TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Bomvrij militair object, Het Fort 4

Werkendam, Noord-Brabant, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Bomvrij militair object
Category
onroerend gebouwd
Address
Het Fort 4, 4251 LZ Werkendam (Altena 30) (and others)
Place
Werkendam
Municipality
Altena
Province
Noord-Brabant
Country
Netherlands
Coordinates
51.79999, 4.86873
Part of complex
531976
Monument number
531978

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries

5 historical maps cover this location, the earliest the 1570 map "(18) Zelandicarum Insvlarum." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Cluster 82.

Inleiding

BOMVRIJ GEBOUW / KAZERNE met POTERNE van het complex Fort bij het Steurgat als voorbeeld van een aan drie zijden en bovenop door aarde gedekt bouwwerk, waarvan alleen de keelzijde niet gedekt was. Afhankelijk van de periode van ontstaan - en daarmee van de te verwachten inslagkracht van projectielen - werd van 'bomvrije gebouwen' gesproken, wanneer ze werden geacht bestand te zijn tegen een van tevoren bepaald aantal inslagen van zwaar kaliber.

Een KAZERNE is een verblijfsgebouw voor soldaten en hun uitrusting. Het waren de Fransen die eind 18e, begin 19e eeuw het stelsel invoerden soldaten in kazernes te legeren; vele kazernes zijn vanaf die tijd deel gaan uitmaken van forten, maar hiernaast zijn er ook talrijke als afzonderlijke bouwwerken binnen of buiten de bebouwde kommen (steden) tot stand gekomen. De binnen de 19e-eeuwse forten en andere werken gesitueerde kazernegebouwen waren gewoonlijk als bomvrije onderkomens geconstrueerd, dat wil zeggen dat ze bestand dienden te zijn tegen vijandelijk vuur. Als bouwmateriaal werd metersdik metselwerk of (gewapend) beton toegepast, terwijl als dekking van het dak en de frontzijde bovendien een aanaarding plaatsvond. Verzwaring van metselwerk, toepassing van schokabsorberende metselsystemen (onder meer door middel van bogen), flauwe hellingshoeken en gebogen of juist puntige vormen, gebruik van beton - en later van gewapend beton - in steeds zwaardere uitvoering, was een van de manieren om vestingwerken bestand te houden tegen toenemende aanvalskracht. Bovendien was het aanbrengen van aarddekkingen een goed middel gebleken om de energie te absorberen of te dempen. Dit is de reden waarom vele gemetselde of betonnen werken van een aardlaag of een frontbescherming van zand of aarde zijn voorzien. De niet binnen forten of andere werken gelegen kazernes waren al dan niet speciaal voor die bestemming opgerichte en ingerichte gebouwen met accommodatie voor de (permanente) legering van militairen, vaak ook voorzien van andere militaire faciliteiten, zoals exercitieterreinen.

Ook bij de kazerne van het Fort bij het Steurgat heeft vrijwel rondom aanaarding van het zware metselwerk plaatsgevonden en bleef alleen de hoofdgevel - de keelzijde - zichtbaar. De kazerne bevindt zich centraal op het fort met deze gevel naar het noordoosten.

Bij de herinrichting en de herbestemming van het fort, rond 2000, zijn de twee bouwlagen beslaande hoofdgevel en de meeste andere constructieve, bakstenen onderdelen (zoals de gewelfde ruimten) gehandhaafd en gerestaureerd. De aardgedekte frontzijde is deels en de aarddekking zelf is geheel geamoveerd geweest om ruimte te maken voor diepe appartementen en een extra bouwlaag. Hiertoe zijn met name aan de frontzijde en bovenop delen van het bomvrije gebouw vervangen door, of aangevuld met een betonnen casco. Vervolgens heeft aan de frontzijde een partiële en aan de beide flanken een totale, nieuwe aanaarding plaatsgevonden met voor een deel andersoortig materiaal. De aarden dekking aan de frontzijde is verder grotendeels 'vervangen' door een overwegend glazen gevel. Op het dak heeft geen aanaarding meer plaatsgehad en is een vlakke, harde, dakbedekking met enige lichtopeningen gerealiseerd. Het huidige gebouw is ingericht met enkele appartementen achter de hoofdgevel, grotendeels met behoud van de authentieke inwendige structuur en geleding. Hier bovenop kwam een derde, vanaf de hoofdgevelzijde niet in het zicht komende bouwlaag. Aan de frontzijde zijn de drie bouwlagen en hun (deels schuin lopende) glasgevels goed zichtbaar. De nieuwe toevoegingen aan het bouwwerk hebben geen monumentale waarde.

