Rijksmonumentenregister · Netherlands
Sint Elisabeth's Gasthuis
Arnhem, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Gezondheidszorg
- Function
- Ziekenhuis
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1893 - 1896
- Address
- St. Elisabethshof 1, 6812 AV Arnhem (and others)
- Place
- Arnhem
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.98493, 5.88603
- Part of complex
- 516737
- Monument number
- 516738
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
TU Delft LibraryDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1881 map "05. Arnhem (1881)" (TU Delft Library).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Omschrijving
De ZIEKENHUIS-vleugel van het "Sint Elisabeth's Gasthuis" is met de voorgevel op de Utrechtseweg gericht en is vanuit de hoofdvorm van een omgekeerde T, in rode baksteen opgetrokken. Het gebouw heeft een souterrain met dienstingang met daarboven twee hoge bouwlagen en een hoog afgeplat schilddak met leien in rijndekking. De vlakke symmetrische gevel wordt afgesloten door een smalle uitstekende goot op gootklossen. De VOORGEVEL heeft een vijf traveeën brede, risalerende ingangspartij en twee lange zijvleugels met elk tien traveeën. In iedere zijvleugel bevinden zich twee risalerende velden, die bekroond zijn met een hoge trapgevel, die door de gootlijst heen steekt. Het hierachter gelegen zadeldak sluit op de nok van de hoofdkap aan. Op de eerste en tweede verdieping van deze risalerende velden bevindt zich een klein balkon, gedragen door zware consoles en voorzien van een smeedijzeren hekwerk. Iedere travee bevat een gewijzigd schuifvenster afgesloten door een korfboog met consoles en siersteentjes en een boogtrommel met siermetselwerk. In het dakvlak bevindt zich boven elke vensteras een smalle hoge dakkapel met uitkragend zinken dakje waarop een piron. Horizontale natuursteenbanden geven de gevels een sterk horizontale werking. De middenpartij, waarin zich de hoofdingang bevindt, wordt bereikt door twee gebogen opritten. Voor de ingang een portiek, gevormd door drie brede open korfbogen, gesteund door overhoekse steunberen. Het portiek wordt afgesloten door een gesloten stenen balustrade en heeft stenen waterspuwers op de hoeken. Hierboven een door de gootlijst stekende hoge stenen trapgevel. In de trapgevel bevindt zich een nis met daarin een console en een baldakijn voor het beeld van de beschermheilige van het gebouw, Elisabeth van Thüringen. Onder de nis bevindt zich op een brede horizontale band de naam van het complex. Aan weerszijden van de trapgevel bevinden zich in het dakvlak twee stenen dakkapellen, eveneens met trapgevels. In de gevel een geprofileerde spitsboog met drie-pas invulling. De gevels zijn versierd met sierlijk gesmede muurankers. De smalle ZIJGEVELS van het hoofdblok aan de Utrechtseweg hebben een risaliet met een bekronende trapgevel. In het risaliet bevinden zich per drie gekoppelde ramen met rondboogvormige bovenlichten in geprofileerde omlijstingen. Aan weerszijden van het risaliet bevindt zich een vensteras waarvan de detaillering overeenkomt met die van de voorgevel van het gebouw.
De ACHTERGEVEL van de hoofdvleugel heeft in het midden een breed tussenlid naar de kapel. Dit tussenlid is even hoog als de hoofdvleugel en voorzien van drie bouwlagen en twee evenwijdig aan elkaar lopende schilddaken met daartussen een plat gedeelte. Het opvallende aan dit tussenlid zijn de brede raampartijen en de uitgebouwde en van horizontale sierbanden voorziene schoorstenen tussen de raampartijen. De meeste ramen zijn ooit vernieuwd. In de dakschilden bevinden zich kleine dakkapellen. Links en rechts van dit tussenlid wordt de achtergevel van de hoofdvleugel gekenmerkt door enkele uitgebouwde gedeelten over de gehele bouwhoogte. Deze gedeelten hebben afgeschuinde zijden. Tussen de uitgebouwde gedeelten in bevinden zich terugliggende moderne ingangspartijen en op elke verdieping een balkon. Direct aan weerszijden van het tussenlid bevinden zich in de jaren zeventig uitgebouwde gedeelten die in vorm en detaillering ondergeschikt zijn aan de hoofdmassa. In twee van de uitgebouwde oorspronkelijke gedeelten zijn, duidelijk herkenbaar, de trappenhuizen opgenomen. Aan één zijde (noordwest) zijn de per drie gekoppelde trappenhuisvensters nog voorzien van de oorspronkelijke glas-in-loodramen. Aan de andere zijde zijn ze verdwenen.
