Rijksmonumentenregister · Netherlands

Fort Velsen

Beverwijk, Noord-Holland, Netherlands

The record

Designation: National monument (rijksmonument)
Class: Fort, vesting en -onderdelen
Function: Fort
Category: onroerend gebouwd
Built (approximately): 1900
Address: Kanaalweg 2 1, 1948 PN Beverwijk
Place: Beverwijk
Province: Noord-Holland
Country: Netherlands
Coordinates: 52.46397, 4.66666
Monument number: 510703

TodayHistorical map

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

University Library, Vrije Universiteit Amsterdam

3 historical maps cover this location, the earliest the 1867 map "No. VI. Deutschland, Niederlande, Belgien, Schweiz. (Germany, Netherlands, Belgium, Switzerland)." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

INLEIDING

Het Fort bij Velsen maakt onderdeel uit van de voormalige Stelling van Amsterdam, de kringstelling van permanente verdedigingsbouw rond de hoofdstad, die tevens gold als Nationaal Reduit en werd aangelegd tussen 1880 en 1920 door het Departement van Oorlog. Naar militaire bevelstructuur behoorde het fort tot sector Zaandam, groep Westzaan, vak Zuidereinde.

Het Fort bij Velsen ligt op de oostoever aan Zijkanaal A, waar dit kanaal van het Noordzeekanaal aftakt. De hoofdverdedigingslijn loopt over de liniewal die de forten aan de St. Aagtendijk en Zuidwijkermeer verbindt. Het Fort bij Velsen neemt een positie in als vooruitgeschoven post tussen de forten aan de St. Aagtendijk en Zuidwijkermeer. De kapitaal (frontas) van het fort is op het westen gericht. Met de aanleg van het Noordzeekanaal werd een nieuwe en zeer belangrijke ontsluiting van de hoofdstad verkregen, die tevens een nieuw en belangrijk acces vormde dat extra bescherming vergde. Behalve door het Kustfort bij IJmuiden en het Fort Zuidwijkermeer kwam er een derde fort aan het kanaal: het Fort bij Velsen. Bestemming van het fort was: 'Afsluiting en verdediging van den naar het W. loopenden tak v/h Noordzeekanaal met zijne oevers. De koepelvuurmonden dienen voorts tot het beschieten van de vijandelijke insluitingstroepen'. Het fort maakt onderdeel uit van de Liniedijk Krommeniedijk-Zuidwijkermeer. De 'Bijzondere bezettingsstaat 1913 van de Stelling' bepaalde voor dit fort een manschappentotaal van 318. Data voor de aanleg van aardwerk en het verdedigbaar aardwerk daarop zijn niet exact te geven (maar waarschijnlijk wel vindbaar in de niet geraadpleegde bronnen). Rond 1885 moeten de eerste werkzaamheden hebben plaatsgevonden aan het eiland. Het verdedigbaar maken volgens het Kleine Plan zal omstreeks 1895 zijn uitgevoerd. De bomvrije fortgebouwen dateren uit 1899. Daarmee vormt het fort een van de eerste die voltooiing kregen, in navolging van de forten Vijfhuizen en Veldhuis en gelijktijdig met die aan de Liebrug en St. Aagtendijk. Al deze vroege werken vertonen in aanleg een eigen oplossing voor de plaatsing van het geschut, die uiteindelijk tot een definitieve vereenvoudigde vorm zou leiden. Fort bij Velsen neemt onder deze een unieke positie in door de uitrusting met drie snelvuurkanonnen, waarvan er thans (1992) nog één resteert.

Het Fort bij Velsen bestaat uit de volgende onderdelen:

- een forteiland;

- een fortgracht;

- restanten van de betonnen fortbebouwing met onderdelen van het oorspronkelijke geschut;

- een genieloods;

- keelbeplanting.

Het hoofdgebouw en poternegebouw van het bomvrije complex zijn in de jaren 1980 gesloopt. Eerder verdwenen de stenen en houten woning op de terreinhoek aan de overzijde van de Kanaalweg ten zuidoosten van het fort. Aan Zijkanaal A en daartegenover aan de Zuidwijkermeerpolder lagen twee sluiswerken voor het inlaten van inundatiewater op die polder.

