TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Historische aanleg, Amsterdamsestraatweg bij 1

Baarn, Utrecht, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Tuin, park en plantsoen
Function
Historische aanleg
Category
onroerend gebouwd
Built (approximately)
1689 - 1806
Address
Amsterdamsestraatweg bij 1, 3744 AA Baarn
Place
Baarn
Province
Utrecht
Country
Netherlands
Coordinates
52.19203, 5.26857
Part of complex
531285
Monument number
531287

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries

5 historical maps cover this location, the earliest the 1677 map "Ultraiectini Dominii tabula / multo aliis auctior et correctior per Nic. Visscher ; R. de Hooghe fecit" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Onderdeel 2. Tuin- en Parkaanleg.

HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de buitenplaats Paleis Soestdijk.

Inleiding.

De vroegste kaart van de aanleg dateert uit het einde van de 17de eeuw (Van Staden) en toont een eenvoudig Hollands classicistische opzet met een omgracht huis, zijparterres, boomgaarden, waterwerken, een wildbaan en lanen. De parkaanleg is rond de bouw van het jachthuis gerealiseerd in 1689 zeer waarschijnlijk naar ontwerp van architect Maurits Post. Vermoedelijk rond 1730 heeft Daniël Marot de aanleg verder uitgebreid onder meer met een duidelijke middenas, een parterre achter het huis en sterrenbossen (zie kaart Schaefer uit 1768). Uit deze periode dateert een houten tuinbank bij de vijver alsmede enkele vazen. De Hooilaan is door zijn lengte en breedte een markant element. In het park ligt een komvormige vijver (Henri IV vijver), die dateert uit deze formele periode. Ook is de hoofdas nog goed herkenbaar evenals verschillende dwarslanen (Reigerslaantje en de achterste dwarslaan). De eerste landschappelijke elementen vanaf 1779 werden aangebracht door stadhouderlijk architect Philips W. Schonk. Het Engelse Bos, gelegen ten zuidoosten van het paleis, is een restant van deze aanleg in vroege landschapsstijl nog enigszins herkenbaar door de kleinschalige structuur van kronkelende paden. Het park werd verder in landschapsstijl getransformeerd vanaf 1806 door tuinarchitecten J.D. Zocher sr. en jr. (eerst in opdracht van koning Lodewijk Napoleon vervolgens onder Willem). De hoofdas bleef in deze omvorming herkenbaar: voorterrein, paleis, grote vijverpartij met eiland achter het paleis, een doorzicht -ter plaatse van de oude lengteas- naar een grote open weide (het Hertenkamp). In de 19de en 20ste eeuw is het park op onderdelen gewijzigd, waarbij de inrichting van de oude Hertenkamp tot Koningin Emmapark de meest ingrijpende was. In het park hebben zich historische bomen bevonden zoals de zogehten 'Totleben-eik en een WillemII-linden. Van deze bomen is de eerste inmiddels verdwenen en van de tweede is de aanwezigheid niet meer bekend. Het park heeft in het meer recente gebruik door de Oranjes een prominente rol gespeeld in de beeldvorming rondom het koningshuis; officiële fotosessies werden in de setting van het park opgenomen. Tijdens de regeerperiode van koningin Juliana werden de zogeheten defilés op het voorterrein afgenomen Ook kregen geschenken een plaats in de tuinen zoals tal van beelden en tuinornamenten waaronder beelden als 'Jongen met eend' en 'Bartje' en de zonnewijzer achter de intendantswoning.

Omschrijving

De historische park- en tuinaanleg kenmerkt zich in hoofdlijnen door een aanleg in 19de-eeuwse landschapsstijl (vijverpartij, gebogen lanen, doorzichten) met vroeg 20ste-eeuwse elementen (o.a. voorterrein) en gevat in een uitgestrekt 17de-eeuws lanenstelsel. De in het park aanwezige bruggen zijn nagenoeg allemaal ingrijpend vernieuwd in de jaren 1970 -'80. Soms zijn daarbij oude onderdelen, met name leuningen herbruikt. Het park bestaat uit de volgende samenstellende onderdelen

Voorterrein

Tussen de toegangsweg (Amsterdamsestraatweg) en het paleis ligt een ruim voorterrein. De huidige verschijningsvorm wordt gekenmerkt door een vrij sobere, symmetrische opzet van een halfronde oprijlaan, die leidt naar het bordes. De laan wordt omzoomd door boomgroepen aan de zijde van het hek. Vervolgens liggen aan weerszijden gazons. Loodrecht op het bordes ligt de (zicht)as naar de Naald. In het gazon is een U-vormig pad gelegd. Op de hoeken van dit gazon staan vier grote tuinvazen.