Het INTERIEUR. In het gebouw zijn diverse oorspronkelijke interieuronderdelen bewaard gebleven. Zo bevinden zich in het gebouw nog veel originele tegelvloeren die voor een groot deel schuil gaan onder een moderne bekleding. De tegelvloeren hebben zwart/geel/oranje/rode kleurstellingen Het rechthoekige, witgepleisterde trappenhuis bevindt zich in het tussenlid en heeft twee bouwlagen met geprofileerde korfbogen en een lichtkoepel. De eenvoudige trap is voorzien van een smeedijzeren balustrade en een houten reling. Het trappenhuis heeft een vlakke zoldering. In één van de trappenhuizen aan de achterzijde bevinden zich nog de oorspronkelijke glas-in-lood ramen. In beide trappenhuizen is de detaillering van de trap nog oorspronkelijk. Ook de zolders hebben nog de oorspronkelijke indeling.
Waardering
ZIEKENHUIS-vleugel van het "Sint Elisabeth's Gasthuis".
- Van architectuurhistorische waarde als oudste gedeelte van het Sint Elisabeth's gasthuis dat van typologisch belang is als goed bewaard voorbeeld van een laat negentiende eeuws ziekenhuiscomplex met kapel en latere uitbreidingen. Het vormt een van de scheppingen van de bekende architect J.W. Boerbooms en is gebouwd in een voor die tijd typerende mengstijl waarin zowel neogotische als neorenaissance-elementen zijn opgenomen. De detaillering van het gebouw is behoudens de veranderde raamdetailleringen nog in grote mate oorspronkelijk en kenmerkt zich ondermeer door het siersmeed- en siermetselwerk en het gevelbeeldhouwwerk. De combinatie van deze hoofdbouw met de achtergelegen kapel verleent het geheel een hoge ensemblewaarde. De nog originele interieurelementen versterken de waarde van het gebouw.
- Van stedenbouwkundige waarde vanwege de markante situering op een hoge stuwwal ten westen van de stadskern van Arnhem tussen de Utrechtseweg en de spoorbanen. Het ziekenhuis vormt door de hoge en karakteristieke ligging een waardevol beeldbepalend element aan de westelijke stadsentree en is ook vanuit de polder en vanuit de hoger gelegen noordelijke wijken duidelijk zichtbaar aanwezig.
- Van cultuurhistorische waarde wegens de belangrijke rol die het Gasthuis speelde tijdens de Slag om Arnhem in 1944. Het Sint Elisabeth's Gasthuis bevond zich midden in de gevechtszone in de smalle corridor tussen de spoorweg en de rivier en ging dienst doen als hospitaal voor beide partijen. In het gebouw werd kort daarna een wapenstilstand overeengekomen. Als zodanig is het complex nauw verbonden met de geschiedenis van de stad Arnhem en met de nationale oorlogshistorie in het bijzonder.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Description
The HOSPITAL wing of the "Sint Elisabeth's Gasthuis" is oriented with its front facade on the Utrechtseweg and is constructed in red brick in the main form of an inverted T. The building has a basement with a service entrance with above it two tall storeys and a high hipped roof with slates in parallel coursing. The flat symmetrical facade is finished with a narrow projecting gutter on gutter brackets. The FRONT FACADE has a five-bay wide, risalit entrance section and two long side wings each with ten bays. In each side wing there are two risalit fields, which are crowned with a high stepped gable, which projects through the gutter line. The gabled roof located behind this joins the ridge of the main roof. On the first and second floor of these risalit fields is a small balcony, supported by heavy consoles and provided with wrought iron railings. Each bay contains a modified sash window closed by a segmental arch with consoles and ornamental stones and an arch with decorative brickwork. In the roof plane above each window axis is a narrow tall roof dormer with projecting zinc roof on which a weather vane. Horizontal bands of natural stone give the facades a strong horizontal effect. The central section, in which the main entrance is located, is reached by two curved ramps. Before the entrance a portico, formed by three broad open segmental arches, supported by angled buttresses. The portico is closed by a closed stone balustrade and has stone gargoyles at the corners. Above this a high stone stepped gable projecting through the gutter line. In the stepped gable is a niche with a console and a baldachin for the statue of the patron saint of the building, Elisabeth of Thuringia. Below the niche on a broad horizontal band is the name of the complex. On either side of the stepped gable are two stone roof dormers in the roof plane, also with stepped gables. In the facade a profiled pointed arch with three-fold infill. The facades are decorated with ornamental wrought iron wall anchors. The narrow SIDE FACADES of the main block on the Utrechtseweg have a risalit with a crowned stepped gable. In the risalit per three coupled windows with round-arch fanlights in profiled frames. On either side of the risalit is a window axis the detailing of which corresponds to that of the front facade of the building.
