Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kerk, Buorren 5
Warstiens, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1882
- Address
- Buorren 5, 9004 XW Warstiens (Leeuwarden 21)
- Place
- Warstiens
- Municipality
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.16124, 5.86205
- Part of complex
- 514849
- Monument number
- 514850
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
TU Delft LibraryUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
4 historical maps cover this location, the earliest the 1868 map "Topografische atlas van het Koninkrijk der Nederlanden" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De KERK, die in 1882 door de aannemer R.K. Sybrandy werd gebouwd, is een ontwerp in Eclectische stijl van de Leeuwarder architect H.H. Kramer.
De kerk vervangt een middeleeuwse kerk ter plaatse; de traditionele oost-west oriëntatie is daarbij volledig omgekeerd. Bij de sloop van de oude kerk is een van de twee luidklokken, namelijk die uit 1252 verkocht. Deze bevindt zich tegenwoordig in het Rijksmuseum te Amsterdam. De vervangende klok werd tijdens de Tweede Wereldoorlog uit de toren genomen en keerde na de oorlogshandelingen niet terug. Daarvoor in de plaats kwam een luidklok, gegoten bij Jacobus van Bergen te Heiligerlee.
Omschrijving
De kerk heeft een eenvoudige plattegrond: de kerkzaal is vijf raamtraveeën diep, heeft een driezijde sluiting aan de westzijde en een toren aan de oostzijde. Het muurwerk is opgetrokken in bruine baksteen, verlevendigd met gele baksteen in tectonische elementen, zoals banden en blokken in de streklagen boven de vensters en in de deuromlijsting. Het metselwerk is uitgevoerd in staand verband met een knipvoeg. Het schip heeft een zadeldak met driezijdige sluiting, gedekt met leien in maasdekking; op de nok een smeedijzeren crète; bakgoot op het muurwerk en op het buitenboeibord; elkaar overlappende leien met één afgesnoten hoek.
De gevels van de kerk zijn horizontaal geleed door een trasraam met een hardstenen plint en een borstwering met een beroete band van vier steenlagen. Deze wordt beëindigd door een geprofileerde lijst die gelijktijdig afzaat is van de vensters, waarvan de hoogte correspondeert met de versnijding van de steunberen. Het opgaande muurwerk wordt ter hoogte van de geboorte van de rondbogen van de vensters onderbroken door een omgaande lijst van de staande streklaag in zaagtandprofiel. Aan de onderzijde van deze streklaag bevindt zich één laag van beroete baksteen en aan de bovenzijde drie lagen gele baksteen die ook bloksgewijs in de omlijsting van de rondboogvensters zijn opgenomen. De gevel wordt beëindigd door strek- en rollagen in een getande uitkraging en decoratief metselwerk in gele baksteen.
De gevel wordt verticaal geleed door eenmaal versneden steunberen en aan de oostzijde een overhoekse steunbeer met geprofileerde, hardstenen afdekplaten. De westgevel heeft een afdeklijst met een klimmend boogfries. Elke travee heeft een rondboogvenster met tweelichts-vensters en gekleurd glas-in-lood met geometrische randversieringen en ijzeren voorzetramen. In de meest oostelijke travee zijn alle ramen opgedeeld in tweelichts onder- en bovenramen.
