Rijksmonumentenregister · Netherlands
De Bovenste Polder
Wageningen, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Industrie
- Function
- Steenfabriek
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1923
- Address
- Aan de Rijn 5, Locatie: uiterwaarden, 6701 PB Wageningen
- Place
- Wageningen
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.95824, 5.67315
- Monument number
- 522213
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamTU Delft Library
2 historical maps cover this location, the earliest the 1914 map "Verklaring van het algemeen nut der onteigening van eigendommen in de gemeente Horssen, noodig voor den aanleg van eene wetering door het waterschap "de Gecombineerde waterlossing der polderdistricten Rijk van Nijmegen en Maas en Waal"" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Buiten gebruik gestelde, herbestemde STEENFABRIEK ("De Bovenste Polder") van het type zig-zagoven, naar het ontwerp van J.J. Wentink uit Utrecht. Opgericht door Robert Bowles en Joannes Lans in 1846: van drie veldovens uitgegroeid tot een in opdracht van L. J. Duijs in 1923 gebouwde steenfabriek, breidt de produktie van metselbakstenen en straatklinkers uit en bleef de voor Wageningen tweede baksteenfabriek, tot midden jaren 1960 in bedrijf. Door enthousiaste initiatiefnemers werd de fabriek van de sloophamer gered en zij heeft tegenwoordig een multi-funktionele herbestemming gekregen zoals ateliers, opslag en twee dienstwoningen.
De baksteenindustrie was een belangrijke seizoenswerkgever waaruit veel (gezins)arbeiders een schamel inkomen verdienden. Het besluit van de steenfabrikant van de "Bovenste Polder" in 1906 een loonsverlaging door te voeren mondde uit in een wilde staking die door de plaatselijke vakbond 'Eendracht maakt macht' werd georganiseerd. Bescherming van rechten van de steenfabrieksarbeider vormde mede de aanleiding tot de oprichting van de "Nederlandsche Bond van Steen- en Pannenbakkers" die zich in Wageningen vestigde.
Op het nauwelijks veranderde en als zodanig nog steeds interessante, noordelijk van de Nederrijn gelegen, uiterwaardengebied bevinden zich een kleine oorspronkelijke haven en verspreid, getuigenissen van klei-afgraving, alsook de boerderij/bazenwoning aan de noordoostzijde van de fabriek. Overige bijgebouwen zijn niet meer of te fragmentarisch bewaard gebleven. De afzonderlijke onderdelen zijn echter van te weinig belang om een rijksbescherming op te leggen.
Omschrijving
De baksteenfabriek bezit een vierkante plattegrond waarvan de hoeken naar de vier windrichtingen zijn gericht, waarbij de zijde die is gekeerd naar de rivier de zuidoostzijde betreft. Het fabrieksgebouw, met centraal opgesteld de schoorsteen, is opgetrokken in baksteen (vuurvaste- en gewone bakstenen). Het gebouw wordt gedekt door twee met rode verbeterde oud-Hollandse pan gedekte zadeldaken, die als paar worden omzoomd door een omlopend lessenaarsdak. Dit wordt door gebintstijlen op poeren, aan de voet geplaatst van de schuin oplopende muren, ondersteund, waardoor een groot overstek ontstaat. De nok en kepers zijn belegd met rode halfronde vorsten. De van horizontale plankdelen voorziene eindgevels van de zadeldaken zijn ingevuld met drie gekoppelde 2x2-ruits klapramen. Ter weerszijden van de beide nokassen komen gepaard twee ventilatiekappen voor boven de aanwezige dakkapellen met modern vierstrooksvenster. Links en rechts van de dakkapellen en in het lessenaarsdak onder de topgevels van de zadeldaken zijn moderne dakramen ingebracht.
De gevel aan de rivierzijde wordt gedomineerd door een nieuwe, teruggebrachte hellingbaan die ten dienste van het transport van brandstof stond, dat vanuit de in zuidelijke richting gelegen haven werd aangeleverd en naar het ovendek werd gevoerd. Het lessenaarsdak is ten gunste van deze toegang onderbroken en bevat nu een beglaasde ingangspartij, die leidt naar de ateliers en dienstwoningen. Het gebouw telt aan deze en overliggende zijde met eindgevels tweemaal twee (tongewelfde) ovenkamers met in oorspronkelijke vorm, maar voorzien van nieuwe deuren, behouden kruipoorten en in de gevels evenwijdig aan de nokas, zes van dergelijke poorten aan iedere zijde.
Op de stookzolder, waar zoveel mogelijk de oorspronkelijke bestrating is gehandhaafd, zijn deels de stookgaten waarin de kolen werd gestort en de tasruimte in het zicht gelaten. Het ovenkanaal in de zware stenen onderbouw, bevindt zich onder de zakgoot tussen beide zadeldaken. Ovenkanaal en (getopte) schoorsteen zijn bewaard gebleven en maken deel uit van het huidige ventilatiesysteem.
