TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Stokhorst

Enschede, Overijssel, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Tuin, park en plantsoen
Function
Historische aanleg
Category
onroerend gebouwd
Built
1899
Address
Oldenzaalsestraat bij 500, 7524 AE Enschede
Place
Enschede
Province
Overijssel
Country
Netherlands
Coordinates
52.23636, 6.91259
Part of complex
510573
Monument number
510576

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

University Library, Vrije Universiteit Amsterdam

2 historical maps cover this location, the earliest the 1904 map "Bl. 21 Enschede, 1904" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

Inleiding

In een oud cultuurlandschap met twee erven, met diverse paden, door bomen omzoomde weilanden, bosranden en (aan de hoger gelegen oostzijde) een es, werd in 1889 rond het oude huis Stokhorst (waarschijnlijk op het boerenerf Stokhorst) een TUIN aangelegd in engelse landschapsstijl. Het ontwerp was dat van een naar binnen gerichte tuin die het voorhanden landschapspatroon als aanknopingspunt gebruikte. In 1912 werd voor het oorspronkelijke huis een villa gebouwd, waarvan de ligging bepaald werd door de oriëntatie op de weg Enschede-Oldenzaal. Een deel van de oude tuin (namelijk aan de westzijde) werd op die manier tot voortuin. Voornamelijk aan die westzijde werd een geometrische tuinaanleg gerealiseerd naar ontwerp van Tersteeg. De oprijlaan gaat nu aan de oostzijde achter het huis langs.

Het huis lag ongeveer midden in het landschappelijke deel. Vanaf het huis loopt de tuin in westelijke richting af. Het hoogteverschil tussen het huis en de perceelsgrens langs de Oldenzaalsestraat is ongeveer 4 meter.

De bescherming richt zich op de geometrische tuin grenzend aan de westgevel van het huis en op het deel van de oorspronkelijke tuinaanleg uit 1889 ten westen van het huis waarin vijvers en oprijlaan.

Van de tuin zijn de volgende ontwerptekeningen bekend:
1. 'Plan van aanleg van het Stokhorst', gestempeld: D. Wattez Bussum, gedateerd: 1889, schaal 1:1000. Aanwezig in De Bazelarchief in Nederlands Architectuur Instituut te Rotterdam, inventarisnummer 408.

2. 'Tuinaanleg', gesigneerd: D.F. Tersteeg, gedateerd: november 1913, schaal 1:100. Aanwezig in De Bazelarchief in Nederlands Architectuur Instituut te Rotterdam, inventarisnummer 408.

3. Wijziging tuinaanleg, gestempeld: DFT (D.F. Tersteeg), gedateerd: september 1915, schaal 1:100. Aanwezig in De Bazelarchief in Nederlands Architectuur Instituut te Rotterdam, inventarisnummer 408.

4. Tuintrap en tuinmuur, gestempeld: K.P.C. de Bazel, gedateerd: 19 september 1917, schaal 1:100 en 1:20. Aanwezig in De Bazelarchief in Nederlands Architectuur Instituut te Rotterdam, inventarisnummer 408.

De bibliotheek van de Landbouwuniversiteit Wageningen bezit twee foto's van de aanleg van D.F. Tersteeg van omstreeks 1936.

Omschrijving

Tuin rond het huis: Het gedeelte van de tuin rond het huis is aangelegd naar het ontwerp van Tersteeg, zoals afgebeeld op voornoemde tekening drie. Afwijkingen zijn er thans ten aanzien van de borderrand direct rond het huis en het pad van open grond dat nu met gras is begroeid.

De symmetrische architectuur van het huis heeft een dominante middenas in de oost- en westgevels, die uitgangspunt is van het ontwerp voor deze tuin. Ten westen van het huis bestaat de tuin uit twee niveaus gescheiden door een gemetselde keermuur uit baksteen in steens werk. In de as is tussen beide niveaus een hoogte verschil van ongeveer 1.20 meter dat naar de noord- en zuidzijde afneemt tot ongeveer 0.50 meter. Het hoogste niveau sluit aan op het peil van het huis. Het omliggende niveau sluit aan bij de tuin.

