen radtracering, dat de galerijen verlicht. De twee transeptgevels hebben op de begane grond reeksen van zeven rechthoekige vensters en in de topgevels roosvensters, die echter iets kleiner zijn en lager zitten dan in de voorgevel. De beide trappenhuizen, gelegen te weerszijden van het schip hebben rondbogige ingangen met deuren identiek aan de hoofdingang, alleen iets kleiner van formaat. De trappenhuizen eindigen halfrond.
Het exterieur van de kerkenraadskamer-kosterswoning vertoont relatie met zeer eenvoudige Amsterdamse Schoolarchitectuur. Dit bouwdeel heeft een zeer onregelmatige plattegrond. De voorgevel heeft rechts een breed raamvak van twee bouwlagen plus kap met op de begane grond een breed vijfdelig venster met bovenlichten en op de tweede bouwlaag een vijfdelig venster zonder bovenlichten. De twee smalle raamvakken daarnaast hebben drie bouwlagen met een plat dak, waarop een terras. INTERIEUR: De plattegrond is een vijfhoek, die aan twee zijden uitgebreid is met een transept en in de lengteas met een kort schip. Het liturgisch centrum ligt in een der hoeken in de lengteas. De belendende zijden zijn muren met vensters. De andere zijden van de vijfhoek openen met grote gemetselde rondbogen naar de transepten en het schip. De bogen rusten op granieten kolommen met een vijfzijdige basis, een ronde schacht en kapitelen, voorzien van een golfmotief. Boven de bogen gaat de vijfhoek over in een tienhoek door het afsteken van de hoeken. De tienzijdige koepel heeft afwisselend korte en lange zijden, die respectievelijk drie en vier vensters hebben. De twee wanden te weerszijden van het liturgisch centrum hebben elk drie klimmende rondboogvensters, gevuld met gebrandschilderd glas-in-lood, waarop afgebeeld het zegel van de Kerk van Leeuwarden met de tekst uit Openbaring 5: 'Zie, de leeuw uit de stam van Juda heeft overwonnen' en het wapen van koningin Wilhelmina met de jaartallen 1898 en 1923. Daarnaast komen nog enkele symbolen voor, waarvan een zandloper en een uil herkenbaar zijn. De roosvensters hebben in het centrum afbeeldingen van respectievelijk de zon, de maan en de sterren. Een van de sterren is extra groot met een sterke lichtflits, de Ster van Betlehem. Verder zijn de roosvensters gevuld met ornamentwerk. De vier vensters tussen de galerijen boven de trappenhuizen hebben de symbolen van de evangelisten. Het meubilair is behoudens twee rijen banken (die overigens wel bewaard bleven) geheel en in de oorspronkelijke kleuren bewaard gebleven. De banken hebben trapsgewijs bewerkte wangen. Voor de avondmaalsviering is een vijftigtal genummerde klapstoelen bewaard gebleven, die in hun ontwerp sterke invloed van Berlage vertonen. Kenmerkend is o.a. het ontbreken van gebogen delen. Het podium is van het auditorium gescheiden door een doophek, dat tussen de zware hoekposten, verlopend van vierkant naar achtkant en gedekt met een halve bol, een opengewerkt hek heeft met getrapte bogen, die een herhaling zijn van de ornamentiek van de wangen van de banken. In het midden bevindt zich de voorzangerslezenaar. De platformkansel heeft een vijfzijdige onderbouw van vlakke marmerplaten en een houten kuip met bewerkte panelen. De kansel is geplaatst in een halfronde nis onder een veelhoekige boog. Te weerszijden hiervan bevinden zich de overhuifde ouderlingenbanken. Het stenen, thans witgeverfde doopvont staat voor de preekstoel. Centraal in de koepel hangt een koperen verlichtingsornament in de vorm van een koningskroon. Op de galerijen zijn verkleinde versies hiervan. Ook de noodverlichting in de vorm van kaarslantaarns bleef behouden. Voorts bleven bewaard de kapstokken op de galerijen en de psalmborden.
Waardering
KERKGEBOUW MET ANNEXEN en HEKWERK van algemeen architectuurhistorisch en cultuurhistorisch belang:
- vanwege de hoge mate van ongereptheid van zowel exterieur als interieur;
- vanwege de architectuur die een mengeling vertoont van Byzantijnse invloeden (centraalbouw met platte koepel), Amsterdamse School en Art Deco (detaillering);
- vanwege de liturgische dispositie, een centraalbouw met galerijen, geïnspireerd op de geschriften van Abraham Kuyper;
- vanwege de markante, zelfstandige ligging in een bocht van de Vredeman de Vriesstraat.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
CHURCH BUILDING WITH ANNEXES and FENCE, built in 1923 from a design by Tj. Kuipers from 1921 in a style that besides Berlage influences also contains Byzantine and Art Deco elements. The Dome Church is Kuipers' fiftieth church. Many of these are on a T-shaped plan. Two of them have a particular plan namely the Wilhelminakerk in Dordrecht, which is round, and the Dome Church in Leeuwarden, which is five-sided, thus inspired by his fiftieth church. Tjeerd Kuipers was strongly guided in the construction of his churches by the ideas that Abraham Kuyper put forward in his liturgical treatise "Onze Eeredienst", based on a series of articles that had been published from 1897 in the "Heraut". For the Dome Church this resulted in the application of a centralising plan with galleries, a spacious platform with flat-fronted pulpit, above which the organ. Kuyper was not averse to the application of figurative art in the church, provided that it did not have the same function as with the Catholics namely as an object of worship. The Dome Church is provided with stained-glass windows including the evangelists' symbols and the years 1898 and 1923, which refer to the 25th anniversary of the reign of Queen Wilhelmina. The intended name Wilhelminakerk never caught on because the name Dome Church was already established. Kuyper also wanted the sacraments to be visibly present in the church, which here results in a stone baptismal font, which stands permanently on the platform. Communion is less tangibly present. The elders' benches are placed on the platform, so that these officials are visible to everyone, which emphasises the character of a gathering of believers. Both internally and externally the church is to a high degree unchanged. The Dome Church is the only building with an independent situation in the Nieuwe Kanaalgebied.