The REAR FACADE of the main wing has in the centre a broad intermediate section towards the chapel. This intermediate section is as tall as the main wing and provided with three storeys and two hipped roofs running parallel to each other with a flat section between them. Striking about this intermediate section are the broad window sections and the projecting chimneys provided with horizontal ornamental bands between the window sections. Most windows were once renewed. In the roof slopes are small roof dormers. Left and right of this intermediate section the rear facade of the main wing is characterised by several projecting sections over the entire building height. These sections have bevelled sides. Between the projecting sections are recessed modern entrance sections and on each floor a balcony. Directly on either side of the intermediate section are sections built out in the nineteen seventies which in form and detailing are subordinate to the main mass. In two of the projecting original sections the staircases are recognisably incorporated. On one side (north-west) the per three coupled staircase windows are still provided with the original leaded glass windows. On the other side they have disappeared.
The INTERIOR. Various original interior components have been preserved in the building. Thus the building still contains many original tile floors which are largely hidden beneath modern covering. The tile floors have black/yellow/orange/red colour schemes. The rectangular, whitewashed staircase is located in the intermediate section and has two storeys with profiled segmental arches and a light dome. The simple staircase is provided with a wrought iron balustrade and a wooden rail. The staircase has a flat ceiling. In one of the staircases at the rear are still the original leaded glass windows. In both staircases the detailing of the stairs is still original. The attics also still have the original layout.
Valuation
HOSPITAL wing of the "Sint Elisabeth's Gasthuis".
- Of architectural historical value as the oldest part of the Sint Elisabeth's Gasthuis which is of typological importance as a well-preserved example of a late nineteenth century hospital complex with chapel and later extensions. It is one of the creations of the renowned architect J.W. Boerbooms and is built in a mixed style typical of that time in which both neo-gothic and neo-renaissance elements are incorporated. The detailing of the building, apart from the changed window details, is still to a large extent original and is characterised among other things by the ornamental ironwork and ornamental brickwork and the facade sculpture. The combination of this main building with the chapel behind it gives the whole a high ensemble value. The still original interior elements reinforce the value of the building.
- Of urban planning value because of the striking location on a high moraine ridge west of the city centre of Arnhem between the Utrechtseweg and the railway lines. The hospital through its high and characteristic location forms a valuable image-determining element at the western city entrance and is also clearly visible from the polder and from the higher-lying northern districts.
- Of cultural historical value due to the important role the Gasthuis played during the Battle of Arnhem in 1944. The Sint Elisabeth's Gasthuis was situated in the middle of the combat zone in the narrow corridor between the railway and the river and served as a hospital for both sides. Shortly thereafter a ceasefire was agreed in the building. As such the complex is closely connected with the history of the city of Arnhem and with national war history in particular.
Nearby in the register
- Kapel(F1), Zwarteweg 25Kapelunder 1 mi
- Christelijk LyceumOnderwijs en wetenschapunder 1 mi
- Woonhuis, Utrechtseweg 99Woonhuisunder 1 mi
- Aanplakzuil, Oranjestraat tegenover 39Straatmeubilairunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.