Het hoogste niveau is ongeveer 8 meter breed en is geheel begroeid met gras. Oorspronkelijk was hier aangestampte grond met langs de gevel bloemperken en langs de keermuur een smalle strook gazon. Voor de tuindeuren in de westgevel ligt in de as een halfrond bordes met een verharding van klinkers. Aan weerszijden hiervan staat een piramidale Taxus-struik. De keermuur, die dit niveau begrenst, ligt evenwijdig aan de gevel en is op de hoofdas in westelijke richting als een exedra uitgebouwd, in antwoord op het bordes voor de tuindeuren. Hier is in de keermuur een gemetselde bloembak opgenomen. Ten noord- en ten zuidwesten van het huis is de keermuur haaks omgezet naar het oosten. Aan de noordzijde eindigt hij tegen een Taxushaag die in het verlengde staat van de westgevel en aansluit bij begint bij de noordwesthoek van het huis. Deze haag schermt de dienstwoning af van de tuin. Ongeveer in het midden van het oost-west gelegen deel van de keermuur ligt een gemetselde trap bestaande uit drie treden. De keermuur aan de zuidzijde is doorgezet tot voor de erker in de zuidgevel op de begane grond, waar er onder 90o een taxushaag op aansluit. Daarachter ligt een plantvak met heesters. Ook in dit zuidelijk deel van de keermuur ligt een gemetselde trap van drie treden, in het verlengde van die aan de noordzijde.

Ter plaatse van elke richtingsverandering en ter plaatse van de aansluiting van een trap is de keermuur blokvormig verbreed tot dubbel steens werk. Op die plaatsen staat, met uitzondering van de westzijde van de trap ten zuiden van het huis, in het gazon een bolvormige Buxus. Nabij de zuidwestelijke hoek van dit niveau staat een Liriodendron.

Ten westen en ten zuiden van de keermuur is evenwijdig daaraan een pad gelegd. Dit is aan de westzijde ongeveer 3 meter breed, aan de zuidzijde ongeveer 4 meter. Het pad van aangestampte grond wordt aan weerszijden geflankeerd door een haag. Langs de keermuur staat een buxushaag, waarvan de bovenzijde ongeveer gelijk ligt met de bovenzijde van de keermuur. Bij de hoeken is deze haag, die op enkele plaatsen niet meer geheel aanwezig is, omgezet tot aan de trapjes in de noordelijke en zuidelijke keermuren. Waarschijnlijk is deze buxushaag oorspronkelijk lager geweest en heeft een plantvak omsloten. Aan de andere kant wordt het pad van de open ruimte van de tuin gescheiden door een taxushaag van ongeveer gelijke hoogte als de keermuur. In de as ligt bij de uitbouw van de keermuur het begin van een pad naar de westelijk gelegen weide. De taxushaag ligt hier in blokvorm over korte afstand evenwijdig aan dit pad dat oorspronkelijk aansloot op een padenstelsel in de weide. Het pad van aangestampte grond met de beide hagen loopt aan de noordzijde teniet bij de noordwestelijke hoek van de keermuur. Aan de zuidzijde is het geheel omgezet, grenst de taxushaag aan een klein talud naar de weide en eindigt tegen een bakstenen trapje met treden. Deze trap ligt in de zelfde lijn als de beide andere. Ten westen van de trap staat een bolvormige buxus, ten oosten een Magnolia. Doordat de ontwerper het stelsel van keermuur, hagen, grondpad en trappen om de zuidelijke hoek naar het oosten heeft doorgezet, heeft hij bereikt dat het niveau van de oprijlaan aan de oostzijde van het huis, langs de zuidoostgevel met zijn erker, naar de westzijde doorloopt.

Ten oosten van het huis: De tuin ten oosten van het huis is deels vormgegeven rond de hoofdas van het huis. Langs de oostgevel van het huis staan geschoren taxusstruiken aan weerszijden van de entree en bij de zuidhoek. Zij staan in een verharding van asfalt waarop de oprit vanuit het zuiden en een pad vanuit het noorden uitkomen. Ten oosten hiervan ligt een gazon met een afgeplatte cirkelvorm, waarvan het middelpunt op de as ligt. Om het gazon loopt een pad van grond. Aan weerszijden van de as staat op de grens van gazon en pad een boom (iep). Ten noorden en ten zuiden van het gazon is bos.

Het landschappelijke deel: Het landschappelijke deel vormt een restant van de aanleg van D. Wattez, zoals afgebeeld op tekening 1. Afwijkingen zijn er ten aanzien van de perceelsvorm, het padenbeloop en de beplanting.

Ten westen van het huis en de aanleg met keermuur en hagen van Tersteeg ligt een open weide die afloopt naar het westen. Hierin lagen oorspronkelijk gebogen wandelpaden. Ten westen en ten zuiden van de weide ligt een vijver met een gebogen oeverlijn. Ten zuiden van de weide staan beide vijvers met elkaar in verbinding door middel van een duiker waarover oorspronkelijk een wandelpad lag. Rondom de vijvers stonden boomgroepen, solitaire bomen, heestergroepen en gedeelten met bos, die nu (medio 1993) gedeeltelijk zijn gekapt en nog niet herplant. Ten zuiden van de vijvers ligt de gebogen oprit, verhard met asfalt, die vanaf de Oldenzaalsestraat naar het huis leidt. Hierlangs staat een laanbeplanting van kastanje. Ten noorden van de weide ligt een bosrand die wordt begrensd door de Stokhorstlaan. Langs de Oldenzaalsestraat staat een beplanting van opgaande bomen, heesters en coniferen.

