Rijksmonumentenregister · Netherlands
Vilsteren
Vilsteren, Overijssel, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Tuin, park en plantsoen
- Function
- Historische aanleg
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- Vilsterseweg bij 16, 7734 PD Vilsteren (Ommen 23)
- Place
- Vilsteren
- Municipality
- Ommen
- Province
- Overijssel
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.51152, 6.36124
- Part of complex
- 508586
- Monument number
- 529475
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesLeiden University LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
5 historical maps cover this location, the earliest the 1636 map "Ditio Trans Isulana." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Omschrijving onderdeel 2: HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG.
Grootschalige tuin- en parkaanleg in landschapsstijl en formele stijl radiaalsgewijs gelegen rondom Kasteel Vilsteren en gesitueerd aan weerszijden van de Vilsterseweg. De ontwikkeling van de oorspronkelijk geheel en thans gedeeltelijk tot het landgoed behorende bebouwing tot dorp hebben tot de in Nederland unieke situatie geleid, dat de agrarische dorpskern met kerk en molen door deze grootschalige parkaanleg worden omsloten en in de wandeling een belangrijke beeldbepalende waarde vertegenwoordigen.
De oudste delen van het park strekken zich uit aan de zuidzijde van de Vilsterseweg en werden vanaf circa 1730 door eigenaar Alexander van Grootvelt en na diens dood in 1774 door zijn broer Willem van Grootvelt aangelegd. Deze bestaan uit:
- de huisplaats, gelegen in een punt waar de Vilsterseweg en de Vilsterse Allee bijeenkomen. Ten behoeven van het doorzicht vanuit het huis naar de overzijde van beide wegen is dit deel van de wegen vrij gehouden van laanbeplanting;
- de door een tuinmuur uit het einde van de 18de eeuw (onderdeel 7) omgeven rechthoekige nuts- en siertuin;
- het langwerpige rechthoekige bosperceel dat aan de zuidzijde van de tuin grenst waarin de Zeven Alleeën liggen, westelijk daarvan ligt een volgend bosperceel. In de 18de eeuw bevond zich hier een groot sterrenbos. Dit sterrenbos werd aan de oostzijde begrensd door de rechte oorspronkelijk van laanbeplanting voorziene Gravendijk (thans zonder laanbomen), die in een haakse hoek op de Vilsterseweg aansluit;
- het ongeveer vierkante in oorsprong 18de-eeuwse sterrenbos, dat aansluit aan de westzijde van voornoemd bosperceel; deze twee voormalige sterrenbossen heten samen het Gravenpark.
- de uit de 18de eeuw daterende Borrinkdijk met laanbeplanting (eik), dat de huisplaats en het erf met bedrijfsgebouwen aan de oostzijde afsluit;
- het uit de 18de eeuw daterende langwerpige rechthoekige bosperceel genaamd Gernerbelten dat aansluit aan de Vilsterse Allee en zich in oostelijke richting uitstrekt. Aan het einde van de 18de eeuw werd in dit bos het nog bestaande lanen- (en thans deels paden)stelsel in de vorm van een assenkruis aangelegd met in het hart een heuvel waarop een solitaire boom.
In de 18de eeuw was er geen sprake van een parkaanleg aan de noordzijde van de Vilsterseweg, met uitzondering van de in de tweede helft van de 18de eeuw aangelegde rechte laan (beuk), die ter hoogte van de westzijde van de huisplaats zich in noordwestelijke richting in een rechte lijn naar de Vecht voert.
De laatste wijziging van de parkaanleg in formele trant vond plaats in 1793, drie jaar na de dood van eigenaar Willem van Grootvelt, in opdracht van zijn schoonzoon Michael Helmich. Deze legde ten zuiden van de huisplaats een stelsel van zeven alleeën aan die in zuidelijke richting tapsgewijs naar één punt voeren. Drie van deze bewaard gebleven lanen zijn gericht op respectievelijk het huis, de tuin (te weten op de nu verdwenen koepel in de noordtuinmuur) en moestuin (vroeger lag hier erve Alen).
