Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kapel(F1), Zwarteweg 25
Arnhem, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kapel
- Function
- Kapel(F1)
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1897 - 1904
- Address
- Zwarteweg 25, 6812 BA Arnhem
- Place
- Arnhem
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.98529, 5.88576
- Part of complex
- 516737
- Monument number
- 516739
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1894 map "Het Koninkrijk der Nederlanden / bew. door I. Dornseiffen ; get. door E. de Geest" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De KAPEL van het "Sint Elisabeth's Gasthuis" is achter de ziekenhuisvleugel gesitueerd en met het koor op de Zwarteweg gericht. De kapel is goed zichtbaar vanuit het noorden en vanuit de westelijk van het complex gesitueerde wijk Lombok. Met de bouw van de door J.W. Boerbooms (1849-1899) ontworpen kapel werd in 1897 begonnen. In dat jaar werd de onderbouw gerealiseerd. In 1904-1905 werd de bovenkapel gerealiseerd door architect W.G. Welsing die hierbij waarschijnlijk het ontwerp van Boerbooms aanhield.
Het gebouw is met het koor op het westen gericht en kan getypeerd worden als een zogenaamde dubbelkerk, bestaande uit een onderkerk met daarboven de eigenlijke kapel. In de in 1897 gebouwde onderkerk werden ondermeer een sectieruimte, een rouwkapel en een lijkenhuis ondergebracht.
De onderkerk werd door Boerbooms ontworpen. Na zijn overlijden in 1899 nam W.G. Welsing het project over. Met de bouw van de bovenkerk werd in 1904 begonnen.
Omschrijving
De bovenkerk bestaat uit een driebeukig halleschip met vijf traveeën. Het éénbeukige koor heeft een enkele koortravee en een 5/8 sluiting. Aan elke zijde heeft het koor een kapel met drie sluitingszijden die zowel op de sluitingswand van de zijbeuk als op de zijwand van de koortravee aansluit. De kapellen hebben elk een verdieping. De onderbouw hoort bij de onderkerk, de bovenbouw doet dienst als sacristie (zuidkapel) en bergruimte (noordkapel). De in baksteen in kruisverband opgetrokken kerk heeft over de hoofdbeuk en het koor een zadeldak met schilden boven de koorsluiting. De zijbeuken hebben per travee een dwarsgeplaatst schilddak dat op de hoofdkap aansluit. Op de nok van het dak is op de overgang van schip naar koor een slanke dakruiter met achtzijdige spits geplaatst. De daken zijn gedekt met leien in maasdekking. De steunberen hebben in de onderbouw een versnijding met afzaat, die zich op de muren voortzet als waterlijst (hardsteen). Een tweede versnijding met afzaat treffen we aan op het niveau waar de onderdorpels van de vensters van de bovenkapel zijn gesitueerd en deze afzaten zijn ook weer verbonden met een waterlijst, die zelf weer verbonden is met de onderdorpels van de vensters. Hierboven zijn de steunberen voorzien van een overhoeks geplaatste bakstenen pinakel met een hardstenen piramidevormige inzwenkende bekroning. Daarboven zijn de steunberen gedecoreerd met een casement met driepasboog in de top en de steunberen sluiten af met een hardstenen ezelsrug met kruisbloem, overgaand in de dekplaat. De flankerende dakkapellen hebben zowel in de eerste als in de tweede bouwlaag korfboogvensters en sluiten af met een hardstenen balustrade bestaande uit een reeks driepasboogjes met deklijst tussen bakstenen hoekpenanten met weer piramidevormige hardstenen bekroningen. De kapellen hebben een plat zinken dak. De zijbeuken hebben in de onderbouw per travee een breed korfboogvenster. De onderverdieping van het koor heeft in de sluitingszijde een getoogde deur en daarboven blinde nissen met gekoppelde spitsbogen op een hardstenen kraagsteen. De bovenkerk heeft spitsboogvensters met kwarthol profielen in de dagkanten en natuurstenen geboorte- en sluitstenen. De vensters hebben traceerwerk in gele verblendsteen (driedelig in de zijbeuken en tweedelig in het koor) met lancetten en cirkels of sferische driehoeken in de oculi van de venstertoppen. De gevels sluiten af met uitkragende bakstenen lijsten waarop vervolgens de natuurstenen bakgoot rust. Het koordak is verder voorzien van neogotische dakkapellen met inzwenkende piramidedaken met pirons, met een vijfzijdig overstek boven het luikje aan frontzijde." Het INTERIEUR. De kapel heeft een ingang aan de zijde van de Zwarteweg en een hoofdingang in het ziekenhuis. De opgeklampte toegangsdeur met fraai sierbeslag heeft een spitsboogvormig bovenlicht met een glas-in-lood-raam met een voorstelling van Elisabeth. Het driebeukige hallenschip heeft granieten zuilen op achtzijdige zwarte granieten basementen met zandstenen bladkapitelen. Middenschip en zijbeuken zijn overwelfd door vierdelige kruisribgewelven. In de eerste travee van het schip bevindt zich een neogotische houten orgelgalerij met opengewerkt traceerwerk. De kerk heeft een tegelvloer (neogotiek) in verschillende kleuren, waarin plant- en diermotieven en de Evangelistensymbolen zijn verwerkt.
