Rijksmonumentenregister · Netherlands
Tuin en parkaanleg
Nieuwegein, Utrecht, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Tuin, park en plantsoen
- Function
- Historische aanleg
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- Oudegein bij 1, 3432 NC Nieuwegein
- Place
- Nieuwegein
- Province
- Utrecht
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.02232, 5.08724
- Part of complex
- 526905
- Monument number
- 526906
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesNationaal Archief, the NetherlandsDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
5 historical maps cover this location, the earliest the 1637 map "The Bishoprick of Ultraiectum. Ultraiectum Dominium" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Omschrijving onderdeel 2: HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG.
De historische tuin- en parkaanleg van Oudegein vertoont sporen, die terug gaan tot in de 13de eeuw. In 1536 werd Oudegein als ridderhofstad erkent en gezien de voorwaarden die met deze erkenning gepaard gingen was het toenmalige huis omgracht. De ovaalvormige aanleg van de huidige omgrachte voorburcht met boerderij, de deels omgrachte boomgaard ten oosten van de voorburcht en de omgrachting van het huis als zodanig waren toen en wellicht eerder reeds aanwezig. Het tracé van het haaks op het voorplein gesitueerde gedeelte van de oprijlaan, de zogenaamde Kortelaan, is ouder en was al omstreek 1200 aanwezig als dam, om het water van de IJssel te keren en waar tol werd geheven. Ook de naar het hoofdgebouw gelegen noordzijde van het voorplein en laan en rechte grachtarm ten westen van het huis gaan in oorsprong tot omstreeks 1200 terug. Omstreeks 1633, toen het huidige huis in Hollands-classicistische stijl werd opgetrokken, werd in samenhang daarmee ook de aanleg van het park uitgebreid en veranderd. Aanleg van tuinen in Hollands-classicistische stijl (met as van symmetrie als ontwerpprincipe) was in deze tijd nog geen mode; alleen op Honselaardijk werd omstreeks deze tijd aan een park in deze nieuwe stijl gewerkt. Daarom is het niet verwonderlijk dat de eigenaar Adriaan Ploos van Amstel het park zoals in die tijd te doen gebruikelijk in Renaisance stijl liet aanleggen. Toen werd de huidige oprijlaan, de Lange Laan, aangelegd, aan weerszijden omgracht en voorzien van laanbomen (zomereik, circa 1960, enkele rij aan westzijde, dubbele rij aan oostzijde in driehoeksverband) met een onderbeplanting van hakhout, die enigszins gerend haaks omgaat in de genoemde Kortelaan (laanbeplanting zomereik, circa 1950, dubbel in driehoeksverband, met onderbeplanting van hakhout); het min of meer rechthoekige voorplein werd toen aangelegd, alsmede de omgrachte pentagonale moestuin en boomgaard in de zuidoostzijde van het terrein. Op de westelijke helft van dit pentagonale terrein werd een parterre met een kruisvormig padenpatroon aangelegd, zo blijkt uit de kaart van D. Groenou uit circa 1650. Een scheidingssloot op het terrein markeert nog de oorspronkelijke scheiding tussen deze parterre en de ten oosten hiervan gelegen boomgaard. De oprijlaan (Lange laan), ter hoogte van de splitsing in de Korte laan, gaat in een schuine bocht tevens om in de eveneens omgrachte laan, die aan de oostzijde van de boomgaard (hier beplant met walnoten, circa 1950) in westelijke richting afbuigt (Achterdijk) en hier langs de zuidzijde van de parkaanleg voert. In de 17de eeuw was deze omgrachte zuidlaan (Achterdijk) geheel met laanbomen beplant. Sinds de verlandschappelijking van gedeelten van het park in het begin van de 19de eeuw werd ter hoogte van de oprit deze laan geopend en dienen enkele solitairen uit deze tijd (eik) als coulissen voor landschappelijke doorzichten vanaf het voorplein. Ter plekke