In de periode 1810-1815 vond een verlandschappelijking van delen van bovengenoemde elementen plaats. Michael Helmich gaf de tuinarchitect Georg Anton Blum hiertoe de opdracht. De paden van het meest westelijke sterrenbos werden in kronkels verlegd, zoals nu nog te zien is, maar de stervorm bleef gehandhaafd. Het langwerpige bosperceel ten oosten hiervan, waar oorspronkelijk een sterrenbos was gelegen, kreeg, waarschijnlijk onder instructie van Blum, het huidige patroon van in ruime curven verlopende slingerpaden. Het terrein direct ten oosten hiervan, tussen de Gravendijk en Borrinkdijk, werd eveneens bebost en van een patroon van slingerpaden voorzien. Het oorspronkelijk rechthoekige omgrachte tuingedeelte ten zuiden van het huis kreeg naar ontwerp van Blum een licht geaccidenteerd oppervlak en in curven verlopende wateromlijsting en werd met fruitbomen beplant (thans pinetum van Tersteeg).
De strook parkaanleg tussen huisplaats, moestuinmuur en Vilsterseweg werd eveneens in landschapsstijl heraangelegd.
In 1803 werd op de plek van de oude spieker een nieuw landhuis gebouwd. Toen kwam vermoedelijk ook de aanplant van eiken aan de voorzijde van het huis aan weerszijden van het gezicht in noordelijke richting tot stand. Het voornoemde zicht werd omlijst door twee rijen beuken tussen huis en poort, nu staan er lindebomen.
Vanaf 1803 werd ook een begin gemaakt met een aanleg in landschapsstijl aan de overzijde van de Vilsterseweg en Vilsterse Allee. Het is onbekend of de alhier aangelegde wandeling in grillige landschapsstijl onder leiding van een landschapsarchitect heeft plaatsgevonden, of Michael Helmich het ontwerp naar eigen inzicht heeft laten uitvoeren, of dat er sprake is geweest van een samenwerking tussen opdrachtgever en tuinarchitect. Aansluitend op de rechte laan naar de Vecht werd rondom de Molenes over een sterk geaccidenteerd terrein een wandeling aangelegd, die voert langs een heuvelpartij in de vorm van een kurkentrekker met uitzicht op de Vecht, langs een koepel met uitzicht op de es (onderdeel 12), huis en dorp, en die over de aan het eind van de 18de eeuw aangelegde laan genaamd Siegersteeg (gelegen in het dorp in het verlengde van de Borrinkdijk) weer naar het huis voert.
Door aankoop en grondruil was zijn zoon Piet Helmich omstreeks 1840 in staat de wandeling rondom de Molenes door te zetten rondom de ten oosten hiervan gelegen Grote es, waardoor de huidige rondwandeling in landschapsstijl om beide essen is ontstaan, die aan de oostzijde aansluit bij de eveneens door Piet Helmich van slingerpaden voorziene bosaanleg Gernerbelten. Evenals de wandeling rondom de Molenes werd de wandeling van de Grote es van een sterke accidentatie voorzien, (deze accidentatie heeft een natuurlijke oorsprong), met name het bosgedeelte aan de noordwestrand van de Grote es, waar op een beboste heuvelpartij naast een Rododendronvallei de rustieke hermitage (onderdeel 11) werd gebouwd. Ook het westelijke gedeelte van de bosaanleg Gernerbelten werd in deze periode op een vergelijkbaar grillige wijze vergraven. Evenals bij de wandeling rondom de Molenes zijn er vanaf de wandeling rondom de Grote es diverse doorzichten op de es.
De belevingswaarde van de doorzichten vanaf de wandeling rondom de Molenes werd in 1858 vergroot door de bouw van de hoge korenmolen (onderdeel 13) op de es tegen de dorpsrand en door de bouw van de neogotische kerk in de dorpskern in 1897. De bouw van deze kerk werd bekostigd door de toenmalige eigenaar van Vilsteren Wilhelmus Cremers.