"In de zijbeuken hangt een complete geschilderde kruisweg in neorenaissancestijl uit 1912 van Wijnand Geraedts. De vensters van het koor, van de sluitingswanden van de zijbeuken en het venster in de eerste travee van de noorderzijbeuk bevatten glas-in-lood-ramen met figuratieve voorstellingen in neorenaissance- en neogotische stijl, met teksten aan de onderzijden waarop de schenkers zijn genoemd. De deuren naar de nevenruimte van het koor zijn van blank hout met neogotische briefpanelen. In het koor bevindt zich nog een neogotische bel met een fraai gedecoreerde armatuur en een neogotische ijzeren Godslamp."
Waardering
KAPEL van het "Sint Elisabeth's Gasthuis".
- Van architectuurhistorische waarde als functioneel onderdeel van het Sint Elisabeth's Gasthuis en als goed bewaard voorbeeld van een rond de eeuwwisseling gebouwde ziekenhuiskapel in de stijl van de neogotiek. Als dubbelkapel is er tevens sprake van een typologische waarde. Het gebouw vormt een van de scheppingen van de bekende architect J.W. Boerbooms die het aanvankelijke ontwerp maakte, dat waarschijnlijk door architect Welsing na de dood van Boerbooms werd afgebouwd. De detaillering van het gebouw is nog oorspronkelijk. Het interieur van de kapel is nog gedeeltelijk oorspronkelijk en draagt bij aan de monumentale waarde van het geheel.
- Van stedenbouwkundige waarde als markant gesitueerd object tussen de Utrechtseweg en de spoorbanen op een hoge stuwwal ten westen van de stadskern van Arnhem. Vanuit de aangrenzende woonwijk Lombok is de kapel ook te bereiken zonder het ziekenhuis te moeten betreden. De kapel vormt binnen het complex een waardevol beeldbepalend element aan de westelijke entree van Arnhem.
- Van cultuurhistorische waarde wegens de belangrijke rol die het Gasthuis speelde tijdens de Slag om Arnhem in 1944. Het Sint Elisabeth's Gasthuis bevond zich midden in de gevechtszone in de smalle corridor tussen de spoorweg en de rivier en ging dienst doen als hospitaal voor beide partijen. In het gebouw werd kort daarna een wapenstilstand overeengekomen. Als zodanig is het complex nauw verbonden met de geschiedenis van de stad Arnhem en met de nationale oorlogshistorie in het bijzonder. Doordat de kapel ook open stond voor anderen dan de ziekenhuispatiënten, is deze ook nauw verbonden met de kerkgeschiedenis in dit gedeelte van de stad Arnhem.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The CHAPEL of the "Sint Elisabeth's Gasthuis" is situated behind the hospital wing and oriented with its choir towards the Zwarteweg. The chapel is clearly visible from the north and from the Lombok district situated to the west of the complex. Construction of the chapel, designed by J.W. Boerbooms (1849-1899), began in 1897. In that year the substructure was realised. In 1904-1905 the upper chapel was realised by architect W.G. Welsing, who probably adhered to Boerbooms' design in this regard.
The building is oriented with its choir to the west and can be typified as a so-called double church, consisting of a lower church with the actual chapel above it. In the lower church built in 1897, amongst other things a dissection room, a mortuary chapel and a morgue were housed.
The lower church was designed by Boerbooms. Following his death in 1899, W.G. Welsing took over the project. Construction of the upper church began in 1904.
