Rijksmonumentenregister · Netherlands
Joodsche Invalide
Amsterdam, Noord-Holland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Gezondheidszorg
- Function
- Verzorgingstehuis (I03)
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1915
- Address
- Weesperplein 1 Amsterdam
- Place
- Amsterdam
- Province
- Noord-Holland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.36232, 4.90834
- Monument number
- 518494
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1910 map "Polderkaart van de landen tusschen Maas en ij / door W.H. Hoekwater" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
In twee fasen tot stand gekomen VERZORGINGSTEHUIS voor de joodse gemeenschap, waarin lichamelijk invaliden werden voorbereid op een terugkeer in de maatschappij en waarin ook ouden van dagen werden verpleegd. Het gebouw, de voormalige Joodsche Invalide, bevindt zich op de oostelijke hoek van het Weesperplein en de Nieuwe Achtergracht. De eerste fase bestaat uit een deel van de huidige bebouwing aan de Nieuwe Achtergracht en werd in 1915 als Centraal Ziekenhuis Joodsche Invalide door H. Elte ontworpen in een stijl waarin zowel invloeden van de baksteenarchitectuur van de Amsterdamse School als kenmerken van het latere Nieuwe Bouwen zijn (waren) te herkennen. Het gebouw van Elte (oude nummering nr.98) is opgenomen in de bebouwing van de tweede fase: de verbouwing/uitbreiding door J.F. Staal uit 1935-1937 in de stijl van het Nieuwe Bouwen. Bij de uitvoering werd Staal bijgestaan door de architect M. Oesterman. Van het gebouw naar ontwerp van Elte resteert nog een deel van de oostelijke gevel aan de Nieuwe Achtergracht en - in opzet - delen van de haaks op de bebouwing aan die gracht staande vleugel op het binnenterrein van het tehuis. Deze restanten zijn moeilijk aanwijsbaar, maar zijn als delen van wat op de ontwerptekeningen van Staal als bestaand gebouw staat aangeduid te herleiden. Staal heeft het gebouw van Elte in- en uitwendig ingrijpend verbouwd om in het nieuwe geheel tot een betere verdeling van de facilitaire ruimtes te komen. Hierbij heeft hij getracht gelijkvormige ruimtes met een gelijke bestemming zo mogelijk boven elkaar te plaatsen. Aan het Weesperplein bevond zich op de begane grond een synagoge, waarboven een feestzaal en conversatiezaal. Vermoedelijk bevinden zich nog delen van een mogelijk houten gewelf van de synagoge onder het huidige systeemplafond. Op de hoek van het Weesperplein en de Nieuwe Achtergracht lagen op vijf verdiepingen de verblijfzalen; deze hadden aansluiting op de slaap- en ziekenzalen van zes verdiepingen. Op de hoekbebouwing bevond zich onder de gebogen kap - kenmerkend voor de Groep 32' binnen het Nieuwe Bouwen - de bestuurskamer; deze kamer staat nu bekend als de 'Staalzaal'. De feestzaal had in oorsprong een beweegbare vloer die onder een helling kon worden gebracht in verband met een beter zicht op het podium. Bij de oorspronkelijke inrichting van het gebouw is rekening gehouden met de verschillende soorten patiënten. De keukens werden ingericht naar de joodse rituele voorschriften. Op het binnenterrein aan de achterzijde bevond zich in oorsprong een ovale vijver en een gereserveerde plaats voor de loofhut. Een plaquette door C. Stauthamer uit 1950 naast de ingang aan het Weesperplein herinnert aan de deportatie van de joodse bewoners in 1943. In 1979 werd het gebouw geschikt gemaakt voor de GG &GD; aan de achtergevels kwamen toen de verticale staalconstructies met galerijen met hekwerken. Delen van het tegelwerk van de gevelbekleding werden vervangen, evenals enkele vensters. Het interieur werd ingrijpend gewijzigd; enkele oorspronkelijke interieuronderdelen.
