Rijksmonumentenregister · Netherlands
Pelikaankerk
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1931 - 1932
- Address
- Pelikaanstraat 10, 8916 AE Leeuwarden (and others)
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.20548, 5.78576
- Monument number
- 519894
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
Stanford LibrariesUtrecht University Library
2 historical maps cover this location, the earliest the 1937 map "North west Europe 1:250,000" (Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Op het einde van de jaren '20 ontstond door de aanleg van de westelijke buitenwijken de behoefte aan een vierde GEREFORMEERDE KERK. In 1930 nodigde het kerkbestuur enkele architecten uit om een ontwerp te maken. Het plan van Egbert Reitsma uit Groningen bleek het dichtst bij de beschikbare bouwsom te komen. De eerste steenlegging was op 1 oktober 1931, de ingebruikname volgde op 19 juli 1932. Als gevolg van de economische wereldcrisis werden bezuinigingen doorgevoerd, onder meer dakpannen i.p.v. leien. De stijl is Reitsma's persoonlijke variant van de Amsterdamse School. Uitwendig onderging het pand geen wijzigingen, inwendig alleen wijzigingen op het liturgisch centrum en bovendien werden de banken vervangen door stoelen. Reitsma nam veel van de aanbevelingen over, die Abraham Kuyper deed in zijn bundel 'onze Eredienst` (Kampen, 1911) ten aanzien van de inrichting en de toepassing van kunst in de kerk.
Omschrijving
KERK MET ZALEN EN KOSTERSWONING, opgebouwd in rode Groninger strengperssteen met een trasraam van mondsteen, gedekt met gesmoorde golfpannen. Het gebouw heeft een onregelmatige plattegrond, met in de kern een zaalkerk op waaiervormige plattegrond met aanbouwen zoals de consistorie, kosterswoning, zaal en toren. De voorgevel, die behoudens drie zeer smalle verticale lichtopeningen geheel gesloten is, heeft een voorgeplaatste ingangspartij waarboven zich, rustend op zware gemetselde kolommen, een zaal bevindt met een eigen schildkap. De zaal heeft een rij van twaalf smalle vensters met stalen kozijnen, die van elkaar gescheiden worden door smalle lisenen. Links en rechts van de gevel bevinden zich twee trappenhuizen, die verlicht worden door verticale lichtspleten. Het rechter trappenhuis heeft in de zijgevel drie puntvormige erkers. Aan de linkerzijde bevindt zich een toren op vierkante grondslag, voorzien van een rondbogige ingang, waarvan de deuren voor Reitsma kenmerkend uiterst zwaar uitgevoerd beslag hebben. Voorts bevat de toren verticale lichtsleuven en wijzerplaten, bestaande uit blauwe tegels. Onder de wijzerplaten, die overigens nooit van een uurwerk zijn voorzien, bevinden zich galmgaten met betonnen borden. De toren is vlak gedekt. Aan de rechterzijde van de gevel is een zaal uitgebouwd, die een verkleinde variant is van de zaal boven de ingang. De zijgevels worden beheerst door enorme, tweezijdig uitgebouwde absiden met vele smalle vensters over nagenoeg de gehele hoogte met een eigen bekapping. De rechterzijgevel heeft aan de achterzijde een eenlaagse uitbouw met een schildkap, die de consistoriekamer bevat. De achtergevel is vlak en wordt beheerst door een hoge schoorsteen van de verwarming. De linkerzijgevel heeft op deze plaats een kosterswoning van twee bouwlagen. Het schip is voorzien van een mansardedak met aan de achterzijde een vlak dakschild.
INTERIEUR: De kerkzaal heeft een waaiervormige plattegrond, uitgebreid met een rechthoekig liturgisch centrum. De ruimte wordt verlicht door de hoge smalle vensters in de absiden. Ze zijn bezet met glas-in-lood dat wereldlijke voorstellingen heeft, naar ontwerp van Reitsma. De kansel is van het platformtype met twee gebogen trappen. Achter de kansel bevinden zich zes smalle glas-in-loodramen met sterk geabstraheerde voorstellingen van de scheppingsdagen. Het overige meubilair op het liturgisch centrum, zoals ouderlingenbanken en hek met voorzangerslezenaar, ging verloren. Boven het liturgisch centrum is het orgelbalkon. Tegen de balustrade is een kleurig houtreliëf in geometrische vormen aangebracht. Soortgelijke reliëfs bevinden zich in de kruin van de kap. Tegenover het liturgisch centrum is een galerij aangebracht, rustend op ronde kolommen. De banken op de begane grond werden vervangen door stoelen, op de galerij bleven de banken bewaard. De kerkruimte is overkapt door een houten gewelf, bestaande uit vlakken van schroten, die globaal de vorm van de mansardekap volgen. Op plaatsen waar de gewelfvlakken elkaar in de nok raken, bevinden zich gekleurde houtreliëfs, afgewisseld door verlichtingsornamenten. Deze verlichtingsornamenten uit de bouwtijd (ontworpen door Reitsma zelf) bestaan uit hangende matglazen platen aan het plafond en boegvormige boven de ingangen. De trappenhuizen hebben breukstenen vloeren, granieten treden en smeedijzeren leuningen. Ze worden verlicht door verticale smalle vensters, bezet met glas-in-lood. De nevenvertrekken ondergingen alle wijzigingen o.a. verlaagde plafonds.