De parkaanleg van Vilsteren onderging enkele wijzigingen nadat zijn zoon Gellius Pathuis de buitenplaats had geërfd. Omstreeks de tijd van de bouw van het huidige landhuis in 1906 werd onder leiding van de tuinarchitect Dirk F. Tersteeg de huidige druppelvormige oprit (gazon) aangelegd, met aan weerszijden parkgazon, waardoor een ruimmazig patroon van zeer smalle slingerpaden verloopt. Achter het huis ontwierp Tersteeg een grote Nieuw Architectonische tuin, waarvan het padenpatroon bewaard is gebleven. Het nog aanwezige pinetum op het eiland is ook van Tersteeg.
Waardering
De HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG van VILSTEREN is in tuinhistorisch en cultuurhistorisch opzicht van bijzonder belang:
- als een in Nederland uniek voorbeeld van een 19de-eeuwse rondwandeling in landschapsstijl, die open agrarisch land met dorp omsluit, waarbij het open land en het dorp (met name molen, kerk en enkele boerderijen) een grote belevingswaarde voor deze wandeling vertegenwoordigen;
- vanwege de grootschalige met parkbos beplante aanleg deels in landschappelijke en formele stijl aan de zuidzijde van de Vilsterseweg;
- vanwege de grootschaligheid en gaafheid van de aanleg;
- vanwege de zeldzaamheidswaarde van enkele onderdelen van de aanleg, zoals de aanleg van de kurkentrekker en de aanleg van de heuvelpartij met rustieke hermitage en Rododendronvallei.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Description of component 2: HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT.
Large-scale garden and park layout in landscape style and formal style arranged radially around Kasteel Vilsteren and situated on both sides of the Vilsterseweg. The development of the originally entirely and now partially estate-belonging buildings into a village has led to the unique situation in the Netherlands, that the agrarian village core with church and mill are enclosed by this large-scale park layout and represent an important image-determining value in the townscape.
The oldest parts of the park extend to the south side of the Vilsterseweg and were laid out from around 1730 by owner Alexander van Grootvelt and after his death in 1774 by his brother Willem van Grootvelt. These consist of:
- the homestead, located at a point where the Vilsterseweg and the Vilsterse Allee meet. To maintain the view from the house towards the other side of both roads, this part of the roads was kept free of avenue planting;
- the rectangular utility and ornamental garden enclosed by a garden wall from the end of the 18th century (component 7);
- the elongated rectangular wooded plot adjoining the south side of the garden in which the Zeven Alleeën lie, to the west of that lies another wooded plot. In the 18th century a large star forest was located here. This star forest was bounded on the east side by the straight Gravendijk originally provided with avenue planting (now without avenue trees), which connects at a right angle to the Vilsterseweg;
- the approximately square 18th-century star forest in origin, which connects to the west side of the aforementioned wooded plot; these two former star forests together are called the Gravenpark.
- the Borrinkdijk from the 18th century with avenue planting (oak), which closes off the homestead and the farmyard with farm buildings on the east side;
- the elongated rectangular wooded plot from the 18th century named Gernerbelten that connects to the Vilsterse Allee and extends in an easterly direction. At the end of the 18th century, the still-existing lane (and now partly path) system in the form of a cross-axes was laid out in this forest with at its centre a mound on which stands a solitary tree.
In the 18th century, there was no park layout on the north side of the Vilsterseweg, with the exception of the straight lane (beech) laid out in the second half of the 18th century, which at the level of the west side of the homestead runs in a northwesterly direction in a straight line towards the Vecht.
The last modification of the park layout in formal style took place in 1793, three years after the death of owner Willem van Grootvelt, at the instigation of his son-in-law Michael Helmich. He laid out a system of seven avenues to the south of the homestead that taper towards one point in a southerly direction. Three of these preserved lanes are directed respectively at the house, the garden (namely at the now vanished cupola in the north garden wall) and vegetable garden (formerly the farmstead Alen was located here).