Een POTERNE is een ondergrondse, bomvrije gang binnen een fort of een ander werk, die onderdelen van het fort verbindt, gewoonlijk hoofd- en voorwerk(en). In het Fort bij het Steurgat verbindt een poterne de bomvrije kazerne met de aan de frontzijde van het fort gesitueerde bomvrije remise.

Omschrijving

BOMVRIJ GEBOUW / KAZERNE van het Fort aan het Steurgat, als in zwaar metselwerk uitgevoerd, ongeveer 60 m breed, centraal op het fort gelegen hoofdgebouw. De kazerne is twee bouwlagen hoog en omvat een reeks niet identieke traveeën onder brede bakstenen togen. De gevel bevat getoogde toegangen met meestal aan weerszijden dito vensters van niet overal gelijk formaat. De houten luiken zijn in een ossenbloedrode tint geschilderd. Op de verdieping vergelijkbare typen, enkelvoudige, dubbel of gedrieën gekoppelde vensters van verschillend formaat. Links onder een in het verlengde van de gevel liggende, hellende vleugelmuur een vergelijkbare travee zonder verdieping en rechts een haakse keermuur tot op verdiepingsniveau met daarboven twee toegangen en een venster. Het interieur omvat op de begane grond en de eerste verdieping diverse in zwaar, authentiek metselwerk uitgevoerde ruimten en elementen, waaronder vooral gewelfde en getoogde constructies.

Via de in getoogd metselwerk uitgevoerde POTERNE bestaat een ondergrondse, bomvrije verbinding tussen de kazerne en de aan de frontzijde hiervan gelegen remise/munitiemagazijnen.

Waardering

Het BOMVRIJ GEBOUW / KAZERNE met POTERNE van het Fort bij het Steurgat is van algemeen belang vanwege:

* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.

*Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (19de eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (19de eeuw).

Het betreft hier een onderdeel uit de jaren 1881-1882dat een voorbeeld is van een twee bouwlagen hoge, in baksteen uitgevoerd bomvrij gebouw met een poterne naar een nabij gelegen remise/munitiemagazijn.

* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex.

* Het onderdeel is matig representatief omdat het aan de gevelzijde in verschijningsvorm kenmerken vertoont die het toenmalige defensieve doel onderstrepen en in het interieur nog vele gewelven en andere constructies bevat, maar daarbuiten nauwelijks meer aan weerbaarheid herinnerende elementen bevat.

* Het onderdeel is redelijk bewaard omdat het rond het jaar 2000 in zijn fysieke context en in materieel opzicht weliswaar wezenlijke aanpassingen en ook uitbreidingen heeft ondergaan, maar in zijn verschijningsvorm de structuur die kenmerkend was voor de toestand in de jaren '80 van de 19e eeuw, voor een belangrijk deel heeft behouden.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Cluster 82.

Introduction

BOMBPROOF BUILDING / BARRACKS with POTERNE of the complex Fort by the Steurgat as an example of a structure covered by earth on three sides and on top, of which only the gorge side was not covered. Depending on the period of construction - and thus the expected impact force of projectiles - one spoke of 'bombproof buildings' when they were deemed capable of withstanding a predetermined number of impacts from heavy calibre artillery.