Het orgel is gebouwd door Valckx en Van Kouteren in 1932. Het bevindt zich nog geheel in originele toestand. De kas, ontworpen door Reitsma, is open gelaten; het front bestaat uit een breed driehoekig pijpenveld. Het instrument omvat twee klavieren en een vrij pedaal met twintig registers en speelhulpen. Er is een grote samenhang tussen het instrument en de kerk, zowel wat betreft de kas als het klankideaal, waardoor het monumentwaardig is.
Waardering
Kerkgebouw met annexen van algemeen architectuurhistorisch, cultuurhistorisch en liturgiewetenschappelijk belang:
- vanwege de architectuur van Egbert Reitsma, die een persoonlijke variant op de Amstersdamse School is;
- vanwege de toegepaste kunst, in het bijzonder de abstracte houtreliëfs, de figuratieve glas-in-loodramen, de verlichtingsornamenten, de preekstoel en het orgel;
- vanwege de waaiervormige plattegrond en de ongedeelde ruimte, die voortvloeit uit de aanbevelingen die Abraham Kuyper gedaan had in 'onze Eredienst';
- vanwege de ligging in de wijk, temidden van contemporaine bebouwing;
- vanwege de hoge mate van gaafheid.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
At the end of the 1920s, the development of the western suburbs created a need for a fourth REFORMED CHURCH. In 1930, the church council invited several architects to submit a design. The plan by Egbert Reitsma from Groningen proved to come closest to the available building budget. The laying of the first stone took place on 1 October 1931, and the building was taken into use on 19 July 1932. As a result of the global economic crisis, economies were made, including the use of roof tiles instead of slate. The style is Reitsma's personal variant of the Amsterdam School. The building underwent no external changes, internally only modifications to the liturgical centre and, moreover, the pews were replaced by chairs. Reitsma incorporated many of the recommendations that Abraham Kuyper had made in his collection 'onze Eredienst' (Kampen, 1911) regarding the furnishing and application of art in the church.
Description
CHURCH WITH HALLS AND SEXTON'S HOUSE, constructed in red Groningen pressed brick with a stone frame of facing brick, covered with reduced-fired roof tiles. The building has an irregular ground plan, with at its core a hall church on a fan-shaped ground plan with annexes such as the consistory, sexton's house, hall and tower. The front facade, which apart from three very narrow vertical light openings is entirely closed, has a projecting entrance section above which, resting on heavy masonry columns, is a hall with its own hipped roof. The hall has a row of twelve narrow windows with steel frames, separated from each other by narrow pilasters. To the left and right of the facade are two staircases, which are lit by vertical light slots. The right staircase has three pointed oriel windows in the side facade. On the left side is a tower on a square base, provided with a round-arched entrance, whose doors have for Reitsma characteristically extremely heavy executed metalwork. Furthermore, the tower contains vertical light slots and clock faces consisting of blue tiles. Below the clock faces, which incidentally were never equipped with clockwork, are sound holes with concrete boards. The tower is flat-roofed. On the right side of the facade is a hall built out, which is a reduced variant of the hall above the entrance. The side facades are dominated by enormous, two-sided built-out apses with many narrow windows over almost the entire height with their own roof covering. The right side facade has at the rear a single-storey extension with a hipped roof, which contains the consistory room. The rear facade is flat and is dominated by a high chimney for the heating. The left side facade has at this location a sexton's house of two storeys. The nave is provided with a mansard roof with at the rear a flat roof panel.
INTERIOR: The church hall has a fan-shaped ground plan, extended with a rectangular liturgical centre. The space is lit by the tall narrow windows in the apses. They are filled with stained glass depicting secular subjects, designed by Reitsma. The pulpit is of the platform type with two curved staircases. Behind the pulpit are six narrow stained-glass windows with strongly abstracted depictions of the creation days. The remaining furnishings in the liturgical centre, such as elder benches and railings with the precentor's lectern, were lost. Above the liturgical centre is the organ loft. Against the balustrade is a colourful wooden relief in geometric forms. Similar reliefs are found at the apex of the roof. Opposite the liturgical centre is a gallery installed, resting on round columns. The pews on the ground floor were replaced by chairs, on the gallery the pews were retained. The church space is covered by a wooden vault, consisting of planks which roughly follow the form of the mansard roof. At places where the vault planes meet at the ridge, there are coloured wooden reliefs, alternated by lighting ornaments. These lighting ornaments from the construction period (designed by Reitsma himself) consist of hanging frosted-glass panels at the ceiling and arc-shaped forms above the entrances. The staircases have rubble stone floors, granite steps and wrought-iron railings. They are lit by vertical narrow windows, filled with stained glass. The adjoining rooms underwent all modifications including lowered ceilings.
The organ was built by Valckx and Van Kouteren in 1932. It remains entirely in its original condition. The case, designed by Reitsma, is left open; the front consists of a wide triangular pipe field. The instrument comprises two manuals and a free pedal with twenty registers and playing aids. There is great coherence between the instrument and the church, both in terms of the case and the sound ideal, making it worthy of monument status.
Valuation
Church building with annexes of general architectural-historical, cultural-historical and liturgical-scientific importance:
- because of the architecture of Egbert Reitsma, which is a personal variant of the Amsterdam School;
- because of the applied art, in particular the abstract wooden reliefs, the figurative stained-glass windows, the lighting ornaments, the pulpit and the organ;
- because of the fan-shaped ground plan and the undivided space, which stems from the recommendations that Abraham Kuyper had made in 'onze Eredienst';
- because of its location in the neighbourhood, amongst contemporary buildings;
- because of the high degree of integrity.
Nearby in the register
- Woonhuis, Pelikaanstraat 17Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Pelikaanstraat 25Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Harlingerstraatweg 6Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Pelikaanstraat 29Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.