Omschrijving
Het gebouw is met inbegrip van oudere delen op een U-vormig grondplan tot stand gekomen, onder een samenstel van platte daken en met een betonskelet met betonvloeren. Glasgevels worden afgewisseld met gevels met vensterseries waartussen een uitwendige gevelbekleding van grijs geglazuurde tegels tegen een ondergrond van betonwerk; de tegels zijn 12,5 bij 25 cm en hebben aan de achterzijde zwaluwstaarten voor een goede hechting aan de betonconstructie. Verder ook blinde gevels in gele baksteen. Het gebouw heeft een lange vleugel aan de Nieuwe Achtergracht en een kortere vleugel aan het Weesperplein; op het binnenterrein nog een smallere - en in de kern oudere - vleugel haaks tegen de oostelijke beëindiging van de vleugel aan de Nieuwe Achtergracht. De vleugel aan de Nieuwe Achtergracht heeft, evenals die aan het Weesperplein, acht bouwlagen boven het maaiveld en heeft lange meeruits gelede vensterseries. Een teruggezet en lager en in roodbruine baksteen gemetseld geveldeel - mogelijk een restant van de bebouwing door H. Elte - heeft vier bouwlagen en vensters met een meer horizontale geleding met roeden en stenen kalf. Op dit deel van de vleugel is recent (XXd) een bouwlaag toegevoegd. Het linkerdeel van de vleugel, nabij een belending in Amsterdamse School-stijl, heeft nagenoeg blinde gevels en een ondiepe rechthoekige glaserker over zes verdiepingen en een kleine halfronde uitbouw tegen de achtste bouwlaag van de oostelijke gevel. Glas gezet in stalen patent raamprofielen. Onder de glaserker bevindt zich een toegang. Op de hoek Nieuwe Achtergracht en Weesperplein bevindt zich een enigszins uitspringende en lagere hoekpartij voorzien van glasgevels en een terugliggende bekroning met vertrek met afgeronde vliesgevel onder een gebogen dak. De gehele hoekpartij wekt de indruk door slanke kolommen gedragen te worden. De glasgevels sluiten aan op de met grijs geglazuurde tegels beklede wanden van de zijgevels, waarin verderop de lange vensterrreeksen zijn aangebracht. Naast de gebogen kap op de hoek heeft het gebouw nog andere decoratieve elementen, zoals de gebogen luifel boven de ingang en de bovenliggende ronde en gelede vensters in de zijgevel. Stalen raamprofielen en penanten van geschilderd pleisterwerk. Toegang met in oorsprong een tourniquet.
De vleugel aan het Weesperplein heeft rechts van de hoekpartij vensterseries met acht vensterassen met kleinere ramen; dit in verband met de achterliggende ruimten, die in tegenstelling tot die aan de Nieuwe Achtergracht niet in gebruik waren als zieken- of slaapzaal, maar als ontmoetings -, of conversatiezalen of als synagoge. Rechts op de begane grond van een belendend perceel de onderdoorgang naar het binnenterrein. Het belendende perceel valt niet onder de bescherming. Achtergevels van de vleugels en de zijgevel van de haaks op de vleugel van de Nieuwe Achtergracht staande bebouwing met deels oorspronkelijke meerruits gelede vensters met stalen raamprofielen en met deels vaste glaspanelen en draairamen.
Waardering
In 1935-1937 tot stand gekomen verzorgingstehuis voor de joodse gemeente, waarin een oudere bebouwing uit 1915 is geïncorporeerd, van algemeen belang vanwege de architectuur- en cultuurhistorische waarde. Het gebouw geldt als een voorbeeld van het Nieuwe Bouwen. Van belang voor de geschiedenis voor de joodse gemeenschap in Amsterdam en Nederland. Van typologisch belang als uitdrukking van een ontwikkeling in de bouw van ziekenhuizen en verzorgingstehuizen, waarbij speciale aandacht werd geschonken aan optimale toetreding van licht en lucht en aan de op elkaar afgestemde functies en verbindingslijnen in het gebouw.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
A CARE HOME for the Jewish community, built in two phases, in which physically disabled persons were prepared for reintegration into society and in which elderly persons were also cared for. The building, the former Joodsche Invalide, is located on the eastern corner of the Weesperplein and the Nieuwe Achtergracht. The first phase consists of part of the current buildings on the Nieuwe Achtergracht and was designed in 1915 as the Centraal Ziekenhuis Joodsche Invalide by H. Elte in a style in which influences of the brick architecture of the Amsterdam School as well as characteristics of the later New Building movement could be recognized. The building by Elte (old number 98) is incorporated into the buildings of the second phase: the renovation/extension by J.F. Staal from 1935-1937 in the style of the New Building movement. During execution, Staal was assisted by architect M. Oesterman. Of the building designed by Elte, part of the eastern facade on the Nieuwe Achtergracht remains, and - in layout - parts of the wing at right angles to the buildings on that canal, located on the inner courtyard of the home. These remains are difficult to identify, but can be traced as parts of what appears on Staal's design drawings as existing building. Staal carried out a thorough internal and external renovation of Elte's building in order to achieve a better distribution of utility spaces in the new whole. In doing so, he sought to place similar spaces with the same purpose one above the other where possible. On the Weesperplein, there