van het voorplein verkreeg de laan in deze tijd een absidiaalvormige uitstulping. Ook uit de periode omtreeks de bouw van het huis dateert de enigszins onregelmatig brede eveneens omgrachte strook hakhout, die langs de gehele zuidzijde van de aanleg voert. Ten zuidwesten van de oprit buigt de Achterdijk in noordelijke richting om, voert langs de achterzijde van het bouwhuis met dienstwoningen (complexonderdeel 3) en haakt vervolgens wederom in westelijk richting af. Dit laatste gedeelte van de laan is aan weerszijden met platanen beplant (circa 1900). De historische karakteristiek van omgrachtte lanen als omsluiting van de aanleg is ook aan de west- en noordzijde aanwezig, zij het dat deze karakteristiek deels weer is aangebracht in de jaren '70 van de 20ste eeuw, als afsluiting van de aanleg ten aanzien van de snelle verstedelijking romdom de buitenplaats in deze tijd. Analoog aan de Achterdijk werd aan de buitenzijde van de lanen een rechte omgrachte strook hakhout aangelegd, als buffer naar de naar de parkrand uitgebreide stad Nieuwegein. Toen werd ook de oprijlaan (Lange laan) ingekort tot haar huidige lengte tot de noordgrens van het park en werd de entree, de 18de-eeuwse brug met toegangshek, naar de noordoosthoek van het park verplaatst. Het gebied ten zuiden van het park heeft als stadspark zijn oude landgoedkarakter behouden en bestaat uit een strook kavels met weilanden, in de lengte door greppels van elkaar afgescheiden en uit een strook grienden en bos. Alhoewel de omgrachte laan aan de noord- en westzijde in de jaren '70 van de 20ste eeuw werd ingeplant, was er ter plaatse oorspronkelijk wel een laanafsluiting aan deze zijde, zo blijkt uit het Kadastraal Minuutplan uit 1832 en uit de Topografische en Militaire kaart uit 1847-1848. In 1807-1808 maakte Hendrik van Lunteren op de twee rechthoekige stroken omgrachte terreinen op de as van de linker- en achtergevel van het huis, waar oorspronkelijk boomgaarden waren gesitueerd, een plan voor een landschappelijke parkaanleg met slingerpaden en solitaire boomgroepen, dat werd uitgevoerd en dat nog geheel bestaat. Ook de verlandschappelijkte gracht aan de achterzijde van het huis en aan de noordoostzijde van de voorburcht dateert uit deze periode evenals de licht verlandschappelijkte aanleg van het voorplein. Op elk van de twee rechte omgrachte stroken weiland aan de noordoost- en noordwestzijde van het park, waar oorspronkelijk eveneens boomgaarden waren gelegen, werd in de jaren '70 van de 20ste eeuw een woning gebouwd. Alszodanig is de aanleg van het park van Oudegein een zeer waardevol voorbeeld van een Renaissance-aanleg van rechte omgrachte lanen en rechthoekige omgrachte terreinen met boomgaarden en weilanden met een in deze structuur ingepaste vroeg-landschappelijke aanleg, waarbinnen tevens een gedeeltelijk Middeleeuwse aanleg-structuur behouden bleef.
Waardering
De historische tuin- en parkaanleg is in cultuurhistorisch opzicht van algemeen belang:
- vanwege de ouderdom;
- vanwege de gaafheid;
- als gaaf en zeldzaam voorbeeld van een symbiose van een Middeleeuwse, Renaissance en landschappelijke aanlegstructuur;
- vanwege de zeldzaamheidswaarde van de Renaissance-aanleg;
- vanwege de verwevenheid van de infrastructuur van de Renaissance-aanleg met de situering van het huis en als zodanig een gaaf bewaarde en zeldzame uiting van het gedachtengoed uit de eerste helft van de 17de eeuw met betrekking tot de architectuur van een ensemble van een riddermatig huis en een park;
- vanwege de zeldzaamheidswaarde van het vroeg landschappelijke park van Hendrik van Lunteren;
- vanwege de schoonheid.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Description component 2: HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT.
