Rijksmonumentenregister · Netherlands
Heilige Geestkerk
Heerenveen, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1934 - 1935
- Address
- Crackstraat 11, 8441 ES Heerenveen
- Place
- Heerenveen
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.96107, 5.92094
- Part of complex
- 510453
- Monument number
- 510454
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUtrecht University Library
3 historical maps cover this location, the earliest the 1922 map "Bl. 8 Heerenveen, 1922" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De KERK, gewijd aan de Heilige Geest, is in 1932-'33 in Heerenveen gebouwd. Het ontwerp (1932), onder Interbellum-architectuur met stijlinvloeden van de Delftse School, is van de hand van architect H.C.M. van Beers uit Huis ter Heide bij Zeist. De hoofdaannemer was Jos Nyenhuis uit Arnhem. De inrichting van de kerk is gewijzigd door verplaatsing van meubilair zoals het preekgestoelte, het orgel en het doopvont.
Omschrijving
De plattegrond van de kerk is in hoofdzaak rechthoekig, maar de lagere aanbouwen van transepten en sacristie aan de koorzijde refereren aan het latijns kruis met aan de noordoostzijde een kleine zeshoekige doopkapel. Het schip heeft aan de oostzijde een rechte koorsluiting. De westzijde van het schip wordt gedomineerd door een gedeeltelijk omsloten toren. Het schip heeft een zadeldak belegd met leien en in het zuidelijk dakschild zijn drie kleine kapellen met vierruitsvensters onder een wolfdak. Op de oostelijke gevelsluiting, ter hoogte van de aankapping van de korte en lagere transepten, rijst een vierkant torenlichaam uit het dak als betrof het een vieringtoren. Het torenlichaam wordt bekroond door een kleine ingesnoerde achtzijdige en met koper belegde spits, waarop een granaatappel. De façade aan de westzijde wordt gedomineerd door de vrijwel ongelede klokkentoren met ingesnoerde achtzijdige spits, belegd met leien en bekroond door een ijzeren torenkruis voorzien van een granaatappel. Aan weerszijden van de toren zijn ondiepe zijportalen, die enigermate verwijzen naar de historische narthex, onder een lessenaardak belegd met leien. De zeskantige doopkapel is door een korte corridor verbonden met de kerk en heeft een zeskantige ingesnoerde spits met een eenvoudige ijzeren bekroning. Het opgaand muurwerk van de kerk bestaat uit bruine bezande baksteen in Noors verband gemetseld op een klinker trasraam. Langs de dakrand is een streks gemetselde rand en een uitkragende rollaag. Het schip is vijf raamtraveeën diep; de noordgevel van het schip wordt geleed door vier steunberen met vijf spitsboogvormige vensters onder dubbele rollaag. In de transepten is een breder spitsboogvenster. De vensters hebben een natuurstenen (tufstenen) tracering met gekleurd glas-in-lood in de zijschepen en gebrandschilderd glas in de transepten (Maria en Jozef voorstellingen). De sacristie heeft drie spitsboogvensters. De zuidzijde van de kerk is vergelijkbaar met de noordgevel, maar minder consequent uitgevoerd. De toegangen bevinden zich aan de westzijde van de kerk in de voet van de toren. De hoofdingang is teruggelegd in een spitsbogig, trapsgewijs toelopend portiek. De dubbele houten deur met zwaar ijzeren sluitwerk heeft een spitsboogvormig bovenlicht met glas-in-lood. Natuursteen is gebruikt voor de detaillering: de vorktracering en onderdorpel van het venster, de aanzetstenen en plint van de portiek. Boven de hoofdingang is een diepliggend roosvenster met vijf rollagen rondom; ervoor een groot smeedijzeren kruis. De gevels van de klokkenzolder zijn aan de vier zijden gelijk: aan elke gevel is boven de dubbele spitsboogvormige galmgaten een wijzerplaat van het uurwerk aangebracht. De galmopeningen hebben gedeeltelijk een ijzeren hekwerk, maar zijn verder open. In de toren hangen drie luidklokken van de fa. Petit & Fritsen (Aarle-Rixtel) uit 1947 en 1949 (twee). In de zijportalen, met spitsboogvensters en betegelde vloer, zijn zij-ingangen. De 'vieringtoren' heeft aan drie zijden drie smalle spitsboogvormige vensters. De aangebouwde vm. doopkapel, thans Mariakapel, heeft smalle spitsboogvormige vensters met glas-in-lood en enkele brandschilderingen, o.a. een vis.