De toren aan de oostzijde van de kerk verjongt éénmaal. De eerste geleding van de toren, tot aan de gootlijn van de kerkzaal, volgt globaal de indeling van de gevels van de kerkzaal; de steunberen op de hoeken van de toren versnijden echter tweemaal. Aan de oostzijde een porte brisée met gesneden deurkalf en een rondboog bovenlicht. De deur heeft een geblokte, bakstenen omlijsting met een hardstenen sluitsteen. Rechts naast de deur is een ingekerfde baksteen met de inscriptie: S.d.B. / 1882 //, de initialen van kerkvoogd S. De Boer die de eerste steen heeft gelegd. Boven de deur is een eenvoudig vierlichtsraam met een rollaag in een spaarveld; aan de beide zijgevels rondboog spaarvelden. Het spaarveld aan de oostzijde is opengebroken met een tweelichtsraam en gekleurd glas-in-lood; de spaarvelden in de zijgevels van de toren zijn blind en verlevendigd door strooikruisjes in gele baksteen in het staand verband. In de afsluiting van de spaarvelden een ronde, metalen wijzerplaat. De eerste torengeleding wordt afgesloten door een boogfries in een rollaag van gele baksteen met een cordonlijst en gelijktijdig afzaat van de galmgaten. Daarboven, in de tweede torengeleding, is een klokkenzolder met aan vier zijden dubbele galmopeningen in spaarvelden. De toren wordt afgesloten met een getande uitkraging en een ingesnoerde, achtkante spits belegd met leien in maasdekking en bekroond door een appel met torenkruis en een weerhaan. Aan de oostzijde een kleine houten dakkapel. Het INTERIEUR van de kerk bestaat uit een portaal met zijruimten en de kerkzaal met orgelgalerij. Tot de waardevolle interieuronderdelen uit de bouwtijd behoren onder meer preekstoel, doophek, herenbanken en een orgel; in de toren een luidklok uit 1607. In het portaal liggen vloertegels in een blokpatroon (geel en zwart), de lambrisering is betegeld met tegels van de firma Van Hulst uit Harlingen; de tegels hebben een blauwe decoratie van een vierpasmotief met klavers. Aan de zijwanden hardstenen gedenkplaten met inscripties in goud: AAN DEN KERBOUW / IS DEN 4E AUGUSTUS 1882 / DEN EERSTEN STEEN / GELEGD DOOR / S.J. DE BOER. / ONTWORPEN DOOR / H.H. KRAMER, ARCH: / TE LEEUWARDEN. / GEBOUWD DOOR / R.K. SYBRANDY / VAN WIRDUM. // en op de andere plaat de namen van de predikant, drie kerkvoogden, waaronder S. de Boer, en drie notabelen. De deuren naar de zijruimten hebben glaspanelen met glas-in-lood van gekleurd en geëtst glas. Een porte brisée leidt naar de kerkzaal. De wanden van de kerkzaal zijn geleed door gepleisterde muurstijlen op consoles met acanthusbladeren, een composiet-kapiteel en een kroonlijst. Daarop rust een gedrukt, gepleisterd tongewelf met drie trekstangen; op de gewelfribben palmetten; drie ventilatieroosters.
De kanselnis is halfrond gesloten en heeft een kraalhouten lambrisering. De preekstoel rust op een korte zuil met teerlingkapiteel waarin het Christusmonogram is gesneden en heeft een dubbele opgang zonder deurtjes in de kuip; op de trappaal een vlampot en een balustrade met gedraaide spijlen. Het getuide klankbord heeft een koepelachtige opbouw, bekroond met een vlampot. Binnen het eenvoudig doophek met panelen en draaihek met smeedijzeren paneeltjes staan aan weerszijden gesloten kerkenraadsbanken. Buiten het doophek staan aan weerszijden twee overhuifde herenbanken met een gesloten voorbank; de overhuiving wordt gedragen door zuilen met teerlingkapitelen. De kerkbanken aan weerszijden van het middenpad hebben deurtjes; op de wangstukken van de lessenaars en op het front van de voorste lessenaar gecanneleerde pilasters. Aan de oostzijde van de kerkzaal is de orgelgalerij. Het front en de balustrade zijn ontworpen door H.H. Kramer. De orgelkas staat ingeklemd tussen een arcadenwand met gordijnroeden op een balustrade; de deelzuiltjes hebben een teerlingkapiteel en bovenop een crète van zink. De orgelkas heeft drie torens, waarvan twee worden bekroond door bazuinende putti vervaardigd door S. Veenstra, en de middentoren met een harp. Het orgelinstrument is een éénklaviersinstrument met een combinatie-lade, in 1883 gemaakt door de fa. Bakker en Timmenga uit Leeuwarden. Het is een van de vroege werken van de firma en werd in 1884 afgeleverd.
De kleurstelling van het kerkinterieur is oorspronkelijk: de kerk is in eiken-imitatie uitgevoerd door W.P. Zeldenrust uit Opeinde; het orgel is uitgevoerd in palissander-imitatie door W.P. Zeldenrust en diens zoon P.W. Zeldenrust.
In de toren een 19de-eeuws mechanisch uurwerk. Op de klokkenzolder hangen twee luidklokken boven elkaar in de klokkenstoel. De oudste klok dateert uit 1607 en is gegoten door G. Gregori. De knoop is versierd met karyatide-figuren; op de mantel namen van personen "IN DE DORPE WARSTEYNS" en "GREGORIUS HALLENSIS MF ANNO 1607".