Park achter het paleis

Het park achter het hoofdhuis (west en noordwest) wordt gedomineerd door de grote landschappelijke vijver, die in verbinding staat met verscheidene waterlopen verder het park in. Om de vijver liggen diverse parkgebieden. Direct achter het hoofdhuis heeft dit een meer gecultiveerd karakter met gazons en rododendrongroepen verder naar het westen en noordwesten is het karakter dat van een bosgebied met paden en lanen. Hierin liggen nog enkele hierna genoemde deelgebieden. VIJVER De slingerende vijverpartij met eiland is verbonden met een beek, die zich van de zuidzijde via de vijver naar het westen, om het oorspronkelijke hertenkamp heen slingert. Rondom de vijver een aanleg met gazons, boomgroepen en gebogen paden. Vanuit het paleis leiden twee zichtlijnen over de vijver naar herkenningspunten in het park. De ene loopt naar het zuiden en biedt zicht op een (gereconstrueerde) witte tuinbank, de ander loopt westelijk het park in en heeft de ijskelder met tuinhuisje als visuele afsluiting. Het park is beplant met diverse soorten bomen en heesters, zoals rododendrons, die verschillende kleuraccenten geven. De lanen zijn beplant met eiken of beuken. Alleen rond de vijver staan enkele naaldbomen. Voormalig HERTENKAMP Achter de vijver lag een grote open weide, die in twee fasen rond het midden en aan het einde van de 19de eeuw, is bebost (thans bekend als Koningin Emmapark). De open aanleg maakte plaats voor een afwisselende aanleg met kleine weiden, lanen, een enkele solitair en een heesterborder langs de zuidelijke gracht. Het open doorzicht, zoals aangelegd door de Zochers, verdween hierdoor. In de zuidoosthoek van dit park - net naast de hoofdas- is in 1937 een vierkant, omgracht terrein ingericht, waarop het sportpaviljoen met zwembad en tennisbanen, alsmede een speelhuisje zijn gebouwd. Bijhouwer heeft de landschappelijke inrichting verzorgd. OUDE WILDBAAN/LANEN Ten zuiden en westen van het Koningin Emmapark ligt een hakhoutbos door rechte en gebogen lanen doorsneden. Aan de westzijde is een ongeveer vijfhonderd meter lange, vijftig meter brede schietbaan gelegen (Hooilaan). Deze laan maakt nog deel uit van het formele lanenstelsel evenals verschillende dwarslanen (Reigerslaantje en de achterste dwarslaan). De ruim gebogen lanen (Alexander- en Willemlaan) maken deel uit van het ontwerp van Zocher. In het parkbos ligt een ronde kom (Prinsessekom) uit de 2de helft van de 19de eeuw en een vijver (vijver Henri IV), die in aanleg uit de 17de eeuw dateert. Rondom deze laatst genoemde vijver zijn twee jachthuisjes gebouwd (ca.1834). WEIDE Direct noordwestelijk van de vijver ligt een kleinschalige landschappelijke compositie uit ca.1830-35 van een dierenweide waaraan een speelboerderij is gelegen. Later werd aan de weide het Wilhelminachalet gebouwd. TUINEN Noordelijk van het paleis ligt de oranjerie. Daarachter ligt een deel van het park dat rond 1880 dateert. Hier staat een van oorsprong 17de-eeuwse watertoren, die diende om de fonteinen te laten spuiten. In het grasperk bij de watertoren liggen drie hondengraven, waarvan twee uit de 19de eeuw. Het tuindeel achter de watertoren kende rond het midden van de 19de eeuw een aanleg met een loofgang van latwerk voorzien van beelden en centraal een rotswerk met beeld uit 1858 (zie onderdeel 7). Het treillis werd in 1882 in opdracht van Willem III afgebroken. Het rotswerk met beeld is behouden gebleven en opgenomen in een rozentuin. Door Eberson werden twee bloemserres (1884) gebouwd, die ook weer werden afgebroken. In 1919 werd dit parkdeel nogmaals gewijzigd en verder uitgebreid aan de hand van een ontwerp van Leonard Springer met coniferen en andere groenblijvers. SPORTCOMPLEX In het zuidwestelijke deel van de tuin ligt het sportcomplex. Dit sportcomplex werd aangelegd met de komst van Juliana en Bernhard naar Soestdijk in 1936. Het ontwerp van de aanleg was van de hand van J.T.P. Bijhouwer. Het paviljoen is een geschenk van de Nederlandse schooljeugd en is in 1937 door J. de Bie Leuveling Tjeenk en A.J. van der Steur ontworpen. Het sportcomplex is in de loop van de jaren nog verscheidene malen aangepast. De AANLEG bestaat uit een door sloten omgeven terrein dat door middel van een enkele brug met ijzeren leuningen toegankelijk is. Het terrein is ingericht met gazons en verspreidde boomgroepen. Oudere bomen zijn hierin opgenomen. Behalve de gebouwen zijn hier van oorsprong twee tennisbanen waarvan thans nog 1 in welstand verkeerd en een zwembad aangelegd. Het paviljoen ligt aan de oostzijde van het terrein met daarvoor de tennisbanen. En ten zuiden daarvan het zwembad. Voor het paviljoen staat rechts haaks op de gevel een dichte taxushaag. Aan de noordzijde van het paviljoen zijn nog de vooroorlogse betonnen fietswielklemmen aanwezig van het merk Meteoor uit De Steeg. Tevens liggen nog verspreidde stapstenen van flagstone rondom het paviljoen.