Voor de aanleg en structuur van het oorspronkelijke fort is de compositie van het groen, waaronder de structuur van de aanplant van de keelbeplanting, van belang en beschermenswaardig.

OMSCHRIJVING

Het Fort bij Velsen bevat de volgende te beschermen onderdelen: het forteiland, de nog aanwezige restanten van de fortbebouwing, de fortgracht, de keelbeplanting en de genieloods

Het brede forteiland wordt gemaakt door een langgerekt lichaam van duinzand dat aan de frontzijde een zeer stompe punt maakt, korte flanken heeft en aan de keelzijde twee maal flauw uitzwenkt ter hoogte van de voormalige keelkazematten. Het eiland wordt bereikt over een dam links van de kapitaal, op de plaats waar oorspronkelijk een wegneembare brug lag. De aardwerken van het eiland bestaan uit een frontwal die nog op de flanken aanwezig is. Van de betonnen bebouwing resteert alleen het voorgebouw met daarin de plekken voor het snelvuurkanon en de twee hefkoepels.

Het voorgebouw is opgetrokken uit steenslagbeton. De (ongewapende) betonnen fundering rust op onderheid roosterwerk. Onder lokaal 10 ligt een waterkelder. Het voorgebouw bestaat uit twee vleugels die als massa symmetrisch zijn uitgevoerd. Centraal is de aansluiting op het poternegebouw afleesbaar. Naar links en naar rechts liggen naast elkaar vijf lokalen over de diepte van het gebouw, die aan de keelzijde geopend zijn en onderling gescheiden worden door middenrechtstanden waarop de gewelfbogen rusten. Bij de wandopeningen en de doorgangen werden houten sponningen en hardstenen onderdorpels toegepast, overeenkomstig het materiaalgebruik volgens het standaardontwerp (tot 1908). Aan de keelzijde van het hoofd- en voorgebouw waren de wandopeningen voorzien van pantserstalen luiken en deuren en houten binnenramen en -deuren. Deze zijn alle verwijderd. Via openingen in de tussenwand zijn de ruimten onderling verbonden. De ruimten op de hoeken waren in het ontwerp gedacht voor de hefkoepels die bij de uitvoering achterwege zijn gebleven. Wel is dit uitgangspunt nog te zien in de cilindrische beëindiging van de bouwmassa op de fronthoeken. De buitenprivaten in de vleugelmuur rechts zijn als ruimte herkenbaar.