Waardering
Voormalige STEENFABRIEK ("De Bovenste Polder") van het type zig-zagoven, gebouwd in 1923, naar het ontwerp van J.J. Wentink uit Utrecht.
- Van architectuurhistorisch belang als typologisch zeldzaam en redelijk gaaf bewaard voorbeeld van een verbeterde ring of zigzagoven op vierkante grondslag.
- Van stedenbouwkundig belang als essentieel onderdeel van een markant in het Gelderse rivierengebied gesitueerde steenfabriek.
- Van cultuurhistorisch belang als bijzondere uitdrukking van de sociaal-economische en historische ontwikkeling van de nederlandse steenfabricage. De fabriek met zijn arbeiders heeft een substantieel aandeel gehad in de oprichting van de "Nederlandsche Bond van Steen- en Pannenbakkers" in 1906 die zich in Wageningen vestigde.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
Decommissioned, repurposed BRICK FACTORY ("De Bovenste Polder") of the zig-zag kiln type, designed by J.J. Wentink from Utrecht. Established by Robert Bowles and Joannes Lans in 1846: grown from three field kilns into a brick factory built to the order of L. J. Duijs in 1923, expanding production of masonry bricks and street pavers and remaining Wageningen's second brick factory until the mid-1960s. Thanks to enthusiastic initiators, the factory was saved from demolition and has since been given a multi-functional repurposing such as studios, storage and two service dwellings.
The brick industry was an important seasonal employer from which many (family) workers earned a meagre income. The decision of the brick manufacturer of the "Bovenste Polder" to implement a wage cut in 1906 resulted in a wildcat strike organized by the local trade union 'Eendracht maakt macht'. Protection of the rights of brick factory workers was partly the impetus for the establishment of the "Nederlandsche Bond van Steen- en Pannenbakkers" which was based in Wageningen.
On the scarcely changed and as such still interesting floodplain area situated north of the Nederrijn, there are a small original harbour and scattered evidence of clay extraction, as well as the farmhouse/owner's residence on the north-east side of the factory. Other ancillary buildings are no longer or only fragmentarily preserved. However, the individual components are of too little significance to warrant national monument protection.
Description
The brick factory has a square ground plan with its corners oriented towards the four cardinal directions, with the side facing the river being the south-east side. The factory building, with the chimney centrally positioned, is constructed of brick (refractory and ordinary bricks). The building is covered by two gabled roofs with red improved old-Dutch pan tiles, which as a pair are bordered by a continuous half-hipped roof. This is supported by tie-beam posts on piers, placed at the foot of the sloping walls, creating a large overhang. The ridge and rafters are lined with red semi-cylindrical ridge tiles. The end gables of the gabled roofs fitted with horizontal planks are filled with three coupled 2x2-pane casement windows. On either side of both ridge lines are paired two ventilation caps above the existing roof dormers with modern four-pane windows. Modern roof windows have been installed to the left and right of the dormers and in the half-hipped roof below the apex gables of the gabled roofs.
The gable on the river side is dominated by a new, restored ramp that served the transport of fuel, which was supplied from the harbour situated in the southern direction and conveyed to the kiln deck. The half-hipped roof is interrupted in favour of this access and now contains a glazed entrance area, which leads to the studios and service dwellings. The building has on this and the opposite side with end gables twice two (barrel-vaulted) kiln chambers with original form preserved, but fitted with new doors, retained crawl doors and six such doors on each side in the gables parallel to the ridge line.
On the stoking floor, where the original paving has been retained as much as possible, some of the stoking holes where coal was poured and the storage space remain visible. The kiln flue in the heavy stone substructure is situated beneath the valley gutter between both gabled roofs. The kiln flue and (topped) chimney have been preserved and form part of the current ventilation system.
Valuation
Former BRICK FACTORY ("De Bovenste Polder") of the zig-zag kiln type, built in 1923, designed by J.J. Wentink from Utrecht.
- Of architectural historical importance as a typologically rare and reasonably well-preserved example of an improved ring or zig-zag kiln on a square ground plan.
- Of urban planning importance as an essential component of a distinctive brick factory situated in the Gelderland river region.
- Of cultural historical importance as a distinctive expression of the socio-economic and historical development of Dutch brick manufacturing. The factory with its workers played a substantial role in the establishment of the "Nederlandsche Bond van Steen- en Pannenbakkers" in 1906 which was based in Wageningen.
Nearby in the register
- Woonhuis, Nassauweg 20Woonhuisunder 1 mi
- Fort, vesting en -onderdelen, Boterstraat bij 26Fort, vesting en -onderdelenunder 1 mi
- Woonhuis, Herenstraat 1Woonhuisunder 1 mi
- Schoolgebouw, Wilhelminaweg 5Onderwijs en wetenschapunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.