was a synagogue on the ground floor, above which were a banqueting hall and a conversation room. Parts of a possibly wooden vault of the synagogue possibly remain under the current suspended ceiling. On the corner of the Weesperplein and the Nieuwe Achtergracht, there were common rooms on five storeys; these were connected to the bedrooms and sick wards of six storeys. On the corner building, under the curved roof - characteristic of 'Group 32' within the New Building movement - was the boardroom; this room is now known as the 'Staal Room'. The banqueting hall originally had a moveable floor that could be brought under an incline to provide a better view of the stage. In the original furnishing of the building, consideration was given to the different types of patients. The kitchens were fitted out according to Jewish ritual requirements. On the inner courtyard at the rear, there was originally an oval pond and a reserved space for the sukkah. A plaque by C. Stauthamer from 1950 next to the entrance on the Weesperplein commemorates the deportation of the Jewish residents in 1943. In 1979 the building was adapted for the GG & GD; vertical steel structures with galleries with railings were then added to the rear facades. Parts of the tilework of the facade cladding were replaced, as were some windows. The interior was substantially altered; some original interior components.
Description
The building, including older parts, was built on a U-shaped floor plan, under an arrangement of flat roofs and with a concrete frame with concrete floors. Glass facades alternate with facades with window series between which an external facade cladding of grey glazed tiles against a background of concrete work; the tiles are 12.5 by 25 cm and have dovetails on the back for good adhesion to the concrete structure. Also blind facades in yellow brick. The building has a long wing on the Nieuwe Achtergracht and a shorter wing on the Weesperplein; on the inner courtyard a narrower - and in its core older - wing at right angles against the eastern termination of the wing on the Nieuwe Achtergracht. The wing on the Nieuwe Achtergracht, like the one on the Weesperplein, has eight storeys above ground level and has long multi-paned window series. A set-back, lower facade section in reddish-brown brick - possibly a remnant of the buildings by H. Elte - has four storeys and windows with a more horizontal articulation with glazing bars and stone mullions. On this part of the wing, a storey was recently added (20th century). The left part of the wing, near a neighbouring building in Amsterdam School style, has nearly blind facades and a shallow rectangular glass bay over six storeys and a small semi-circular projection against the eighth storey of the eastern facade. Glass set in steel patent window frames. Under the glass bay there is an entrance. On the corner of Nieuwe Achtergracht and Weesperplein is a somewhat projecting and lower corner section with glass facades and a set-back crown with a room with rounded glass facade under a curved roof. The entire corner section gives the impression of being supported by slender columns. The glass facades connect to the walls clad with grey glazed tiles of the side facades, in which further on the long window series are placed. Besides the curved roof on the corner, the building has other decorative elements, such as the curved canopy above the entrance and the overhead round and articulated windows in the side facade. Steel window frames and penants of painted plasterwork. Entrance with originally a turnstile.
The wing on the Weesperplein has, to the right of the corner section, window series with eight window bays with smaller windows; this in relation to the spaces behind, which in contrast to those on the Nieuwe Achtergracht were not in use as sick wards or bedrooms, but as meeting or conversation rooms or as a synagogue. On the right on the ground floor of an adjacent plot, the passage through to the inner courtyard. The adjacent plot is not covered by this protection. Rear facades of the wings and the side facade of the building at right angles to the wing of the Nieuwe Achtergracht with partly original multi-paned windows with steel window frames and with partly fixed glass panels and casement windows.
Valuation
A care home for the Jewish community, built in 1935-1937, in which older buildings from 1915 are incorporated, of general importance because of its architectural and cultural-historical value. The building is considered an example of the New Building movement. Of importance for the history of the Jewish community in Amsterdam and the Netherlands. Of typological importance as an expression of a development in the construction of hospitals and care homes, in which special attention was paid to optimal access of light and air and to the functions and connection lines in the building coordinated with each other.
Nearby in the register
- Woonhuis, Valckenierstraat 1Woonhuisunder 1 mi
- Overheidsgebouw, Valckenierstraat 2Overheidsgebouwunder 1 mi
- Woonhuis, Valckenierstraat 23 AWoonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Valckenierstraat 27 AWoonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.