TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Historische aanleg, Langbroekerdijk bij 10

Driebergen-Rijsenburg, Utrecht, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Tuin, park en plantsoen
Function
Historische aanleg
Category
onroerend gebouwd
Built
1626
Address
Langbroekerdijk bij 10, 3972 ND Driebergen-Rijsenburg (Utrechtse Heuvelrug 26)
Place
Driebergen-Rijsenburg
Municipality
Utrechtse Heuvelrug
Province
Utrecht
Country
Netherlands
Coordinates
52.02143, 5.28190
Part of complex
511805
Monument number
511807

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries

5 historical maps cover this location, the earliest the 1630 map "Ultraiectum Dominium." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Onderdeel 2

HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG.

De eerste aanleg van de HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG rondom kasteel Sterkenburg gaat vermoedelijk terug tot circa 1626. De aanleg bestond uit zeven dwars op het middeleeuwse slagenlandschap geplaatste vakken van 100/110 meter breed en 400 meter lang. Zes vakken lagen ten zuiden van de Langbroekerwetering en het zevende ten noorden van de Wetering. Rond de vakken lagen lanen en brede sloten. Het vak direct ten zuiden van de Langbroekerwetering bevatte oprijlanen, het omgrachte kasteel met voorburcht en westelijk een vijver, het volgende zuidelijke vak, vier rechthoekige tuinen met in het centrum een vierkante tuin. De tuinen werden ten oosten afgescheiden door een nog bestaande beukenberceau met daarachter een doolhof. Het gebied van vier volgende vakken was bebost. In 1647 vindt er de moord op de kasteelheer plaats in het 'bosch van Sterkenburg'; deze optekening is de vroegst bekende vermelding van een aanleg bij Sterkenburg. Het bijzondere van deze aanleg is dat alle wijzigingen zich steeds binnen deze vroeg 17de-eeuwse structuur van zeven vakken heeft voltrokken. Landmeter Justus van Broekhuijsen vervaardigde in 1718 een kaart van het landgoed Sterkenburg dat dan nog deze renaissance-aanleg heeft. De oorspronkelijke rechthoekige voorburcht, thans het wagenplein, was eerst zowel aan de oost- en zuidzijde bebouwd. Onder leiding van steenhouwer/ bouwmeester J. Verkerk werd Sterkenburg tussen 1754-1767 verbouwd. Door afbraak, verbouw en bouw ontstond een voorburcht met links en rechts geplaatste stallen en een naar de tuin openliggende zuidzijde. Thans staat aan de westzijde het enige restant van deze zeventiende-/achttiende-eeuwse stallen in de vorm van het huidige koetshuis, terwijl van de oostelijke stallen de fundamenten nog resten. Achter het koetshuis tegen de moestuinmuur was een wagenloods die gedeeltelijk nog aanwezig is. Op het plan van de voorburcht door J. Verkerk komt ook het thans nog bestaande toegangshek van de bloementuin voor en van de oorspronkelijk daar achter gelegen brug bevinden de fundamenten zich onder het maaiveld. De brug overspande het grand-canal dat westelijk twee eilanden als beëindiging had en veel verder oostelijk een veelhoekig rustiek prieel. Op een kaart uit circa 1790, waarvan een negentiende-eeuwse kopie in het huisarchief van Sterkenburg wordt bewaard, zijn deze stallen afgebeeld evenals een As die zich via het hek en over de brug uitstrekt in zuidelijke richting. Het noordelijke deel van de As bevindt zich in het vak boven de Langbroekerwetering. De kilometers lange oprijlaan, die tot aan Huize Den Treek te Leusden reikte, (de Sterkenburgerlaan) eindigde in het bos op een rotonde van eiken en werd via een laan in westelijke richting zo verbonden met de As. Op deze structuur gericht stond een tuingebouw dat later voor de nabij gelegen tennisbaan gebruikt werd. Van de rotonde rest heden nog een (thans dode) eik die als solitair in het weiland staat. In het noordelijke vak boven de Langbroekerwetering werd het nog steeds bestaande noordelijk deel van de As verbonden met de laan via een thans nog