Rijksmonumentenregister · Netherlands
Militair verblijfsgebouw, te Culemborg
Culemborg, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Militair verblijfsgebouw
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- te Culemborg
- Place
- Culemborg
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.95902, 5.19037
- Part of complex
- 531712
- Monument number
- 531715
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesTU Delft LibraryDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
5 historical maps cover this location, the earliest the 1637 map "The Bishoprick of Ultraiectum. Ultraiectum Dominium" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Cluster 503.
NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
Inleiding
FORTWACHTERSWONING op het noordelijke deel van het werk, aan de voet van de doorsnijding door de Lekdijk. Omdat de meeste forten en andere (buiten de bebouwde kom gelegen) verdedigingswerken - wanneer er geen sprake was van mobilisatie of oefeningen - geen bezetting met militair personeel hadden, was er in veel gevallen een aparte woning of andersoortig onderkomen voor een beheerder of wachter. Soms had een dergelijk(e) woning of onderkomen tevens een andere functie, zoals die van brug- of sluiswachterswoning. Voor wat betreft de locatie van een wachterwoning zijn geen duidelijke standaarden; het gebruikte bouwmateriaal varieert, maar bestaat gewoonlijk uit baksteen of hout. Gewoonlijk liggen de woningen aan de keelzijde van de forten, soms erbinnen, soms buiten de gracht. De ligging van deze woning - binnen het Werk aan het Spoel - niet aan de keelzijde, maar aan de weg, is zeldzaam. Verder is opmerkelijk de verdiepte ligging, vlak langs de doorgaande Goilberdingerdijk. De woning is rond 2010 gerestaureerd; een aan de achterzijde gelegen, rechthoekige, plat gedekte latere aanbouw is toen verwijderd.
Omschrijving
De FORTWACHTERSWONING van het Werk aan het Spoel ligt centraal binnen het fort aan de noordzijde van de Zuider Lekdijk, die ter plaatse de Goilberdingerdijk wordt genoemd. De fortwachterswoning is in de 19de eeuw in eerste instantie gebouwd als sluiswachterswoning; in de tweede helft van de 19de eeuw is het gebouw aangepast om tevens als wachterswoning van het Werk aan het Spoel te fungeren. Oorspronkelijk had de woning een L-vormige plattegrond en een flauw hellend schilddak. De woning is later - vermoedelijk rond 1925 - aangepast en heeft in zijn huidige toestand een rechthoekige plattegrond. Het als dubbel woonhuis uitgevoerde pand bestaat uit één bouwlaag met een gebroken zadeldak. De nok van het dak ligt evenwijdig aan de Zuider Lekdijk. Het dak is gedekt met gesmoorde, opnieuw verbeterde Hollandse pannen; in de daknok drie gemetselde rookkanalen. De gevels zijn opgetrokken in metselwerk; de kopse gevels zijn vanaf kapniveau gecementeerd. De topgevels worden beëindigd door licht geschilderde windveren. Boven de (vroegere) aanbouw is een dakkapel aangebracht. In de naar de weg gerichte gevel vijf gevelopeningen: drie vensters waarin thans schuiframen met in drieën verdeeld bovenlicht en geflankeerd door houten luiken en gescheiden door twee toegangen met dito bovenlicht. De tegenoverliggende gevel kent vergelijkbare gevelopeningen. In de kopse gevels bevinden zich op de begane grond twee vensteropeningen (oost) of een venster- en een toegangsopening (west), elk met eveneens in drieën verdeeld bovenlicht; op de kapverdieping in beide topgevels één vensteropening met dubbel raam. Alle genoemde gevelopeningen worden afgesloten met een strekse rollaag. Interieur is niet bezocht.
Waardering
De FORTWACHTERSWONING van het Werk aan het Spoel is van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van aan de militair-strategische bouwkunde gerelateerde bebouwing, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (19de eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (19de eeuw).
Het betreft een onderdeel uit de tweede helft van de 19de eeuw - vermoedelijk aangepast rond 1925 - namelijk een eenlaagse, door verbouw van een bestaande sluiswachterswoning ontstane, bakstenen dubbele fortwachterswoning.
* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex en vanwege de bijzondere ligging langs de doorsnijding van het fort.
* Het onderdeel is representatief omdat het een voorbeeld is van een op een verdedigingswerk ingerichte fortwachterswoning met geparenteerde functie als sluiswachterswoning.
* Het onderdeel is tamelijk gaaf bewaard omdat hoofdvorm, bouwkundige karakteristiek en bouwkundige detaillering intact zijn gebleven en zijn hersteld met de restauratie.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Cluster 503.
NEW HOLLANDIC WATERLINE
Introduction
FORT KEEPER'S HOUSE on the northern part of the work, at the foot of the intersection cut by the Lekdijk. Because most forts and other (located outside the built-up area) defensive works - when there was no mobilisation or exercises - had no garrison of military personnel, in many cases there was a separate house or other accommodation for a manager or keeper. Sometimes such a house or accommodation also had another function, such as that of a bridge or lock keeper's house. As to the location of a keeper's house no clear standards applied; the building materials used vary, but usually consist of brick or wood. Usually the houses are located at the gorge side of the forts, sometimes inside, sometimes outside the ditch. The location of this house - within the Work at the Spoel - not at the gorge side, but at the road, is rare. Furthermore, the sunken location is remarkable, directly along the thoroughfare Goilberdingerdijk. The house was restored around 2010; a rectangular, flat-roofed later extension on the rear was then removed.
Description
The FORT KEEPER'S HOUSE of the Work at the Spoel is located centrally within the fort on the north side of the Zuider Lekdijk, which locally is called the Goilberdingerdijk. The fort keeper's house was initially built in the 19th century as a lock keeper's house; in the second half of the 19th century the building was adapted to also function as a keeper's house of the Work at the Spoel. Originally the house had an L-shaped plan and a shallow pitched hipped roof. The house was later - presumably around 1925 - adapted and in its present condition has a rectangular plan. The building, executed as a double house, consists of one storey with a broken gabled roof. The ridge of the roof runs parallel to the Zuider Lekdijk. The roof is covered with hollow, re-repaired Dutch tiles; in the roof ridge three brick chimneys. The facades are built up in masonry; the gable ends are cemented from roof level upwards. The gable ends are finished by lightly painted weather vanes. In the facade facing the road five facade openings: three windows with currently sash windows with fanlights divided in three parts and flanked by wooden shutters and separated by two entrances with likewise fanlights. The opposite facade has comparable facade openings. In the gable ends on the ground floor there are two window openings (east) or a window and an entrance opening (west), each also with fanlights divided in three parts; on the roof storey in both gable ends one window opening with double window. All mentioned facade openings are finished with a straight course of headers. Interior was not visited.
Valuation
The FORT KEEPER'S HOUSE of the Work at the Spoel is of general interest because of:
* Cultural-historical values as part of the New Hollandic Waterline as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially from 1815 realised by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and subsequently by others for approximately 125 years strengthened and improved.
* Architectural-historical values, in particular as an expression of buildings related to military-strategic building design, which is based on: a. the system of inundation and access defence (19th century), b. the race with increasingly strengthening offensive means (19th century).
This concerns a component from the second half of the 19th century - presumably adapted around 1925 - namely a single-storey, arising from the conversion of an existing lock keeper's house, brick double fort keeper's house.
* Ensemble value and situational values as part of the New Hollandic Waterline. Also because of the functional and physical coherence with the other components of the complex and because of the special location along the intersection of the fort.
* The component is representative because it is an example of a fort keeper's house installed on a defensive work with related function as a lock keeper's house.
* The component is fairly well preserved because main form, building characteristics and building detail have remained intact and have been restored with the restoration.
Nearby in the register
- Bomvrij militair object, Werk aan het Spoel CulemborgBomvrij militair objectunder 1 mi
- Militaire opslagplaats, Werk aan het Spoel CulemborgMilitaire opslagplaatsunder 1 mi
- Kazemat, Werk aan het Spoel CulemborgKazematunder 1 mi
- Bomvrij militair object, Werk aan het Spoel CulemborgBomvrij militair objectunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.