Waardering

Tuin, tussen 1913 en 1917 aangelegd naar ontwerp van D.F. Tersteeg, van cultuurhistorische en tuinhistorische waarde:

- als voorbeeld van de samenwerking tussen architect en tuinarchitect waarbij huis en tuin qua ligging en visuele relatie zorgvuldig op elkaar werden afgestemd, een vorm van samenwerking die in het eerste kwart van de 20e eeuw opgang maakte, i.c. als voorbeeld van de samenwerking tussen de architect K.P.C. de Bazel en de tuinarchitect D.F. Tersteeg

- vanwege de esthetische kwaliteiten van het oorspronkelijke ontwerp, die nog aanwezig zijn, in casu de zorgvuldige onderlinge aansluiting van huis en tuin en de inpassing van het nieuwe huis met omringende tuinaanleg in een reeds bestaande tuin van D. Wattez

- als voorbeeld van een deeltuin in de in het eerste kwart van de twintigste eeuw en vogue zijnde architectonische tuinstijl, waarbij de tuin werd ontworpen rondom een of meer assen en waarin gebouwde elementen werden toegepast

- als voorbeeld uit het oeuvre van Tersteeg van een tuindeel ontworpen in architectonische tuinstijl in een reeds bestaande tuin.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

Introduction

In an old cultural landscape with two farmsteads, with diverse paths, meadows bordered by trees, woodland edges and (on the higher-lying east side) a common land, a GARDEN was laid out in 1889 around the old house Stokhorst (probably on the farmstead Stokhorst) in English landscape style. The design was that of an inward-looking garden that used the existing landscape pattern as a point of reference. In 1912 a villa was built for the original house, whose location was determined by orientation towards the Enschede-Oldenzaal road. Part of the old garden (namely on the west side) thus became a front garden. Primarily on that west side a geometric garden layout was realised according to a design by Tersteeg. The drive now runs on the east side behind the house.

The house lay approximately in the middle of the landscaped part. From the house the garden slopes downwards in a westerly direction. The height difference between the house and the plot boundary along the Oldenzaalsestraat is approximately 4 metres.

The protection focuses on the geometric garden adjoining the west facade of the house and on the part of the original garden layout from 1889 to the west of the house in which ponds and drive are located.

The following design drawings of the garden are known:
1. 'Plan van aanleg van het Stokhorst', stamped: D. Wattez Bussum, dated: 1889, scale 1:1000. Held at the De Bazel Archive at the Nederlands Architectuur Instituut in Rotterdam, inventory number 408.

2. 'Tuinaanleg', signed: D.F. Tersteeg, dated: November 1913, scale 1:100. Held at the De Bazel Archive at the Nederlands Architectuur Instituut in Rotterdam, inventory number 408.

3. Amendment to garden layout, stamped: DFT (D.F. Tersteeg), dated: September 1915, scale 1:100. Held at the De Bazel Archive at the Nederlands Architectuur Instituut in Rotterdam, inventory number 408.

4. Garden staircase and garden wall, stamped: K.P.C. de Bazel, dated: 19 September 1917, scale 1:100 and 1:20. Held at the De Bazel Archive at the Nederlands Architectuur Instituut in Rotterdam, inventory number 408.

The library of Wageningen University holds two photographs of the layout by D.F. Tersteeg from around 1936.

Description

Garden around the house: The part of the garden around the house was laid out according to the design of Tersteeg, as shown in the aforementioned drawing three. Deviations exist at present with regard to the border edge directly around the house and the path of open ground which is now grassed over.

The symmetrical architecture of the house has a dominant central axis in the east and west facades, which is the starting point for the design of this garden. To the west of the house, the garden consists of two levels separated by a mortared brick retaining wall in brickwork. On the axis the height difference between the two levels is approximately 1.20 metres, which decreases towards the north and south sides to approximately 0.50 metres. The highest level adjoins the level of the house. The surrounding level adjoins the garden.