aanwezige smalle eikenlaan. In de nabijheid van de Sterkenburgerlaan werden in 1771 twee zeventiende-eeuwse boerderijen voorzien van vrijwel identieke voorgevels zodat een symmetrisch(e) inrichting en beeld aan de beide laanzijden werd gerealiseerd, die paste bij de laat formele aanleg van het park. De oostelijk gelegen boerderij werd tevens verbouwd tot drie arbeiderswoningen waarachter een loods ontstond met timmerwerkplaats, smederij en brandspuit. Behalve de geometrische en formele structuur in de aanleg, werden enkele 'gevarieerde' elementen opgenomen -zoals slingerpaden in het van oorsprong vroeg zeventiende-eeuwse doolhof- die op een voorzichtige aanvang van een aanleg in landschapsstijl wijzen. Een litho van M. Mourot uit 1829 toont de vroeg landschappelijke aanleg nabij de poort en oprijlaan, waarbij ook de vroeg zeventiende-eeuwse (nog aanwezige) hardstenen schamppalen afgebeeld zijn. Op een ontwerp van de hand van Hendrik van Lunteren uit 1830, wordt een beeld gegeven van een vroeg landschappelijke aanleg na de afbraak van de poort. Dit ontwerp is waarschijnlijk grotendeels tot uitvoer gekomen en omstreeks 1835 zullen de wijzigingen grotendeels zijn afgerond. Op de Topografisch Militaire kaart van 1847/1850 wordt de oprijlaan halfrond afgebeeld en is de gracht in landschapsstijl vergraven. Omstreeks het midden van de negentiende eeuw krijgt de vroeg achttiende-eeuwse, naar het zuiden gelegen zichtas zwenkende zijden, waardoor de illusie wordt gecreëerd dat royale houtwallen worden afgewisseld door brede weilanden, die echter in werkelijkheid slechts smalle stroken grasland zijn. Tevens werd de vijver ten noordwesten van het huis verbreed en het kanaal bij de wilgenlaan richting Broekweg voorzien van een nog bestaande neogotische brug. De waterloop ten zuiden van het kasteel die langs de huidige oranjerie loopt en ten zuidwesten richting de zichtas in een sloot afwatert, werd vergraven tot slingerbeek. Nabij de voornoemde sloot lag westelijk in het bos een met houten schuttingen omgeven tweede moestuin, nabij het atelier rest nog een brug van deze 19de-eeuwse aanleg. Ook het doolhof kreeg binnen de bewaard gebleven geometrische hoofdstructuur slingerpaden. Op het terrein werden tevens solitairen en heesters geplant. Thans bevindt zich ten zuiden, noorden en oosten van het omgrachte kasteeleiland een groot weiland met enkele solitairen. Van de brug nabij het tuinmanshuis, die toegang tot dit weiland gaf zijn de landhoofden nog aanwezig. Het weiland wordt omgeven door een buitengracht waarvan de Langbroekerwetering nu een natuurlijk onderdeel uitmaakt. Beide grachten worden aan de weilandzijde vrijwel geheel omzoomd door eiken. In het zuidwesten kenmerkt de aanleg zich door de open landschappelijke structuur met weilanden die omgeven worden door bos, waarin de voornoemde zichtas naar de Kromme Rijn. Meer noordelijk ligt de moestuin die deels omgeven wordt door achttiende- en negentiende-eeuwse moestuinmuren met kas, koude-bak, ijzeren spalierhek en restanten van een druivenkas en gereedschapsloods. Noordelijk, achter de moestuinmuur liggen de resten van een veeschuur. In de noordwesthoek van de aanleg ligt een in oorsprong laat achttiende-eeuwse boomgaard die thans wordt omzoomd door moerascypressen en daardoor een wat besloten karakter heeft gekregen. In het park waren verschillende zgn. tentjes geplaatst, kleine houten priëlen met lessenaarsdaken. Oostelijk ligt de wei met de duiventoren uit 1862 waarvan de greppels deels de richting van de middeleeuwse ontginingsstructuur volgen en zuidelijk een dwars hierop geplaatste greppel het zeventiende-eeuwse tracé van een oprijlaan toont. De landschappelijke structuur van het park is rondom de in 1979 gerestaureerde oranjerie, door een nieuwe aanleg met borders en gazons en het om redenen van privacy dichtzetten van erfscheidingen (en het hierdoor onderbreken van de zichtas) van karakter veranderd.