De voorruimte, lokaal 3, bevat een met houten wand afgescheiden buskruitopslag ('Buskruit') en maakt een brede doorgang naar de cilindrische geschutruimte, lokaal 14, die tevens vanuit de nevenlokalen 4 en 5 te bereiken is (in afwijking van de ontwerptekening). Van bijzondere waarde zijn de nog aanwezige onderdelen van het geschut. Het geschut wordt aangeduid als "pantseraffuit met kanon van 15 cm 1. 24, 1900, Krupp-Gruson". In de betonnen mantel zijn drie constructieve eenheden te onderscheiden: een verticale stalen constructie die het kanon en dekpantser draagt; het dekpantser ingebed in een ring (het voorpantser) en de geschutinrichting zelf die zich op halve hoogte bevindt (omsloten door een vaste tussenvloer). De navolgende beschrijving houdt de niveaus aan. De benedenruimte op niveau van de fortgebouwen toont hoe de constructie slechts gedragen wordt door een verticale as in het centrum van de ruimte. Deze draagspil rust in een voet met lagers en ringen en bezit een grote horizontale tandwieloverbrenging. Met behulp van de naast geplaatste lier met zwengel kan het geheel worden geheven zodat de koepel en het kanon even vrijkomen van de bovendekking. Het geschut kan vervolgens met een dubbele lierkast rondgedraaid worden. Voordat de draagspil wordt opgevangen wordt door de geleiders in de vloer van de tussenvloer, heeft deze draagspil een zwaar stalen tegenwicht dat het kanon in balans brengt. Verder zijn op dit niveau in de betonnen wand verticale transportsleuven uitgespaard waarin patronenliften naar de geschutruimte kunnen worden getransporteerd. Deze zitten in de zuidoostelijke en noordoostelijke muurdammen en bevatten elk twee liften, zijnde stalen beugels met ronde voeten voor steeds twee patronen boven elkaar, gevat tussen staande profielen. De lieren naast de liften verzorgden het transport naar boven. In een brede nis aan de frontzijde hangen hijskettingen en -haken. De tussenvloer (geschutruimte) bestaat uit getrokken stalen breedflens-profielbinten die vast in het muurwerk verankerd liggen op stalen I-profielen. De vloer is belegd met houten delen die in tegenwoordige staat op verschillende plekken ontbreken. In deze vloer die aan de onderzijde met stalen plaat is afgedekt, zijn behalve voor de centrale stam verschillende openingen van verschillende diameter uitgespaard. Dit tussenniveau kan worden bereikt via een stalen ladder vanuit de benedenruimte. Op dit tussenniveau bevindt zich ook de eigenlijke vuurinrichting, die het vervolg vormt op de draagspil beneden. Boven de vloer en los ervan verbreedt deze spil zich met een koppelstuk tot twee evenwijdige wanden. Deze wanden zijn zowel de onderbouw van de nikkelstalen koepel (het dekpantser) als de geleider van het kanon dat daartussen is geplaatst. De richtinstallatie id hier rondom verwerkt, bestaande uit tandwieloverbrengingen die met zwengels worden bediend. Voor de bediening is aan deze constructie een stalen vloer aangebracht die dus met het geschut meedraait. Het kanon heeft als gebruikelijk een getrokken loop. Door het 10cm dikke pantser zijn met schuiven afsluitbare kijkgaten aangebracht. In rust sluit het dekpantser aan op het voorpantser, de in het beton vervatte ring uit hardgegoten staal.

De smalle fortgracht is in zijn vorm niet meer conform de oorspronkelijke situatie: op de noordhoek is de gracht vergraven, zodat er een open verbinding met het zijkanaal is ontstaan; aan de zuidzijde is de fortgracht gedeeltelijk gedempt.

Direct ten oosten van het forteiland evenwijdig aan de fortgracht, bevindt zich een houten genieloods op rechthoekige plattegrond onder zadeldak.

Karakteristiek tenslotte is de hoogopgaande beplanting met iepen die vooral aan de Kanaalweg in twee rijen volgens het oorspronkelijke beplantingsschema intact is gebleven.

WAARDERING

Het Fort bij Velsen is van algemeen belang

a. vanwege architectuurhistorische waarde:

- als herkenbaar gebleven fortcomplex bestaande uit een forteiland met bebouwing, fortgracht, keelbeplanting en genieloods;

- als fort, gebouwd volgens de principes uit de eerste aanleg- en bouwfase van de Stelling van Amsterdam, met als restant van de fortgebouwen het in steenslagbeton opgetrokken voorgebouw met geschutonderdelen;

- vanwege het in de Stelling van Amsterdam uniek geworden stuk geschut, namelijk een pantseraffuit met kanon van 15 cm l. 24, 1900, Krupp-Gruson, dat in situ en nog merendeels intact is;

- vanwege het innoverende bouwmateriaal (binnen de ontwikkeling van beton en staal de materialen nikkelstaal en hardgegoten staal) en de toepassing ervan in de militaire bouwkunst.

b. vanwege de cultuur- en militairhistorische en ensemblewaarde:

- als onderdeel van het de kringstelling de Stelling van Amsterdam, die in 1996 in haar geheel is geplaatst op de Lijst van het Werelderfgoed van de UNESCO;

- de intact gebleven relatie met het acces 'Noordzeekanaal';

- als element uit de krijgsgeschiedenis, in casu de geschiedenis van permanente stelling- en versterkingsbouw in Nederland uit de periode 1874-1920.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

INTRODUCTION

The Fort bij Velsen forms part of the former Stelling van Amsterdam, the ring fortification of permanent defensive structures around the capital, which also served as the National Reduit and was constructed between 1880 and 1920 by the Department of War. According to military command structure, the fort belonged to the Zaandam sector, Westzaan group, Zuidereinde section.