Het schip van de kerk is driebeukig: een breed middenschip en twee smalle zijbeuken met een kooromgang; de kerkvloer is betegeld met okergele plavuizen met lineaire versieringen in blauw en roodbruin. De midden- en zijbeuken worden van elkaar gescheiden door betonnen zuilen. De zijbeuken worden overspannen door een kruisgewelf; de middenbeuk wordt overkluisd door een spitsbogig netgewelf gemetseld in bruine bakstenen met rode en gele bakstenen voor de tectonische accentuering. In de zuidelijke zijmuur zijn biechtstoelen. De scheiding tussen koor en schip is gemarkeerd door een hoge gemetselde spitsboog, met siermetselwerk in kruispatroon, op rechthoekige pijlers. Zeven spitsbogen, rustend op zuilen en kolommen, vormen de openingen in de koorafsluiting naar de kooromgang en de kruisarmen. Vier beeldhouwwerken bevinden zich aan de zwikken van de bogen; van noord naar zuid zijn dit resp. Johannes, Lucas, Mattheus en Marcus; erboven zijn zeven dubbele spitsboognissen met een deelpilaster en een smeedijzeren hekwerk. Aan de oostzijde is een glasmozaïek met het symbool van de Heilige Geest: een witte duif. In de 'vieringtoren', een achtdelig kruisgewelf op pendentiefs, zijn negen gekleurde glas-in-lood vensters.
In het interieur bevindt zich historisch meubilair, ondermeer de gebeeldhouwde kuip van de preekstoel, nog afkomstig uit de oude kerk en vervaardigd door het atelier Mengelberg (Utrecht, 1908), beelden van o.a. de H.H. Petrus, Theresia van Lisieux en Antonius, hoofdaltaar met tabernakel en zijaltaren en het orgel. Het orgel, vh. op de galerij en thans in het noordoostelijke deel van de zijbeuk, is vervaardigd door fa. Gebr. Adema uit Leeuwarden. Het instrument is, op een paar stomme pijpen na, integraal bewaard gebleven, inclusief de originele windvoorziening (waarvan echter de handbediening verloren is gegaan). Het orgel is afkomstig uit het van 1842 daterende en omstreeks 1980 afgebroken waterstaatskerkje aan Het Meer, waarvoor het orgel in 1867 werd vervaardigd. Het is één van de zeldzame, vroege en nagenoeg gaaf bewaard gebleven Adema-orgels. De originele kas werd bij de overplaatsing van het orgel vrijwel volledig verwijderd. In 1986 is het orgel voorzien van een nieuwe kas en gerestaureerd. Het schip wordt gevuld door vier rijen kerkbanken: twee brede rijen worden geflankeerd door twee smalle rijen. De fraai gesneden houten banken uit 1901 zijn per rij bevestigd op houten vloerdelen, over de eigenlijke betegelde vloer gelegd.
Waardering
De R.K. kerk, gewijd aan de H. Geest en in 1932-33 in Heerenveen gebouwd naar ontwerp van H.C.M. van Beers, is van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang:
- als uitdrukking van de geschiedenis van het Rooms-Katholicisme in de overwegend protestantse provincie Friesland,
- vanwege de toegepaste bouwstijl, met aan de Delftse School ontleende stijlelementen,
- vanwege de hoge mate van belang van het bouwwerk binnen het oeuvre van architect H.C.M. van Beers,
- vanwege de zeer hoge mate van esthetische kwaliteit van het ontwerp,
- vanwege de bijzondere samenhang tussen exterieur en interieur,
- vanwege de zeer hoge mate van architectonische gaafheid van het exterieur,
- vanwege de hoge mate van gaafheid van het kerkinterieur,
- het orgelinstrument is van algemeen belang als zeldzaam, vroeg en nagenoeg gaaf bewaard gebleven voorbeeld van de Adema-orgels in Friesland,
- vanwege de hoge mate van belang voor het aanzien van de plaats Heerenveen,
- als markant herkenningspunt in Heerenveen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The CHURCH, dedicated to the Holy Spirit, was built in Heerenveen in 1932-'33. The design (1932), featuring Interwar architecture with stylistic influences from the Delft School, was created by architect H.C.M. van Beers from Huis ter Heide near Zeist. The main contractor was Jos Nyenhuis from Arnhem. The interior arrangement of the church was modified by relocating furnishings such as the pulpit, the organ and the baptismal font.