Description
The upper church consists of a three-aisled hall church with five bays. The single-aisled choir has a single choir bay and a 5/8 closure. On each side the choir has a chapel with three closure sides which adjoins both the closure wall of the side aisle and the side wall of the choir bay. The chapels each have a storey. The substructure belongs to the lower church; the superstructure serves as a sacristy (south chapel) and storage space (north chapel). The church, constructed in brick in English bond, has over the main aisle and the choir a gabled roof with hipped sections above the choir closure. The side aisles each have a transversely placed hipped roof per bay which adjoins the main roof. On the ridge of the roof, at the transition from nave to choir, a slender roof lantern with an octagonal spire is placed. The roofs are covered with slates in Maas covering. The buttresses have in the substructure a chamfer with setoff, which continues on the walls as a drip moulding (sandstone). A second chamfer with setoff is found at the level where the sills of the windows of the upper chapel are situated and these setoffs are also connected with a drip moulding, which itself is again connected with the sills of the windows. Above this the buttresses are provided with a diagonally placed brick pinnacle with a sandstone pyramid-shaped in-bending crown. Above this the buttresses are decorated with a casement with a three-lobed arch at the top and the buttresses terminate with a sandstone roof ridge with a cross finial, transitioning into the coping. The flanking roof chapels have corbel-arched windows in both the first and second storey and terminate with a sandstone balustrade consisting of a series of three-lobed arches with coping between brick corner posts with again pyramid-shaped sandstone crowns. The chapels have a flat zinc roof. The side aisles have per bay in the substructure a wide corbel-arched window. The lower storey of the choir has in the closure side a arched door and above it blind niches with coupled pointed arches on a sandstone corbel. The upper church has pointed-arched windows with quarter-hollow profiles in the reveals and natural-stone birth and closure stones. The windows have tracery in yellow brick-slip (threefold in the side aisles and twofold in the choir) with lancets and circles or spherical triangles in the oculi of the window tops. The facades terminate with projecting brick mouldings upon which the natural stone gutter then rests. The choir roof is furthermore provided with neogothic roof chapels with in-bending pyramid roofs with crockets, with a five-sided overhang above the hatch at the front."
The INTERIOR. The chapel has an entrance on the side of the Zwarteweg and a main entrance in the hospital. The fastened entrance door with fine ornamental ironwork has a pointed-arched fanlight with a stained-glass window depicting Elisabeth. The three-aisled hall church has granite columns on octagonal black granite bases with sandstone foliate capitals. Middle nave and side aisles are vaulted with four-part cross-ribbed vaults. In the first bay of the nave is a neogothic wooden organ gallery with open tracery. The church has a tile floor (neogothic) in various colours, in which plant and animal motifs and the Evangelist symbols are incorporated.
"In the side aisles hangs a complete painted Way of the Cross in neo-Renaissance style from 1912 by Wijnand Geraedts. The windows of the choir, of the closure walls of the side aisles and the window in the first bay of the northern side aisle contain stained-glass windows with figurative depictions in neo-Renaissance and neogothic style, with texts at the bottom sides naming the donors. The doors to the side space of the choir are of plain wood with neogothic panel designs. In the choir is still a neogothic bell with finely decorated fittings and a neogothic iron sanctuary lamp."
Valuation
CHAPEL of the "Sint Elisabeth's Gasthuis".
- Of architectural-historical value as a functional component of the Sint Elisabeth's Gasthuis and as a well-preserved example of a hospital chapel in the neogothic style built around the turn of the century. As a double chapel there is also a typological value. The building is one of the creations of the renowned architect J.W. Boerbooms who made the initial design, which was probably completed by architect Welsing after Boerbooms' death. The detailing of the building is still original. The interior of the chapel is still partly original and contributes to the monumental value of the whole.
- Of urban planning value as a prominent situated object between the Utrechtseweg and the railway lines on a high moraine ridge west of the city centre of Arnhem. From the adjoining Lombok residential district the chapel is also accessible without having to enter the hospital. The chapel forms within the complex a valuable visual element at the western entrance of Arnhem.
- Of cultural-historical value due to the important role the Gasthuis played during the Battle of Arnhem in 1944. The Sint Elisabeth's Gasthuis was situated in the middle of the combat zone in the narrow corridor between the railway and the river and served as a hospital for both parties. A ceasefire was agreed in the building shortly after. As such the complex is closely connected to the history of the city of Arnhem and to national war history in particular. Because the chapel was also open to those other than hospital patients, it is also closely connected with the church history in this part of the city of Arnhem.
Nearby in the register
- Sint Elisabeth's GasthuisGezondheidszorgunder 1 mi
- Christelijk LyceumOnderwijs en wetenschapunder 1 mi
- Woonhuis, Utrechtseweg 99Woonhuisunder 1 mi
- Aanplakzuil, Oranjestraat tegenover 39Straatmeubilairunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.