Overtuin

Ten noordoosten van de Amsterdamsestraatweg ligt nog een deel van het historische park dat met 'overtuin' aangeduid kan worden. Van 1758 tot 1865 was dit gebied nog uitgestrekter omdat toen ook het terrein van De Eult, het huidige Baarnse Bos, tot het bezit van Soestdijk behoorde. De overtuin bestaat thans uit drie deelgebieden met verschillende karakteristiek.

1. Het noordelijk deel met de dienstgebouwen. De gebouwen liggen in een min of meer willekeurige rangschikking op een thans grotendeels bestraat of geasfalteerd terrein. Achter de intendantswoning ligt een met bomen omzoomd gazon. Achter de kleine dienstwoningen een met beukhaag omzoomde moestuin.

2. De Koningslaan met de gedenknaald. In 1676 ontstond het plan om vanaf de Eem in een rechte lijn een nieuwe oprijlaan (de 'Nieuwe Allée') naar het huis aan te leggen. Uiteindelijk is er slechts een derde, tussen de Amsterdamsestraatweg en de Torenlaan gerealiseerd. De laan heeft niet als oprijlaan gefunctioneerd, maar als zichtlaan (Koningslaan) met een dubbele laanbeplanting. De as begint met een half rondeel aan de zijde van de Amsterdamsestraatweg en wordt beëindigd door de gedenknaald (1815) opgericht ter ere van de overwinning van de slag bij Waterloo aan de zijde van de Torenlaan. De Koningslaan grenst aan de noordzijde aan de voormalige buitenplaats De Eult.

3. De nutstuin. De strook grond ten zuiden van de Koningslaan langs de Amsterdamsestraatweg is vanouds in gebruik als nutstuin. Hier lag de moestuin. Het is omgeven en ingedeeld met beukhaag en nog steeds in gebruik als moestuin/kwekerij.

Waardering

HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de buitenplaats Paleis Soestdijk van algemeen belang vanwege:

- de cultuurhistorische waarden vanwege de ontstaans- en gebruiksgeschiedenis in het bijzonder vanwege de onlosmakelijke verbintenis met het Huis van Oranje;

- de architectuurhistorische waarden in het bijzonder de tuinhistorie als goed voorbeeld van een aanleg in 19de eeuwse landschapsstijl waarin oudere formele elementen (lanenstelsel, huisplaats) bewaard zijn gebleven met karakteristieke vroeg-20ste-eeuwse tuindelen ondermeer rondom het sportpaviljoen;

- de architectuurhistorische waarden vanwege de plaats in het oeuvre van de respectievelijke tuinarchitecten;

- de ensemblewaarde en de functioneel-ruimtelijke relatie tot zowel de onderdelen van het complex Soestdijk als het er tegenovergelegen complex Baarnse Bos/de Eult en de wegen- en lanenstructuur buiten het park.

- de archeologische verwachtingswaarden in hoofdzakelijk het noordwestelijke stuifduingebied (prehistorie) en in de directe omgeving van het paleis voor wat betreft de periode na 1650.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Component 2. Garden and Park Layout.

HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to the country estate Paleis Soestdijk.

Introduction.

