Rijksmonumentenregister · Netherlands

Fort, vesting en -onderdelen, Fort Honswijk Schalkwijk (Houten 26)

Schalkwijk, Utrecht, Netherlands

The record

Designation: National monument (rijksmonument)
Class: Fort, vesting en -onderdelen
Category: onroerend gebouwd
Address: Fort Honswijk Schalkwijk (Houten 26)
Place: Schalkwijk
Municipality: Houten
Province: Utrecht
Country: Netherlands
Coordinates: 51.97385, 5.15698
Part of complex: 531624
Monument number: 531625

TodayHistorical map

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries

5 historical maps cover this location, the earliest the 1637 map "The Bishoprick of Ultraiectum. Ultraiectum Dominium" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

Cluster 61. Fortaanleg met aardwerken, (resten van) emplacementen schuilplaatsen en dergelijke, wegen, natte gracht met (buiten)oevers en deel omleidingsweg en met (door grenspalen aangeduide) militaire landsgrond.

NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE

Inleiding

Forten werden gewoonlijk geconstrueerd op basis van vooraf aangebrachte aardlichamen, die als een fundering fungeerden en wegzakken in (een natte en slappe) bodem moesten voorkomen. Bij de bouw van de forten is, behalve dit gewoonlijk al tactisch 'voorgevormde' aardlichaam - dat op zichzelf reeds een weerbare rol kon vervullen - ook nog een specifieke aanleg gerealiseerd, die bedoeld was om de defensieve kracht te vergroten, de veiligheid van de bezetting te waarborgen en intern en extern transport en verkeer te vergemakkelijken. Zo ontstonden er onder meer aarden dekkingen voor verschillende bouwwerken en schuilplaatsen, om ze minder kwetsbaar te maken voor inslagen van vijandelijk vuur, aarden wallen die de bebouwing en de open terreinen dekten en die de contouren bepaalden, alsmede bestrate paden, appelplaatsen en emplacementen voor geschut. Op een van de open plaatsen op het fort bevindt zich een kopie - gemaakt na de Tweede Wereldoorlog - van een herinneringsmonument aan de mobilisatie in de Eerste Wereldoorlog. De replica van het monument, dat bestaat uit een hekwerk met opschriften, ligt bovendien niet op de oorspronkelijke plaats en valt buiten de bescherming. Forten werden gewoonlijk omgeven door een of meer natte of droge grachten om eventuele nadering van de omwalling of het fortterrein tot het laatst toe te belemmeren. De forten waren gewoonlijk slechts te bereiken via een of meerdere bruggen of via een smalle landengte. Waar om waterstaatkundige of andere redenen een permanente directe verbinding tussen binnen- en buitengebied bestond, was deze zodanig uitgevoerd dat hij niet of slechts met de grootste moeite te passeren was. Toepassing van zogenoemde ezelsruggen, monniken (vooral bij vestingen) en / of hekwerken was gebruikelijk. De gracht van Fort Honswijk was bijzonder van karakter omdat deze aan de zuidzijde via een grote inundatiesluis in verbinding kon worden gebracht met de Lek en aan de oost- en de noordzijde met het Inundatiekanaal. Van de inundatiesluizen is alleen die aan de oostzijde van het fort nog aanwezig. Die aan de noordoostzijde is verwijderd en de grote sluis aan de Lek is vanwege dijkverzwaring deels gesloopt en ondergronds weggewerkt. Mogelijk zijn belangrijke resten of sporen van beide nog in de bodem aanwezig. Langs de buitenzijde van de grachten lag vaak een weg of pad, dat zowel in de vorm van een gedekte weg kon zijn aangelegd, als ook wel gelijk met of zelfs boven maaiveldniveau. Deze wegen of paden konden verschillende functies hebben, uiteenlopend van openbare weg tot onderhoudspad, en ook van militaire gedekte weg tot exclusieve toegangsweg naar het fort. Buiten de natte gracht bevindt zich bovendien vaak een (van oudsher en nog ten dele) met grenspalen als zodanig aangemerkte zone waarover het Ministerie van Oorlog zeggenschap had, de Militaire Landsgrond. Fort Honswijk wijkt niet principieel af van dit beeld, maar omvat een van de weinige grote torens in combinatie met een contrescarpgalerij.