Description
The ground plan of the church is essentially rectangular, but the lower extensions of transepts and sacristy on the choir side refer to the Latin cross with a small hexagonal baptistry on the northeast side. The nave has a straight choir closure on the east side. The west side of the nave is dominated by a partially enclosed tower. The nave has a gabled roof clad with slate and in the southern roof slope are three small chapels with four-light windows beneath a half-hipped roof. On the eastern facade closure, at the height of the junction with the short and lower transepts, a square tower structure rises from the roof as if it were a crossing tower. The tower structure is crowned by a small constricted octagonal spire clad with copper, topped with a pomegranate finial. The facade on the west side is dominated by the almost undecorated bell tower with constricted octagonal spire, clad with slate and crowned by an iron tower cross furnished with a pomegranate finial. On either side of the tower are shallow side portals, which to some extent refer to the historical narthex, beneath a sloping roof clad with slate. The hexagonal baptistry is connected to the church by a short corridor and has a hexagonal constricted spire with simple iron crowning. The external masonry of the church consists of brown textured brick laid in Flemish bond on a clinker ash frame. Along the roof edge is a stretcher-bonded edge and a projecting roll moulding. The nave is five window bays deep; the north wall of the nave is articulated by four buttresses with five pointed-arch windows beneath double roll moulding. In the transepts is a wider pointed-arch window. The windows feature natural stone (tufa) tracery with coloured leaded glass in the side aisles and stained glass in the transepts (depicting Mary and Joseph). The sacristy has three pointed-arch windows. The south side of the church is comparable to the north facade, but executed less consistently. The entrances are located on the west side of the church at the base of the tower. The main entrance is recessed in a pointed-arch, stepped porch. The double wooden door with heavy iron fittings has a pointed-arch fanlight with leaded glass. Natural stone is used for the detailing: the forked tracery and sill of the window, the quoins and plinth of the porch. Above the main entrance is a deep-set rose window with five mouldings around it; in front of it a large wrought-iron cross. The facades of the bell chamber are identical on all four sides: on each facade above the double pointed-arch sound holes is a clock face mounted. The sound openings have partial iron grilles but are otherwise open. In the tower hang three bell chimes from the firm Petit & Fritsen (Aarle-Rixtel) from 1947 and 1949 (two). In the side portals, with pointed-arch windows and tiled floor, are side entrances. The 'crossing tower' has on three sides three narrow pointed-arch windows. The attached former baptistry, now the Marian Chapel, has narrow pointed-arch windows with leaded glass and some stained-glass work, including a fish.
The nave of the church is three-aisled: a broad central aisle and two narrow side aisles with an ambulatory; the church floor is tiled with ochre-yellow flagstones with linear decorations in blue and reddish-brown. The central and side aisles are separated from each other by concrete columns. The side aisles are spanned by a cross vault; the central aisle is covered by a pointed-arch net vault laid in brown brick with red and yellow brick for tectonic accentuation. In the southern side wall are confessionals. The separation between choir and nave is marked by a high brick pointed-arch, with decorative brickwork in a cross pattern, on rectangular piers. Seven pointed-arches, resting on columns and pillars, form the openings in the choir closure towards the ambulatory and the transept arms. Four sculptural works are located at the spandrels of the arches; from north to south these are respectively John, Luke, Matthew and Mark; above these are seven double pointed-arch niches with a partial pilaster and wrought-iron grille. On the east side is a glass mosaic with the symbol of the Holy Spirit: a white dove. In the 'crossing tower', an eight-part cross vault on pendentives, are nine coloured leaded-glass windows.
In the interior are historical furnishings, including the carved bowl of the pulpit, still from the old church and made by the workshop Mengelberg (Utrecht, 1908), sculptures including St. Peter, Thérèse of Lisieux and Anthony, high altar with tabernacle and side altars and the organ. The organ, formerly in the gallery and now in the northeastern part of the side aisle, was built by the firm Gebr. Adema from Leeuwarden. The instrument has been preserved in its entirety, save for a few dummy pipes, including the original wind supply (although the hand-operated mechanism has been lost). The organ comes from the waterworks chapel dating from 1842 and demolished around 1980 at Het Meer, for which the organ was built in 1867. It is one of the rare, early and virtually completely preserved Adema organs. The original case was virtually completely removed when the organ was relocated. In 1986 the organ was given a new case and restored. The nave is filled with four rows of church pews: two broad rows are flanked by two narrow rows. The finely carved wooden benches from 1901 are fixed per row on wooden floor panels, laid over the actual tiled floor.
Valuation
The R.C. church, dedicated to the Holy Spirit and built in Heerenveen in 1932-33 to the design of H.C.M. van Beers, is of general cultural-historical and architectural-historical importance:
- as an expression of the history of Roman Catholicism in the predominantly Protestant province of Friesland,
- because of the applied building style, with stylistic elements borrowed from the Delft School,
- because of the high degree of significance of the structure within the oeuvre of architect H.C.M. van Beers,
- because of the very high degree of aesthetic quality of the design,
- because of the remarkable coherence between exterior and interior,
- because of the very high degree of architectural integrity of the exterior,
- because of the high degree of integrity of the church interior,
- the organ instrument is of general importance as a rare, early and virtually completely preserved example of the Adema organs in Friesland,
- because of the high degree of importance for the appearance of the place Heerenveen,
- as a distinctive landmark in Heerenveen.
Nearby in the register
- Pastorie(F), Crackstraat 13Kerkelijke dienstwoningunder 1 mi
- Kasteel, buitenplaats, Crackstraat bij 2Kasteel, buitenplaatsunder 1 mi
- Woonhuis, K R Poststraat 7Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Breedpad 21Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.