The earliest map of the layout dates from the end of the 17th century (Van Staden) and shows a simple Dutch classicist design with a moated house, side parterres, orchards, waterworks, a game park and avenues. The park layout was realised around the construction of the hunting lodge in 1689 very probably to the design of architect Maurits Post. Presumably around 1730 Daniël Marot further expanded the layout including in particular a clear central axis, a parterre behind the house and star forests (see map Schaefer from 1768). From this period dates a wooden garden bench by the pond as well as several vases. The Hooilaan is by virtue of its length and width a striking feature. In the park lies a bowl-shaped pond (Henri IV pond), which dates from this formal period. The main axis is also still clearly recognisable as are various cross-avenues (Reigerslaantje and the rear cross-avenue). The first landscape elements from 1779 were introduced by stadtholder's architect Philips W. Schonk. The English Wood, located to the southeast of the palace, is a remnant of this layout in early landscape style still somewhat recognisable by the small-scale structure of winding paths. The park was further transformed in landscape style from 1806 by garden architects J.D. Zocher sr. and jr. (first on the instructions of King Louis Napoleon subsequently under Willem). The main axis remained recognisable in this transformation: forecourt, palace, large pond complex with island behind the palace, a vista—at the location of the old longitudinal axis—towards a large open meadow (the Deer Park). In the 19th and 20th centuries the park was altered in parts, with the conversion of the old Deer Park into Queen Emma Park being the most extensive. Historic trees have stood in the park such as the so-called 'Totleben oak' and a 'Willem II linden'. The first of these trees has since disappeared and the presence of the second is no longer known. In more recent use by the House of Orange the park has played a prominent role in the image-making surrounding the monarchy; official photo sessions were taken in the setting of the park. During the reign of Queen Juliana the so-called parades were held in the forecourt. Gifts also found a place in the gardens such as numerous sculptures and garden ornaments including sculptures such as 'Boy with Duck' and 'Bartje' and the sundial behind the intendant's house.

Description

The historic park and garden layout is characterised in its main lines by a layout in 19th-century landscape style (pond complex, curved avenues, vistas) with early 20th-century elements (including forecourt) and set within an extensive 17th-century avenue system. The bridges present in the park have been substantially renewed in the 1970s-80s. Sometimes old components, in particular railings, were reused. The park consists of the following component parts

Forecourt

Between the access road (Amsterdamsestraatweg) and the palace lies a spacious forecourt. The current appearance is characterised by a relatively austere, symmetrical design of a semicircular drive, which leads to the terrace. The avenue is lined by tree groups on the side of the fence. Subsequently lie lawns on either side. Perpendicular to the terrace lies the (sight) axis towards the Needle. In the lawn a U-shaped path has been laid. On the corners of this lawn stand four large garden vases.