De kapconstructie bestaat uit een variant op de sporenkap met hangwerk. Aan de spantbenen zijn de schenkelspanten van het gewelf bevestigd.
Waardering
De kerk die in 1882 door de aannnemer R.K. Sybrandy werd gebouwd naar een ontwerp in Eclectische stijl van de Leeuwarder architect H.H. Kramer is van algemeen cultuur- en architectuurhistorisch belang:
- vanwege de afwijking van de traditionele oriëntatie van een kerkgebouw,
- vanwege het bijzondere belang van het gebouw binnen het oeuvre van de architect H.H. Kramer, die zowel het gebouw als de orgelkas en mogelijk het andere meubilair ontwierp,
- vanwege de hoge mate van esthetische kwaliteit van het ontwerp,
- vanwege het bijzondere materiaalgebruik, de ornamentiek en het kleurgebruik van onderdelen van de kerk,
- als beeldbepalend element voor het aanzien van het dorp,
- vanwege de zeer hoge mate van architectonische en visuele gaafheid van zowel het exterieur als het interieur van het kerkgebouw,
- vanwege de zeer hoge mate van gaafheid van de kerk in relatie tot de structurele gaafheid van het dorp en de landschappelijke omgeving,
- vanwege de zeer hoge mate van zeldzaamheid op provinciaal niveau van gaafheid van de hierboven genoemde criteria.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The CHURCH, which was built in 1882 by contractor R.K. Sybrandy, is a design in Eclectic style by the Leeuwarden architect H.H. Kramer.
The church replaces a medieval church on the site; the traditional east-west orientation has been completely reversed in the process. During the demolition of the old church, one of the two bell ropes, namely that from 1252, was sold. This is now in the Rijksmuseum in Amsterdam. The replacement bell was removed from the tower during the Second World War and did not return after the war. In its place came a bell cast at Jacobus van Bergen in Heiligerlee.
Description
The church has a simple ground plan: the nave is five window bays deep, has a three-sided closure on the west side and a tower on the east side. The masonry is built in brown brick, enlivened with yellow brick in tectonic elements, such as bands and blocks in the courses above the windows and in the door moulding. The masonry is executed in stretcher bond with a raked joint. The nave has a gabled roof with three-sided closure, covered with slates in Dutch bond; on the ridge an ornamental wrought-iron crest; gutter on the masonry and on the outer wall board; overlapping slates with one cut corner.
The facades of the church are horizontally articulated by a trabeated band with a hard stone plinth and a breastwork with a sooty band of four courses of stone. This is terminated by a moulded cornice that simultaneously corresponds to the level of the windows, the height of which corresponds to the setback of the buttresses. The rising masonry is interrupted at the level of the springing of the rounded arches of the windows by a continuous band of the stretcher course in sawtooth profile. On the underside of this course there is one layer of sooty brick and on the upper side three layers of yellow brick which are also included in block-like fashion in the moulding of the rounded arch windows. The facade is terminated by stretcher and roller courses in a toothed corbel and decorative masonry in yellow brick.
The facade is vertically articulated by once-stepped buttresses and on the east side a diagonal buttress with moulded hard stone caps. The west facade has a capping cornice with a climbing arch frieze. Each bay has a rounded arch window with two-light windows and coloured leaded glass with geometric border ornaments and iron protective frames. In the most easterly bay all windows are divided into two-light upper and lower windows.