The Fort bij Velsen lies on the eastern bank of Zijkanaal A, where this canal branches off from the Noordzeekanaal. The main defensive line runs along the fortified dike connecting the forts at the St. Aagtendijk and Zuidwijkermeer. The Fort bij Velsen occupies a position as an advanced post between the forts at the St. Aagtendijk and Zuidwijkermeer. The capital (front) of the fort faces west. With the construction of the Noordzeekanaal, a new and extremely important access to the capital was created, which also constituted a new and important access route that required additional protection. Besides the Kustfort bij IJmuiden and Fort Zuidwijkermeer, a third fort was added to the canal: the Fort bij Velsen. The purpose of the fort was: 'Closure and defence of the westward-running branch of the Noordzeekanaal with its banks. The cupola gun emplacements furthermore serve to bombard the enemy encircling troops'. The fort forms part of the Liniedijk Krommeniedijk-Zuidwijkermeer. The 'Special garrison establishment 1913 of the Stelling' stipulated a total personnel of 318 for this fort. Exact dates for the construction of the earthworks and the defensible earthwork thereon cannot be given (but would probably be found in the sources not consulted). Around 1885 the first works on the island must have taken place. The defensive works according to the Small Plan will have been carried out around 1895. The bomb-proof fort buildings date from 1899. Thereby the fort forms one of the first to be completed, following the forts Vijfhuizen and Veldhuis and concurrent with those at the Liebrug and St. Aagtendijk. All these early works display in their layout their own solution for the placement of the guns, which would ultimately lead to a definitive simplified form. Fort bij Velsen occupies a unique position among these by the provision of three rapid-fire cannons, of which only one remains today (1992).

The Fort bij Velsen consists of the following components:

- a fort island;

- a fort ditch;

- remains of the concrete fort structures with components of the original gun;

- an engineer's shed;

- throat planting.

The main building and casemate building of the bomb-proof complex were demolished in the 1980s. Previously disappeared the stone and wooden dwelling on the terrain corner on the opposite side of the Kanaalweg to the south-east of the fort. At Zijkanaal A and opposite at the Zuidwijkermeerpolder lay two lock structures for the admission of inundation water to that polder.

For the layout and structure of the original fort, the composition of the greenery, including the structure of the planting of the throat planting, is of importance and worthy of protection.

DESCRIPTION

The Fort bij Velsen contains the following components to be protected: the fort island, the remaining remnants of the fort structures, the fort ditch, the throat planting and the engineer's shed

The broad fort island is formed by an elongated body of dune sand that at the front makes a very obtuse point, has short flanks and on the throat side twice gently bulges out at the height of the former throat casemates. The island is reached over a dam to the left of the capital, at the place where originally a removable bridge lay. The earthworks of the island consist of a front wall that is still present on the flanks. Of the concrete structures only the front building remains, containing the positions for the rapid-fire cannon and the two lift cupolas.

The front building is constructed of tar-bound aggregate concrete. The (unreinforced) concrete foundation rests on underlying lattice work. Under room 10 lies a water cellar. The front building consists of two wings that are executed as symmetrical mass. Centrally the connection to the casemate building is discernible. To the left and to the right lie five rooms side by side along the depth of the building, which open on the throat side and are separated from each other by central vertical partitions on which the vault arches rest. At the wall openings and passages wooden frames and hardstone lintels were applied, in accordance with the material use according to the standard design (until 1908). On the throat side of the main and front building the wall openings were provided with armoured steel shutters and doors and wooden interior frames and doors. These have all been removed. Through openings in the dividing wall the spaces are interconnected. The corner spaces were intended in the design for the lift cupolas which were omitted in execution. However, this starting point is still visible in the cylindrical ending of the building mass at the front corners. The exterior toilets in the wing wall to the right are recognisable as a space.