Park behind the palace

The park behind the main house (west and northwest) is dominated by the large landscape pond, which connects with various watercourses further into the park. Around the pond lie various park areas. Directly behind the main house this has a more cultivated character with lawns and rhododendron groups further to the west and northwest the character is that of a wooded area with paths and avenues. Within it lie still some sub-areas mentioned below. POND The meandering pond complex with island is connected with a stream, which from the south via the pond winds to the west, around the original deer park. Around the pond a layout with lawns, tree groups and curved paths. From the palace two sight lines lead over the pond towards landmarks in the park. One runs to the south and offers a view of a (reconstructed) white garden bench, the other runs westerly into the park and has the ice house with small garden house as visual terminus. The park is planted with various types of trees and shrubs, such as rhododendrons, which provide different colour accents. The avenues are planted with oaks or beeches. Only around the pond stand some conifers. Former DEER PARK Behind the pond lay a large open meadow, which in two phases around the mid and end of the 19th century, was wooded (now known as Queen Emma Park). The open layout gave way to an alternating layout with small meadows, avenues, the occasional solitary tree and a shrub border along the southern ditch. The open vista, as laid out by the Zochers, disappeared thereby. In the southeast corner of this park—just beside the main axis—a square, moated area was laid out in 1937, on which the sports pavilion with swimming pool and tennis courts, as well as a play house, were built. Bijhouwer provided the landscape arrangement. OLD GAME PARK/AVENUES To the south and west of Queen Emma Park lies a coppice wood intersected by straight and curved avenues. On the west side there is an approximately five-hundred-metre-long, fifty-metre-wide shooting range (Hooilaan). This avenue still forms part of the formal avenue system as do various cross-avenues (Reigerslaantje and the rear cross-avenue). The spaciously curved avenues (Alexander- and Willemlaan) form part of the Zocher design. In the park wood lies a round basin (Princess's Bowl) from the second half of the 19th century and a pond (Henri IV pond), which in layout dates from the 17th century. Around this latter-mentioned pond two hunting lodges were built (c.1834). MEADOW Directly northwest of the pond lies a small-scale landscape composition from c.1830-35 of an animal meadow to which a play farm is situated. Later the Wilhelmina chalet was built at the meadow. GARDENS To the north of the palace lies the orangery. Behind it lies a part of the park which dates from around 1880. Here stands a water tower of originally 17th-century date, which served to operate the fountains. In the grass plot by the water tower lie three dog graves, two of which date from the 19th century. The garden area behind the water tower knew around the middle of the 19th century a layout with a trellis pergola fitted with sculptures and centrally a rockwork with sculpture from 1858 (see component 7). The trellis was demolished in 1882 on the instructions of Willem III. The rockwork with sculpture has been preserved and incorporated in a rose garden. By Eberson two flower glasshouses (1884) were built, which were also later demolished. In 1919 this park area was altered again and further extended following a design by Leonard Springer with conifers and other evergreens. SPORTS COMPLEX In the southwestern part of the garden lies the sports complex. This sports complex was laid out with the arrival of Juliana and Bernhard at Soestdijk in 1936. The design of the layout was by J.T.P. Bijhouwer. The pavilion is a gift from the Dutch schoolchildren and was designed in 1937 by J. de Bie Leuveling Tjeenk and A.J. van der Steur. The sports complex was adapted several times over the years. The LAYOUT consists of a terrain surrounded by ditches which is made accessible by means of a single bridge with iron railings. The terrain is furnished with lawns and scattered tree groups. Older trees are incorporated in it. Besides the buildings two tennis courts were originally laid out, of which now 1 is in good condition, and a swimming pool. The pavilion lies on the east side of the terrain with the tennis courts in front of it. And to the south of it the swimming pool. In front of the pavilion stands on the right perpendicular to the facade a dense yew hedge. On the north side of the pavilion the pre-war concrete bicycle wheel clamps of the brand Meteoor from De Steeg are still present. Also scattered stepping stones of flagstone still lie around the pavilion.

Outer garden

To the northeast of the Amsterdamsestraatweg still lies a part of the historic park which can be designated as 'outer garden'. From 1758 to 1865 this area was still more extensive because then the terrain of De Eult, the present Baarnse Bos, also belonged to the Soestdijk property. The outer garden now consists of three sub-areas with different character.

1. The northern part with the service buildings. The buildings lie in a more or less random arrangement on a now largely paved or asphalt terrain. Behind the intendant's house lies a lawn bordered by trees. Behind the small service houses a vegetable garden bordered by a beech hedge.

2. The King's Avenue with the memorial monument. In 1676 the plan arose to lay out a new drive in a straight line from the Eem (the 'New Avenue') to the house. Ultimately only one third, between the Amsterdamsestraatweg and the Torenlaan, was realised. The avenue did not function as a drive, but as a sight avenue (King's Avenue) with double avenue planting. The axis begins with a semi-circle at the side of the Amsterdamsestraatweg and is terminated by the memorial monument (1815) erected in commemoration of the victory of the Battle of Waterloo on the side of the Torenlaan. The King's Avenue borders to the north the former country estate De Eult.

3. The utility garden. The strip of land to the south of the King's Avenue along the Amsterdamsestraatweg has traditionally been in use as a utility garden. Here lay the vegetable garden. It is surrounded and divided with beech hedge and still in use as a vegetable garden/nursery.

Valuation

HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to the country estate Paleis Soestdijk of general importance by virtue of:

- the cultural-historical values by virtue of the origin and use history in particular by virtue of the inseparable connection with the House of Orange;

- the architectural-historical values in particular the garden history as a good example of a layout in 19th-century landscape style in which older formal elements (avenue system, house site) have been preserved with characteristic early-20th-century garden areas including around the sports pavilion;

- the architectural-historical values by virtue of the place in the oeuvre of the respective garden architects;

- the ensemble value and the functional-spatial relation to both the components of the Soestdijk complex and the opposite complex Baarnse Bos/De Eult and the road and avenue structure outside the park.

- the archaeological expectation values mainly in the northwestern sand-drift area (prehistory) and in the immediate surroundings of the palace for the period after 1650.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
See your own family's places on a living map