Omschrijving

FORTAANLEG MET AARDWERKEN, (RESTEN VAN) EMPLACEMENTEN, SCHUILPLAATSEN EN DERGELIJKE, WEGEN, NATTE GRACHT MET (BUITEN)OEVERS EN DEEL OMLEIDINGSWEG EN MET (DOOR GRENSPALEN AANGEDUIDE) MILITAIRE LANDSGROND van Fort Honswijk. Fort Honswijk bestaat thans in hoofdzaak uit een ruwweg rechthoekig, asymmetrisch aardwerk met verschillende niveaus en met in het grondplan vier van elkaar verschillend uitgevoerde bastions waarvan de buitentaluds afgeronde vormen kennen. Tussen de beide frontale bastions een rechte courtine. De aanleg en aardwerken dateren in hoofdzaak van de perioden 1841-1848 en 1871-1886. Veruit het grootst is het zuidwestelijke, min of meer ronde bastion waarop de toren is aangelegd. De drie andere bastions, waarvan het noordoostelijke het omvangrijkst is, hebben een hoekig grondplan. Aardwerken omsluiten het vlakke terrein of terreplein vrijwel geheel, terwijl ook de bomvrije gebouwen en de contrescarpgalerij met aardwerken zijn gedekt. Het fort is destijds bij de T-kruising van de Noordelijke Lekdijk en het toenmalige inundatiewater de Snel - en later het Inundatiekanaal - gebouwd, met als gevolg dat de (openbare) weg over de Lekdijk noordelijk om het fort moest worden geleid. De hoofdvorm komt nog sterk overeen met de vorm zoals die voorkomt op de netteplans van de Topografische en Militaire Kaart van Nederland van rond 1850 en het terrein is nog grotendeels in de toestand die op een plattegrond van 1909 is getekend. Het fortterrein wordt doorsneden door een met waalstenen beklinkerd padenstelsel met overwegend rechte lijnen, waarlangs de gebouwen en andere functies en onderdelen bereikbaar zijn. Tot die functies behoren onder meer enige zogenoemde remises (bomvrije bergplaatsen voor geschut, munitie of ander materieel). De omgrachting van Fort Honswijk is nog vrijwel compleet aanwezig en vormt een ruime omkadering van de aanleg van het fort. Alleen aan de westzijde was het fort van oudsher over een landengte bereikbaar. De openbare omleidingsweg ligt op de oostelijke en noordelijke buitenoever van de natte gracht. De weg leidt aan de oostzijde met een brug over de ten dele verlande, maar verder nog goed herkenbare inundatiesluis ter plaatse. Van een tweede, kleinere inundatiesluis, aan de noordoostzijde van het fort, zijn mogelijk nog sporen of resten ondergronds aanwezig. Van de grote inundatiesluis ten oosten van het fort zouden de kommen / hoofden bewaard zijn in de verzwaarde noordelijke Lekdijk. De oorspronkelijk met grenspalen als zodanig aangemerkte zone, de Militaire Landsgrond, waarover het Ministerie van Oorlog zeggenschap had, is op de bij dit document behorende kaart aangeduid en behoort in principe tot het beschermde gebied.

Waardering

FORTAANLEG MET AARDWERKEN, (RESTEN VAN) EMPLACEMENTEN, SCHUILPLAATSEN EN DERGELIJKE, WEGEN, NATTE GRACHT MET (BUITEN)OEVERS EN DEEL OMLEIDINGSWEG EN MET (DOOR GRENSPALEN AANGEDUIDE) MILITAIRE LANDSGROND van Fort Honswijk is van algemeen belang vanwege:

* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende meer dan 125 jaar is versterkt en verbeterd.

* Architectuurhistorische waarden in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (19de eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (19de eeuw).

Het onderdeel is een voorbeeld van een aarden aanleg met wegen- en padenstelsel, aarden dekking voor verschillende functies, omgrachting, omleidingsweg en door middel van grenspalen aangeduide militaire zone uit de periode 1841 -1864 dat in een latere ontwikkelingsfase (1871-1886) is verbeterd en uitgebreid.

* Archeologische waarden vanwege de mogelijk in de bodem aanwezige sporen en resten van een of meer sluizen, loopgraven, emplacementen en dergelijke.

* Ensemblewaarde en situationele waarden vanwege zijn ligging binnen het systeem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in het algemeen en in het bijzonder in de vrijwel gave relatie met het schootsveld.

* Het onderdeel is representatief omdat het verschillende fasen in de ontwikkeling van accesverdediging op grote schaal en in vrijwel ongeschonden fysieke omgeving laat zien.

* Het onderdeel is goed bewaard omdat het in sinds omstreeks 1900 vrijwel ongewijzigde staat het systeem van bescherming door middel van aarden dekking en het eveneens nagenoeg ongewijzigde grondplan laat zien.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

Cluster 61. Fort complex with earthworks, (remains of) emplacements shelters and the like, roads, wet moat with (outer) banks and part of diversion road and with (marked by boundary posts) military Crown land.