Waardering

HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de historische buitenplaats Sterkenburg, van algemeen belang: - als representatief voorbeeld van een deels in structuur en deels in detail gaaf bewaard gebleven tuin- en parkaanleg in landschapsstijl, vermoedelijk naar ontwerp van Hendrik van Lunteren, binnen een nog in hoofdlijnen bestaande zeventiende- en achttiende-eeuwse formele aanleg; - vanwege de fraaie zichtas die zich ten zuidwesten en ten noordoosten van het kasteel uitstrekt; - vanwege het belang van de aanleg voor de geschiedenis van de tuin- en landschapsarchitectuur; - vanwege de functioneel-ruimtelijke samenhang met de andere onderdelen van de buitenplaats; - vanwege de ruimtelijke samenhang met het omgevende landschap.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Component 2

HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT.

The initial layout of the HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT surrounding Sterkenburg Castle presumably dates back to around 1626. The layout consisted of seven compartments, placed transversely to the medieval ridge-and-furrow landscape, each 100/110 metres wide and 400 metres long. Six compartments lay to the south of the Langbroekerwetering and the seventh to the north of the Wetering. Round the compartments lay lanes and broad ditches. The compartment immediately to the south of the Langbroekerwetering contained approach lanes, the moated castle with forecastle and to the west a pond; the next southern compartment contained four rectangular gardens with a square garden in the centre. The gardens were separated to the east by an still existing beech pergola with a maze behind it. The area of four following compartments was wooded. In 1647 the murder of the castle lord takes place in the 'wood of Sterkenburg'; this record is the earliest known mention of a layout at Sterkenburg. The special feature of this layout is that all modifications have always occurred within this early 17th-century structure of seven compartments. Surveyor Justus van Broekhuijsen produced a map of the Sterkenburg estate in 1718 which still shows this Renaissance layout. The original rectangular forecastle, now the wagon square, was initially built on both the east and south sides. Under the direction of stonemason/master builder J. Verkerk, Sterkenburg was remodelled between 1754-1767. Through demolition, remodelling and construction, a forecastle was created with stables placed on the left and right and an open south side facing the garden. At present, on the west side stands the only remaining part of these seventeenth-/eighteenth-century stables in the form of the present coach house, whilst from the eastern stables only the foundations remain. Behind the coach house against the kitchen garden wall was a wagon shed which is partly still present. On the plan of the forecastle by J. Verkerk also appears the now still existing gateway of the flower garden and of the originally located bridge behind it, the foundations lie beneath ground level. The bridge spanned the grand canal which had two islands as its termination to the west and much further to the east a polygonal rustic pavilion. On a map from around 1790, a nineteenth-century copy of which is kept in the house archive of Sterkenburg, these stables are depicted as well as an Axis which extends via the gate and over the bridge in a southerly direction. The northern part of the Axis lies in the compartment above the Langbroekerwetering. The kilometres-long approach lane, which reached as far as Huize Den Treek at Leusden (the Sterkenburgerlaan), ended in the wood on a roundabout of oaks and was thus connected via a lane in a westerly direction with the Axis. Facing this structure stood a garden building which was later used for the nearby tennis court. From the roundabout there remains today still a (now dead) oak which stands as a solitary in the meadow. In the northern compartment above the Langbroekerwetering the still existing northern part of the Axis was connected with the lane via a still present narrow oak lane. In the vicinity of the Sterkenburgerlaan, in 1771 two seventeenth-century farmhouses were given virtually identical front elevations so that a symmetrical layout and appearance was achieved on both sides of the lane, which suited the late formal layout of the park. The eastern farmhouse was also remodelled into three labourers' dwellings behind which a shed was created with carpentry workshop, smithy and fire engine. Besides the geometric and formal structure of the layout, several 'varied' elements were incorporated - such as winding paths in the originally early seventeenth-century maze - which point to a cautious beginning of a landscape-style layout. A lithograph by M. Mourot from 1829 shows the early landscape-style layout near the gate and approach lane, which also depicts the early seventeenth-century (still present) hard-stone chamfered stone bollards. On a design by Hendrik van Lunteren from 1830, an image is given of an early landscape-style layout after the demolition of the gate. This design was probably largely executed and around 1835 the modifications will have been largely completed. On the Topographic Military map of 1847/1850 the approach lane is shown semi-circular and the moat has been excavated in landscape style. Around the middle of the nineteenth century the early eighteenth-century axis, facing south, receives curved sides, creating the illusion that spacious tree rows are interspersed with broad meadows, which in reality are however only narrow strips of grassland. At the same time the pond to the north-west of the house was widened and the canal by the willow lane towards Broekweg was provided with a still existing neo-Gothic bridge. The watercourse to the south of the castle which runs along the present orangery and towards the south-west drains into a ditch at the axis, was excavated into a meandering stream. Near the aforementioned ditch lay a second kitchen garden enclosed by wooden fences in the wood to the west; near the studio a bridge from this 19th-century layout still remains. The maze too received winding paths within the preserved geometric main structure. On the grounds solitaires and shrubs were also planted. At present to the south, north and east of the moated castle island there is a large meadow with some solitaires. From the bridge near the head gardener's house, which gave access to this meadow, the abutments still remain. The meadow is surrounded by an outer moat of which the Langbroekerwetering now forms a natural part. Both moats are bordered on the meadow side almost entirely by oaks. In the south-west the layout is characterised by the open landscape structure with meadows which are surrounded by woodland, wherein the aforementioned axis leads towards the Kromme Rijn. Further north lies the kitchen garden which is partly surrounded by eighteenth- and nineteenth-century kitchen garden walls with greenhouse, cold frame, iron espalier fence and remnants of a grape house and tool shed. To the north, behind the kitchen garden wall lie the remains of a cattle barn. In the north-west corner of the layout lies an originally late eighteenth-century orchard which is now bordered by swamp cypresses and has thereby acquired a somewhat more enclosed character. In the park various so-called little tents were placed, small wooden pavilions with lean-to roofs. To the east lies the meadow with the dovecote from 1862 whose ditches partly follow the direction of the medieval clearance structure and to the south a ditch placed transversely to it shows the seventeenth-century line of an approach lane. The landscape structure of the park has changed character around the orangery (restored in 1979), through a new layout with borders and lawns and the closure of boundary divisions for reasons of privacy (and thereby interrupting the axis).

Valuation

HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to the historic country estate Sterkenburg, of general importance: - as a representative example of a garden and park layout in landscape style, partly preserved intact in structure and partly in detail, presumably designed by Hendrik van Lunteren, within a still in main lines existing seventeenth- and eighteenth-century formal layout; - by virtue of the fine axis which extends to the south-west and north-east of the castle; - by virtue of the significance of the layout for the history of garden and landscape architecture; - by virtue of the functional-spatial coherence with the other components of the country estate; - by virtue of the spatial coherence with the surrounding landscape.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
See your own family's places on a living map