In the period 1810-1815 a landscaping of parts of the aforementioned elements took place. Michael Helmich commissioned the garden architect Georg Anton Blum to do this. The paths of the westernmost star forest were diverted into curves, as can still be seen now, but the star shape was retained. The elongated wooded plot to the east of this, where originally a star forest was located, received, probably under the instruction of Blum, the current pattern of winding paths running in broad curves. The terrain directly to the east of this, between the Gravendijk and Borrinkdijk, was also planted with trees and provided with a pattern of winding paths. The originally rectangular moated garden section to the south of the house received, designed by Blum, a slightly uneven surface and water outlining running in curves and was planted with fruit trees (currently the pinetum of Tersteeg).
The strip of park layout between homestead, vegetable garden wall and Vilsterseweg was also relandscaped.
In 1803, a new manor house was built on the site of the old granary. Then presumably came the planting of oaks at the front of the house on both sides of the view in a northerly direction. The aforementioned view was framed by two rows of beeches between house and gate, now linden trees stand there.
From 1803 onwards, a beginning was also made with a layout in landscape style on the other side of the Vilsterseweg and Vilsterse Allee. It is unknown whether the walk laid out here in whimsical landscape style was carried out under the guidance of a landscape architect, or whether Michael Helmich had the design carried out according to his own judgment, or whether there was cooperation between patron and garden architect. Adjoining the straight lane towards the Vecht, a walk was laid out around the Molenes over a strongly accented terrain, which leads past a mound shaped like a corkscrew with a view of the Vecht, past a cupola with a view of the es (component 12), house and village, and which over the lane named Siegersteeg laid out at the end of the 18th century (located in the village in the extension of the Borrinkdijk) leads back to the house.
By purchase and land exchange, his son Piet Helmich was able around 1840 to extend the walk around the Molenes around the Grote es located to the east of it, creating the current circular walk in landscape style around both esses, which on the east side connects to the wooded layout Gernerbelten also provided with winding paths by Piet Helmich. Like the walk around the Molenes, the walk of the Grote es was provided with strong accentuation (this accentuation has a natural origin), in particular the wooded section on the northwest edge of the Grote es, where next to a Rhododendron valley on a wooded mound the rustic hermitage (component 11) was built. The western section of the wooded layout Gernerbelten was also excavated in this period in a comparably whimsical manner. As with the walk around the Molenes, there are diverse views of the es from the walk around the Grote es.
The experiential value of the views from the walk around the Molenes was increased in 1858 by the construction of the tall grain mill (component 13) on the es against the village edge and by the construction of the neo-Gothic church in the village centre in 1897. The construction of this church was financed by the then owner of Vilsteren Wilhelmus Cremers.
The park layout of Vilsteren underwent some changes after his son Gellius Pathuis inherited the country estate. Around the time of the construction of the current manor house in 1906, under the direction of the garden architect Dirk F. Tersteeg, the current drop-shaped approach drive (lawn) was laid out, with park lawns on both sides, through which a sparse pattern of very narrow winding paths runs. Behind the house, Tersteeg designed a large New Architectonic garden, of which the path pattern has been preserved. The still-present pinetum on the island is also by Tersteeg.
Valuation
The HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT of VILSTEREN is of particular importance in garden-historical and cultural-historical respects:
- as a unique example in the Netherlands of a 19th-century circular walk in landscape style, which encloses open agricultural land with village, whereby the open land and the village (in particular mill, church and several farmhouses) represent great experiential value for this walk;
- because of the large-scale layout planted with park forest partly in landscape and formal style on the south side of the Vilsterseweg;
- because of the scale and integrity of the layout;
- because of the rarity value of some components of the layout, such as the layout of the corkscrew and the layout of the mound with rustic hermitage and Rhododendron valley.
Nearby in the register
- Boerderij, Vilsterse Allee 3Boerderijunder 1 mi
- Grafmonument, Vilsterseweg bij 12Begraafplaats en -onderdelenunder 1 mi
- Kerk, Vilsterseweg 12Kerk en kerkonderdeelunder 1 mi
- Bijgebouw, Vilsterseweg bij 16Bijgebouwen kastelen enz.under 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.