NEW HOLLANDIC WATER LINE

Introduction

Forts were usually constructed on the basis of pre-constructed earthworks, which served as a foundation and were to prevent subsidence in (a wet and soft) soil. In the construction of the forts, besides this usually already tactically 'pre-formed' earthwork - which could itself already fulfil a defensive role - a specific layout was also realised, which was intended to increase defensive strength, ensure the safety of the garrison and facilitate internal and external transport and traffic. This resulted in, among other things, earth coverings for various buildings and shelters, to make them less vulnerable to hostile fire, earth ramparts that covered the buildings and open areas and which determined the contours, as well as paved paths, parade grounds and emplacements for artillery. On one of the open spaces on the fort there is a copy - made after the Second World War - of a memorial monument to mobilisation in the First World War. The replica of the monument, which consists of ironwork with inscriptions, moreover does not lie on the original site and falls outside the protection. Forts were usually surrounded by one or more wet or dry moats to hinder any approach to the rampart or fort area until the last moment. The forts were usually only accessible via one or more bridges or via a narrow isthmus. Where for water management or other reasons a permanent direct connection between internal and external area existed, it was constructed in such a way that it could not or only with great difficulty be traversed. Use of so-called chevaux-de-frise, monks (particularly at fortifications) and/or ironwork was customary. The moat of Fort Honswijk was of particular character because on the south side it could be connected via a large inundation lock with the Lek and on the east and north sides with the Inundation Canal. Of the inundation locks only the one on the east side of the fort is still present. The one on the northeast side has been removed and the large lock on the Lek has been partly demolished and worked underground due to dike reinforcement. Important remains or traces of both may possibly still be present in the soil. Along the outside of the moats there was often a road or path, which could be laid in the form of a covered way, as well as level with or even above ground level. These roads or paths could have different functions, ranging from public road to maintenance path, and also from military covered way to exclusive access route to the fort. Outside the wet moat there is moreover often a (traditionally and still partly) marked with boundary posts zone over which the Ministry of War had authority, the Military Crown Land. Fort Honswijk does not deviate in principle from this picture, but includes one of the few large towers in combination with a counterscarp gallery.

Description

FORT COMPLEX WITH EARTHWORKS, (REMAINS OF) EMPLACEMENTS, SHELTERS AND THE LIKE, ROADS, WET MOAT WITH (OUTER) BANKS AND PART OF DIVERSION ROAD AND WITH (MARKED BY BOUNDARY POSTS) MILITARY CROWN LAND of Fort Honswijk. Fort Honswijk currently consists essentially of a roughly rectangular, asymmetrical earthwork with different levels and with in plan four differently executed bastions, the outer talus slopes of which have rounded forms. Between the two frontal bastions a straight curtain. The layout and earthworks date mainly from the periods 1841-1848 and 1871-1886. By far the largest is the southwestern, more or less round bastion on which the tower is constructed. The three other bastions, of which the northeastern is the largest, have an angular ground plan. Earthworks enclose the flat terrace or terreplein almost entirely, while the bomb-proof buildings and the counterscarp gallery are also covered with earthworks. The fort was built at the T-junction of the Northern Lek Dike and the then inundation water the Snel - and later the Inundation Canal - with the result that the (public) road over the Lek Dike had to be led north around the fort. The main form still strongly corresponds to the form found on the detail plans of the Topographic and Military Map of the Netherlands from around 1850 and the area is still largely in the condition drawn on a ground plan of 1909. The fort area is intersected by a path system lined with brick tiles with predominantly straight lines, along which the buildings and other functions and components are accessible. These functions include, among other things, some so-called remises (bomb-proof storage places for artillery, ammunition or other material). The moating of Fort Honswijk is still almost completely present and forms an ample frame of the fort layout. Only on the west side was the fort traditionally accessible over an isthmus. The public diversion road lies on the eastern and northern outer banks of the wet moat. The road leads on the east side with a bridge over the partially silted but otherwise still clearly recognizable inundation lock there. Of a second, smaller inundation lock, on the northeast side of the fort, remains or traces may possibly still be present underground. Of the large inundation lock east of the fort, the basins/heads would be preserved in the reinforced northern Lek Dike. The zone originally marked with boundary posts as such, the Military Crown Land, over which the Ministry of War had authority, is indicated on the map belonging to this document and in principle belongs to the protected area.

Valuation

* Cultural-historical values as part of the New Hollandic Water Line as designed by C.R.T. Kraijenhoff and first constructed from 1815 by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and subsequently strengthened and improved by others for more than 125 years.

* Architectural-historical values in particular as an expression of military-strategic building science, which is based on: a. the system of inundation and access defence (19th century), b. the race with increasingly strengthening offensive means (19th century).

The component is an example of an earthen complex with road and path system, earth covering for different functions, moating, diversion road and military zone marked by means of boundary posts from the period 1841-1864 that was improved and expanded in a later development phase (1871-1886).

* Archaeological values because of possible traces and remains in the soil of one or more locks, trenches, emplacements and the like.

* Ensemble value and situational values because of its location within the system of the New Hollandic Water Line in general and in particular in the virtually intact relationship with the field of fire.

* The component is representative because it shows different phases in the development of access defence on a large scale and in a virtually undamaged physical environment.

* The component is well preserved because it has shown the system of protection by means of earth covering and the likewise almost unchanged ground plan in an almost unchanged state since around 1900.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0

All Fort, vesting en -onderdelen in Utrecht All Province Utrecht records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)

See your own family's places on a living map