The front room, room 3, contains a gunpowder storage ('Buskruit') separated by a wooden wall and forms a broad passage to the cylindrical gun room, room 14, which can also be reached from the adjoining rooms 4 and 5 (deviating from the design drawing). Of particular value are the gun components still present. The gun is designated as 'armoured gun carriage with 15 cm cannon l. 24, 1900, Krupp-Gruson'. In the concrete casing three structural units can be distinguished: a vertical steel structure carrying the cannon and gun shield; the gun shield embedded in a ring (the front shield) and the gun mechanism itself located at half height (enclosed by a fixed intermediate floor). The following description maintains the levels. The lower space at the level of the fort buildings shows how the structure is supported only by a vertical axis in the centre of the space. This supporting spindle rests in a base with bearings and rings and has a large horizontal gear transmission. With the aid of the adjacent winch with crank the whole can be lifted so that the cupola and the cannon just clear the upper deck. The gun can then be rotated with a double winch tackle. Before the supporting spindle is engaged is guided in the floor of the intermediate floor, this supporting spindle has a heavy steel counterweight that balances the cannon. Further, at this level in the concrete wall vertical transport grooves are recessed in which ammunition lifts can be transported to the gun room. These are in the south-eastern and north-eastern wall piers and each contain two lifts, being steel brackets with round feet for always two shells one above the other, held between standing profiles. The winches beside the lifts provided the transport upward. In a broad recess on the front side hang hoisting chains and hooks. The intermediate floor (gun room) consists of drawn steel wide-flange profile beams firmly anchored in the masonry on steel I-profiles. The floor is laid with wooden parts that in the present state are missing in various places. In this floor which is covered on the underside with steel plate, besides the central spindle various openings of different diameter are recessed. This intermediate level can be reached via a steel ladder from the lower space. At this intermediate level is also the actual firing mechanism, which forms the continuation of the supporting spindle below. Above the floor and separate from it this spindle widens with a coupling piece to two parallel walls. These walls are both the base of the nickel-steel cupola (the gun shield) and the guide of the cannon placed between them. The aiming device is processed here around, consisting of gear transmissions that are operated with cranks. For operation a steel floor is attached to this structure which thus rotates with the gun. The cannon has as usual a rifled barrel. Through the 10 cm thick armour viewing ports closable by shutters are provided. At rest the gun shield connects to the front shield, the ring of hardcast steel set in the concrete.

The narrow fort ditch no longer conforms in its form to the original situation: at the north corner the ditch has been deepened, creating an open connection with the side canal; on the south side the fort ditch has been partially filled in.

Directly east of the fort island parallel to the fort ditch is a wooden engineer's shed on a rectangular plan under a gabled roof.

Characteristic finally is the tall-growing planting of elm trees which especially at the Kanaalweg in two rows according to the original planting scheme has remained intact.

VALUATION

The Fort bij Velsen is of general importance

a. on account of architectural-historical value:

- as a recognizable fort complex consisting of a fort island with structures, fort ditch, throat planting and engineer's shed;

- as a fort, built according to the principles of the first construction and building phase of the Stelling van Amsterdam, with as a remnant of the fort buildings the front building constructed of tar-bound aggregate concrete with gun components;

- on account of the gun becoming unique in the Stelling van Amsterdam, namely an armoured gun carriage with 15 cm cannon l. 24, 1900, Krupp-Gruson, which is in situ and still largely intact;

- on account of the innovative building material (within the development of concrete and steel the materials nickel-steel and hardcast steel) and its application in military architecture.

b. on account of cultural and military-historical and ensemble value:

- as part of the ring fortification the Stelling van Amsterdam, which in 1996 was placed in its entirety on the List of UNESCO World Heritage;

- the intact relationship with the access route 'Noordzeekanaal';

- as an element from military history, in this case the history of permanent fortification and defensive construction in the Netherlands from the period 1874-1920.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0

All Fort, vesting en -onderdelen in Noord-Holland All Province Noord-Holland records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)

See your own family's places on a living map