The highest level is approximately 8 metres wide and is completely covered with grass. Originally there was rammed earth here with flower beds along the facade and a narrow strip of lawn along the retaining wall. In front of the garden doors in the west facade lies on the axis a semi-circular platform with a surface of bricks. On either side of this stands a pyramidal Taxus shrub. The retaining wall, which bounds this level, lies parallel to the facade and is built out on the main axis in a westerly direction as an exedra, in response to the platform in front of the garden doors. Here a mortared flower box is incorporated in the retaining wall. To the north and to the south-west of the house the retaining wall is turned at right angles towards the east. On the north side it ends against a Taxus hedge which is in line with the west facade and adjoins at the north-west corner of the house. This hedge screens the service house from the garden. Approximately in the middle of the east-west lying part of the retaining wall lies a mortared staircase consisting of three steps. The retaining wall on the south side is continued as far as the bay window in the south facade on the ground floor, where a Taxus hedge adjoins it at 90°. Behind this lies a planting bed with shrubs. Also in this southern part of the retaining wall lies a mortared staircase of three steps, in line with that on the north side.

At each change of direction and at each point where a staircase adjoins, the retaining wall is widened in block form to double brickwork. At those places, with the exception of the west side of the staircase to the south of the house, stands a spherical Buxus in the lawn. Near the south-west corner of this level stands a Liriodendron.

To the west and to the south of the retaining wall, a path is laid parallel to it. This is approximately 3 metres wide on the west side, approximately 4 metres on the south side. The rammed earth path is flanked on either side by a hedge. Along the retaining wall stands a Buxus hedge, whose top lies approximately level with the top of the retaining wall. At the corners this hedge, which is no longer entirely present in some places, is turned as far as the little flights in the northern and southern retaining walls. This Buxus hedge was probably originally lower and enclosed a planting bed. On the other side, the path is separated from the open space of the garden by a Taxus hedge of approximately the same height as the retaining wall. On the axis, at the extension of the retaining wall, lies the beginning of a path towards the meadow to the west. The Taxus hedge lies here in block form over a short distance parallel to this path which originally connected to a path system in the meadow. The rammed earth path with the two hedges ends on the north side at the north-west corner of the retaining wall. On the south side the whole thing is turned, the Taxus hedge adjoins a small slope towards the meadow and ends against a small brick staircase with steps. This staircase lies in the same line as the two others. West of the staircase stands a spherical Buxus, to the east a Magnolia. By extending the system of retaining wall, hedges, ground path and staircases around the south corner towards the east, the designer achieved the result that the level of the drive on the east side of the house, along the south-east facade with its bay window, runs through towards the west side.

To the east of the house: The garden to the east of the house is partly designed around the main axis of the house. Along the east facade of the house stand clipped Taxus shrubs on either side of the entrance and at the south corner. They stand on a surface of asphalt onto which the drive from the south and a path from the north emerge. To the east of this lies a lawn of flattened circular form, whose centre point lies on the axis. Around the lawn runs a path of earth. On either side of the axis stands, on the boundary of lawn and path, a tree (elm). To the north and to the south of the lawn is woodland.

The landscaped part: The landscaped part forms a remnant of the layout by D. Wattez, as shown in drawing 1. Deviations exist with regard to the shape of the plot, the course of the paths and the planting.

To the west of the house and the layout with retaining wall and hedges by Tersteeg lies an open meadow which slopes towards the west. Originally curved walking paths lay in it. To the west and to the south of the meadow lies a pond with a curved shoreline. To the south of the meadow the two ponds are connected to each other by means of a culvert over which originally lay a walking path. Around the ponds stood groups of trees, solitary trees, groups of shrubs and parts with woodland, which have now (mid 1993) been partially felled and not yet replanted. To the south of the ponds lies the curved drive, surfaced with asphalt, which leads from the Oldenzaalsestraat to the house. Along this stands a row of chestnut trees. To the north of the meadow lies a woodland edge which is bounded by the Stokhorstlaan. Along the Oldenzaalsestraat stands a planting of tall trees, shrubs and conifers.

Assessment

Garden, laid out between 1913 and 1917 according to a design by D.F. Tersteeg, of cultural-historical and garden-historical value:

- as an example of the collaboration between architect and garden architect in which house and garden were carefully coordinated in terms of location and visual relationship, a form of collaboration that gained currency in the first quarter of the 20th century, in this case as an example of the collaboration between the architect K.P.C. de Bazel and the garden architect D.F. Tersteeg

- because of the aesthetic qualities of the original design, which are still present, in this case the careful mutual coordination of house and garden and the integration of the new house with surrounding garden layout into an already existing garden by D. Wattez

- as an example of a part-garden in the architectural garden style that was in vogue in the first quarter of the twentieth century, in which the garden was designed around one or more axes and in which constructed elements were applied

- as an example from Tersteeg's oeuvre of a garden part designed in architectural garden style in an already existing garden.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
All Tuin, park en plantsoen in Overijssel All Province Overijssel records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)
See your own family's places on a living map