Description
CHURCH BUILDING on an irregular site at the corner of the Vredeman de Vriesstraat and the Alma Tademastraat, surrounded by a garden with a FENCE which, although neglected, is still in its original condition. The masonry corner posts have natural stone coping plates, which have a geometric pattern on the sides and are flat-arched on top. The swing gates are provided with decorative wrought iron.
EXTERIOR: Five-sided plan with extensions in the form of transepts, a short nave with stairwells on either side, a draught porch at the front and at the rear a single-storey meeting room and a three-storey unit with on the ground floor the church council chamber and on the upper storeys a caretaker's residence, now in use as a church office. The whole is constructed of yellow brick in stretcher bond. The brickwork is kept extremely plain. The gable tops are finished with natural stone blocks as ashlar. The roofs of the stairwells and the dome are covered with copper, the remaining covering is provided with red tiles. The front facade has a recessed entrance porch under a gabled roof. The entrance is framed under a round arch. The doors clad in oak are provided with heavy wrought iron. Above the entrance is a series of five coupled wedge-shaped windows. The gable top is filled with a large rose window with concrete wheel tracery, which lights the galleries. The two transept gables have on the ground floor series of seven rectangular windows and in the gable tops rose windows, which are however somewhat smaller and lower than in the front facade. The two stairwells, located on either side of the nave, have round-arched entrances with doors identical to the main entrance, only slightly smaller in size. The stairwells end in a half-round.
The exterior of the church council chamber-caretaker's residence shows relation with very simple Amsterdam School architecture. This building section has a very irregular plan. The front facade has on the right a broad window section of two storeys plus roof with on the ground floor a broad five-part window with fanlights and on the second storey a five-part window without fanlights. The two narrow window sections next to it have three storeys with a flat roof, on which a terrace. INTERIOR: The plan is a pentagon, which is extended on two sides with a transept and along the long axis with a short nave. The liturgical centre is located in one of the corners along the long axis. The adjacent sides are walls with windows. The other sides of the pentagon open with large masonry round arches to the transepts and the nave. The arches rest on granite columns with a five-sided base, a round shaft and capitals, provided with a wave motif. Above the arches the pentagon becomes a decagon by the cutting off of the corners. The ten-sided dome has alternately short and long sides, which have respectively three and four windows. The two walls on either side of the liturgical centre each have three climbing round-arched windows, filled with stained glass-in-lead, depicting the seal of the Church of Leeuwarden with the text from Revelation 5: 'Behold, the lion of the tribe of Judah has prevailed' and the coat of arms of Queen Wilhelmina with the years 1898 and 1923. There are also several other symbols, of which an hourglass and an owl are recognizable. The rose windows have in the centre depictions of respectively the sun, the moon and the stars. One of the stars is extra large with a strong light flash, the Star of Bethlehem. Furthermore the rose windows are filled with ornamental work. The four windows between the galleries above the stairwells have the symbols of the evangelists. The furnishings are, except for two rows of benches (which were nevertheless preserved), completely preserved in their original colours. The benches have stepped sides. For the communion service, a fifty or so numbered folding chairs have been preserved, which in their design show strong influence of Berlage. Characteristic is among other things the absence of curved parts. The platform is separated from the auditorium by a baptismal barrier, which between the heavy corner posts, tapering from square to octagonal and topped with a half-sphere, has an open-worked barrier with stepped arches, which are a repetition of the ornamentation of the sides of the benches. In the middle is the precentor's lectern. The platform pulpit has a five-sided base of flat marble plates and a wooden bowl with worked panels. The pulpit is placed in a semi-circular niche under a polygonal arch. On either side of this are the covered elders' benches. The stone, now whitewashed baptismal font stands in front of the pulpit. Central in the dome hangs a copper lighting ornament in the form of a royal crown. On the galleries are reduced versions of this. Also the emergency lighting in the form of candle lamps were preserved. Furthermore preserved are the coat racks on the galleries and the psalm boards.
Valuation
CHURCH BUILDING WITH ANNEXES and FENCE of general architectural-historical and cultural-historical significance:
- on account of the high degree of integrity of both exterior and interior;
- on account of the architecture which shows a mixture of Byzantine influences (central structure with flat dome), Amsterdam School and Art Deco (detailing);
- on account of the liturgical disposition, a central structure with galleries, inspired by the writings of Abraham Kuyper;
- on account of the striking, independent location in a bend of the Vredeman de Vriesstraat.
Nearby in the register
- Woonhuis, Emmakade 49Woonhuisunder 1 mi
- Sigarenmakerij, Vredeman de Vriesstraat 3Nijverheidunder 1 mi
- Directeurswoning, Vredeman de Vriesstraat 1Dienstwoningunder 1 mi
- Meubelfabriek, Gysbert Japicxstraat 46 fIndustrieunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.