A BARRACKS is a residential building for soldiers and their equipment. It was the French who introduced the system of housing soldiers in barracks at the end of the 18th and beginning of the 19th century; many barracks became part of forts from that time onwards, but there were also numerous ones created as separate structures within or outside built-up areas (cities). The barracks buildings situated within 19th-century forts and other works were usually constructed as bombproof accommodations, that is to say they were designed to withstand enemy fire. Metres-thick masonry or (reinforced) concrete was used as building material, while the roof and front side were additionally covered with earth. Thickening of masonry, application of shock-absorbing masonry systems (inter alia by means of arches), shallow angles of inclination and curved or pointed forms, use of concrete - and later of reinforced concrete - in increasingly heavy designs, was one of the ways to keep fortified works resistant to increasing attack force. Moreover, the application of earth coverings had proved to be an effective means of absorbing or dampening energy. This is the reason why many masonry or concrete structures are provided with an earth layer or front protection of sand or earth. The barracks not situated within forts or other works were buildings specially erected and fitted for that purpose or not, with accommodation for the (permanent) housing of military personnel, often also provided with other military facilities, such as exercise grounds.

At the barracks of the Fort by the Steurgat, earth covering of the heavy masonry took place virtually all around and only the main facade - the gorge side - remained visible. The barracks is situated centrally on the fort with this facade facing northeast.

During the reorganisation and change of use of the fort, around 2000, the two storeys constituting the main facade and most other structural brick components (such as the vaulted spaces) were retained and restored. The earth-covered front side was partly and the earth covering itself was completely removed to make room for deep apartments and an additional storey. To this end, parts of the bombproof building were replaced or supplemented with a concrete frame, particularly on the front side and on top. Subsequently, a partial earth covering took place on the front side and a total new earth covering on both flanks with partly different material. The earth covering on the front side was further largely 'replaced' by a predominantly glazed facade. On the roof, no earth covering took place and a flat, hard roof covering with some light openings was realised. The current building is fitted with several apartments behind the main facade, largely with retention of the authentic internal structure and articulation. Above this came a third storey, not visible from the main facade side. On the front side, the three storeys and their (partly sloping) glass facades are clearly visible. The new additions to the building have no monumental value.

A POTERNE is an underground, bombproof passage within a fort or other work, which connects components of the fort, usually the main work and outwork(s). In the Fort by the Steurgat, a poterne connects the bombproof barracks with the bombproof remise situated on the front side of the fort.

Description

BOMBPROOF BUILDING / BARRACKS of the Fort at the Steurgat, executed in heavy masonry, approximately 60 m wide, main building situated centrally on the fort. The barracks is two storeys high and comprises a series of non-identical bays under broad brick arches. The facade contains arched entrances with mostly windows of the same type on either side, not everywhere of equal size. The wooden shutters are painted in an ox-blood red tint. On the first floor similar types, single, double or tripled coupled windows of different sizes. To the left below an inclined wing wall lying in line with the facade, a comparable bay without an upper floor, and to the right an angled retaining wall up to first floor level with two entrances above it and a window. The interior comprises on the ground floor and the first floor various rooms and elements executed in heavy, authentic masonry, including in particular arched and vaulted constructions.

Via the POTERNE executed in arched masonry, there is an underground, bombproof connection between the barracks and the remise/ammunition magazine situated on the front side thereof.

Valuation

The BOMBPROOF BUILDING / BARRACKS with POTERNE of the Fort by the Steurgat is of general importance because of:

* Cultural-historical values as part of the Nieuwe Hollandse Waterlinie as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially constructed from 1815 by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus, and subsequently strengthened and improved by others for approximately 125 years.

* Architectural-historical values, in particular as an expression of military-strategic building design, which is based on: a. the system of inundation and access defence (19th century), b. the arms race with increasing offensive means (19th century).

This is a component from the years 1881-1882 which is an example of a two-storey, brick-executed bombproof building with a poterne to a nearby remise/ammunition magazine.

* Ensemble value and situational values as part of the Nieuwe Hollandse Waterlinie. Also because of the functional and physical coherence with the other components of the complex.

* The component is moderately representative because on the facade side it displays characteristics that underline the then defensive purpose and in the interior still contains many vaults and other constructions, but otherwise contains scarcely any elements reminiscent of defensiveness.

* The component is reasonably well preserved because around the year 2000 it underwent substantial modifications and also extensions in its physical context and in material terms, but in its appearance it has retained for an important part the structure that was characteristic of the condition in the 1880s.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
See your own family's places on a living map