The tower on the east side of the church tapers once. The first articulation of the tower, up to the gutter line of the nave, generally follows the articulation of the facades of the nave; however, the buttresses on the corners of the tower step back twice. On the east side a broken porte brisée with carved door panel and a rounded arch fanlight. The door has a blocked brick moulding with a hard stone keystone. To the right of the door is an incised brick with the inscription: S.d.B. / 1882 //, the initials of churchwardens S. De Boer who laid the foundation stone. Above the door is a simple four-light window with a roller course in a spandrel; on both side facades rounded arch spandrels. The spandrel on the east side is opened with a two-light window and coloured leaded glass; the spandrels in the side facades of the tower are blind and enlivened by scattered crosses in yellow brick in the stretcher bond. In the closure of the spandrels a round metal dial. The first tower articulation is closed by an arch frieze in a roller course of yellow brick with a cordon cornice and simultaneously corresponding to the level of the belfry openings. Above it, in the second tower articulation, is a bell chamber with double belfry openings on four sides in spandrels. The tower is closed with a toothed corbel and a tapered octagonal spire covered with slates in Dutch bond and crowned by a ball with tower cross and weathervane. On the east side a small wooden roof dormer. The INTERIOR of the church consists of a vestibule with side rooms and the nave with organ gallery. Among the valuable interior components from the time of construction are notably the pulpit, baptismal gate, pew compartments and an organ; in the tower a bell from 1607. In the vestibule floor tiles in a block pattern (yellow and black), the wainscoting is tiled with tiles from the firm Van Hulst from Harlingen; the tiles have a blue decoration of a four-pass motif with clovers. On the side walls hard stone memorial plaques with inscriptions in gold: TO THE CHURCH BUILDING / THE FOUNDATION STONE / WAS LAID ON THE 4TH OF AUGUST 1882 / BY / S.J. DE BOER. / DESIGNED BY / H.H. KRAMER, ARCH: / AT LEEUWARDEN. / BUILT BY / R.K. SYBRANDY / OF WIRDUM. // and on the other plaque the names of the minister, three churchwardens, including S. de Boer, and three notables. The doors to the side rooms have glass panels with leaded glass of coloured and etched glass. A broken porte brisée leads to the nave. The walls of the nave are articulated by plastered wall pilasters on consoles with acanthus leaves, a composite capital and a cornice. Upon this rests a pressed, plastered barrel vault with three tie rods; on the vault ribs palmettes; three ventilation grilles.
The pulpit apse is closed in semicircular fashion and has a brass wood wainscoting. The pulpit rests on a short column with a cubic capital in which the Christogram is carved and has a double access without doors in the bowl; on the stair post a flame pot and a balustrade with turned spindles. The equipped soundboard has a dome-like structure, crowned with a flame pot. Within the simple baptismal gate with panels and swing gate with wrought-iron panelets stand closed church council pews on either side. Outside the baptismal gate stand two hooded pew compartments on either side with a closed front bench; the hood is supported by columns with cubic capitals. The pews on either side of the central aisle have doors; on the wing pieces of the lecterns and on the front of the foremost lectern fluted pilasters. On the east side of the nave is the organ gallery. The front and balustrade are designed by H.H. Kramer. The organ case is sandwiched between an arcade wall with curtain rods on a balustrade; the partial columns have a cubic capital and on top a zinc crest. The organ case has three towers, two of which are crowned by trumpeting putti made by S. Veenstra, and the central tower with a harp. The organ instrument is a single-manual instrument with a combination box, made in 1883 by the firm Bakker en Timmenga from Leeuwarden. It is one of the early works of the firm and was delivered in 1884.
The colouration of the church interior is original: the church is executed in oak-imitation by W.P. Zeldenrust from Opeinde; the organ is executed in rosewood-imitation by W.P. Zeldenrust and his son P.W. Zeldenrust.
In the tower a 19th-century mechanical clockwork. On the bell chamber hang two bells one above the other in the bell frame. The oldest bell dates from 1607 and was cast by G. Gregori. The knop is decorated with caryatid figures; on the mantel the names of persons "IN DE DORPE WARSTEYNS" and "GREGORIUS HALLENSIS MF ANNO 1607".
The roof truss structure consists of a variant of the scissor rafter with hanging tie. The struts of the vault are attached to the rafter legs.
Valuation
The church which was built in 1882 by contractor R.K. Sybrandy according to a design in Eclectic style by the Leeuwarden architect H.H. Kramer is of general cultural and architectural-historical importance:
- on account of the deviation from the traditional orientation of a church building,
- on account of the particular importance of the building within the oeuvre of the architect H.H. Kramer, who designed both the building and the organ case and possibly other furnishings,
- on account of the high degree of aesthetic quality of the design,
- on account of the particular use of materials, ornamentation and colour use of components of the church,
- as a character-defining element for the appearance of the village,
- on account of the very high degree of architectural and visual integrity of both the exterior and interior of the church building,
- on account of the very high degree of integrity of the church in relation to the structural integrity of the village and the landscape surroundings,
- on account of the very high degree of rarity at provincial level of integrity of the criteria mentioned above.
Nearby in the register
- Baarhuisje, Buorren bij 5Begraafplaats en -onderdelenunder 1 mi
- Gerkema zatheBoerderijunder 1 mi
- JornahusBoerderijunder 1 mi
- Sint MartinusKerk en kerkonderdeelunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.