The historic garden and park layout of Oudegein shows traces dating back to the 13th century. In 1536 Oudegein was recognized as a knights' courtyard and given the conditions associated with this recognition, the house at that time was surrounded by a moat. The oval-shaped layout of the present moated forecourt with farmhouse, the partly moated orchard to the east of the forecourt and the moating of the house itself were present then and possibly earlier. The course of the section of the driveway situated at right angles to the forecourt, the so-called Kortelaan, is older and was already present around 1200 as a dam to hold back the water of the IJssel and where tolls were levied. Also the north side of the forecourt leading to the main building and lane and straight moat arm to the west of the house date back in origin to around 1200. Around 1633, when the present house in Dutch Classical style was erected, the layout of the park was expanded and altered in connection with this. The layout of gardens in Dutch Classical style (with an axis of symmetry as design principle) was not yet fashionable at this time; only at Honselaardijk was a park in this new style being worked on around this time. Therefore it is not surprising that the owner Adriaan Ploos van Amstel had the park laid out in Renaissance style as was customary at that time. Then the present driveway, the Lange Laan, was laid out, moated on both sides and provided with avenue trees (pedunculate oak, circa 1960, single row on west side, double row on east side in triangular arrangement) with undergrowth of coppice, which bends somewhat at right angles into the aforementioned Kortelaan (avenue planting of pedunculate oak, circa 1950, double in triangular arrangement, with undergrowth of coppice); the more or less rectangular forecourt was laid out at that time, as was the moated pentagonal kitchen garden and orchard on the southeast side of the grounds. On the western half of this pentagonal area, a parterre with a cruciform path pattern was laid out, as shown on the map by D. Groenou from circa 1650. A boundary ditch on the grounds still marks the original division between this parterre and the orchard located to the east of it. The driveway (Lange Laan), at the point where it splits into the Korte Laan, also transitions in a diagonal curve into the likewise moated lane, which turns off to the west on the east side of the orchard (here planted with walnut trees, circa 1950) (Achterdijk) and leads here along the south side of the park layout. In the 17th century this moated south lane (Achterdijk) was entirely planted with avenue trees. Since the landscaping of parts of the park in the early 19th century, the lane at the level of the driveway was opened up and several solitary trees from this period (oak) serve as coulisses for scenic vistas from the forecourt. At the location of the forecourt, the lane acquired in this period an absidal-shaped protrusion. Also from the period around the construction of the house dates the somewhat irregularly wide, likewise moated strip of coppice running along the entire south side of the layout. Southwest of the driveway the Achterdijk turns in a northerly direction, runs along the rear of the main building with servant dwellings (complex component 3) and then turns again in a westerly direction. This latter section of the lane is planted with plane trees on both sides (circa 1900). The historic character of moated lanes as an enclosure of the layout is also present on the west and north sides, although this character was partly re-established in the 1970s of the 20th century, as a closure of the layout with regard to the rapid urbanization around the country house at that time. Analogous to the Achterdijk, a straight moated strip of coppice was laid out on the outside of the lanes, as a buffer towards the city of Nieuwegein which had expanded to the edge of the park. At that time the driveway (Lange Laan) was also shortened to its present length to the northern boundary of the park and the entrance, the 18th-century bridge with access gate, to the northeast corner of the park was relocated. The area to the south of the park has retained its old country estate character as a city park and consists of a strip of plots with meadows, separated lengthwise from each other by ditches, and a strip of osier beds and woodland. Although the moated lane on the north and west sides was planted in the 1970s of the 20th century, there was originally a lane enclosure on this side, as shown by the Cadastral Minute Plan from 1832 and the Topographic and Military map from 1847-1848. In 1807-1808 Hendrik van Lunteren made a plan on the two rectangular strips of moated grounds on the axis of the left and rear facades of the house, where orchards were originally located, for a landscaped park layout with winding paths and solitary tree groups, which was executed and which still exists entirely. The landscaped moat to the rear of the house and on the northeast side of the forecourt also dates from this period, as does the lightly landscaped layout of the forecourt. On each of the two straight moated strips of meadow on the northeast and northwest sides of the park, where orchards were also originally located, a dwelling was built in the 1970s of the 20th century. As such, the park layout of Oudegein is a very valuable example of a Renaissance layout of straight moated lanes and rectangular moated areas with orchards and meadows with an early-landscaped layout incorporated within this structure, within which a partly medieval layout structure was also preserved.
Valuation
The historic garden and park layout is of general cultural-historical importance:
- because of its age;
- because of its integrity;
- as an intact and rare example of a symbiosis of a medieval, Renaissance and landscaped layout structure;
- because of the rarity value of the Renaissance layout;
- because of the interweaving of the infrastructure of the Renaissance layout with the siting of the house and as such an intact and rare expression of the ideas from the first half of the 17th century concerning the architecture of an ensemble of a knightly house and park;
- because of the rarity value of the early landscaped park by Hendrik van Lunteren;
- because of its beauty.
Nearby in the register
- Toegangshek en brug aan opritTuin, park en plantsoenunder 1 mi
- Brug en Hek naar VoorpleinTuin, park en plantsoenunder 1 mi
- BrugTuin, park en plantsoenunder 1 mi
- Werkplaats in MoestuinTuin, park en plantsoenunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.