TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Synagoge, Pastoorstraat 17 A

Arnhem, Gelderland, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Kerk en kerkonderdeel
Function
Synagoge
Category
onroerend gebouwd
Address
Pastoorstraat 17 A, 6811 ED Arnhem (and others)
Place
Arnhem
Province
Gelderland
Country
Netherlands
Coordinates
51.97968, 5.90937
Monument number
8357

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

Leiden University Libraries

3 historical maps cover this location, the earliest the 1787 map "[Kaart figuratif van alle de operatien en marssen den K. Pruissichen troupes... van Woesel aff tot binnen de provintie van Hollandt en Amsterdam in d. j. 1787 enz.] COLLBN Port 4 N 75 sheet 3" (Leiden University Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Inleiding

Synagoge. Gebouwd in 1853 door stadsbouwmeester H.J. Heuvelink. Bakstenen gebouw in eclectische stijl met rondboogvensters en veelhoekige steunberen, waaromheen de geprofileerde houten kroonlijst is doorgevoerd. Inwendige inrichting grotendeels bewaard: galerijen en monumentale Arke in van het classicisme afgeleide vormen, bekroond door siervazen (1853, Moritz Meijer).

De Arnhemse joden (al in stukken uit 1237 is sprake van een Joodse gemeenschap te Arnhem) kwamen in de 18de- en de vroege 19de eeuw bijeen in een synagoge, die ondergebracht was in drie oude woonhuizen. Deze synagoge, gelegen op de hoek van de Bentincksteeg en de Kerkstraat, was halverwege de 19de eeuw te klein geworden voor de inmiddels toch vrij aanzienlijk geworden Joodse gemeenschap, die in 1852 de beschikking kreeg over een terrein aan de Pastoorstraat, waarop stadsbouw- meester H.J. Heuvelink (1806-1867) een geheel nieuwe synagoge bouwde. Het bouwterrein voor de nieuwe synagoge was beschikbaar gekomen na sloop van het geboortehuis van de Joodse rechtsgeleerde Jonas Daniel Meijer. De eerste steen werd gelegd op 13 juli 1852 (Joodse datering: 26 Tammoez 5612). Bij de synagoge-bouw in de 19de eeuw werd, bij gebrek aan goede oude voorbeelden, niet uitgegaan van een bepaalde stijl en een vast bouwtype. Een standaardtype, waaraan nieuwe synagogen zich konden spiegelen ontbrak. Bij de Arnhemse synagoge is gekozen voor het op dat moment in de bouwkunst algemeen toegepaste eclecticisme. Gotische en classicistische elementen zijn met elkaar verweven, waardoor een opvallend gebouw is ontstaan. De Heilige Arke uit 1799 in classicistische vormen met Toscaanse hoekzuilen, een fries met triglyfen en een fronton van de oude synagoge werd niet overgeplaatst naar de nieuwbouw maar verhuisde naar de synagoge te Elburg en kwam na de Tweede Wereldoorlog terecht in de synagoge te Winterswijk. Opvallende elementen van de synagoge van Arnhem zijn de vijfzijdige steunberen en de grote rondboogvensters met ijzeren neogotische traceringen. Karakteristiek voor synagogen is de plaat met een hebreewse bijbeltekst boven de voorgevel. Het bouwtype is te omschrijven als een zaalruimte met risalieten (zogenaamde Asjkenazisch (Hoogduitse) Joodse Type). Na herstellingen van de oorlogsschade is de synagoge heringewijd in1950.

Omschrijving

De synagoge is gelegen in het oude stadscentrum aan de zuidzijde van de Pastoorstraat, een straatje dat de twee noord-zuid verlopende straten, de Bakkerstraat en de Kerkstraat met elkaar verbindt. De synagoge is vrij gelegen in de zuidelijke gevelwand en staat ten opzichte van de omliggende bebouwing een stukje teruggeplaatst met een ijzeren hek ervoor aan straatzijde. De synagoge is uitgevoerd in baksteen met hardstenen plint en lijsten en ijzeren ramen. Het gebouw heeft een rechthoekige plattegrond met forse risalieten tegen de korte zijgevels. De lage onderverdieping wordt door een forse geprofileerde natuurstenen kroonlijst gescheiden van de hoge bovenbouw. De synagoge heeft op het hoofdblok een fors schilddak, gedekt met gesmoorde pannen en twee forse dakkapellen onder plat in de zijschilden. Het gebouw heeft een hardstenen plint. Vier vijfzijdige steunberen zijn geplaatst in de voorgevel. De muren zijn gemetseld in baksteen in kruisverband. Deze steunberen verdelen de voorgevel in vijf vakken. Het middenvak is zeer breed en wordt geflankeerd aan weerszijden door een smaller vlak. Op de beide hoeken bevinden zich smalle blinde vakken. Het middenvak heeft drie vensterassen met onder de cordonlijst (latere) rechthoekige vensters en boven de cordonlijst drie rondboogvensters. De smallere vakken daarnaast hebben elk een venster van hetzelfde type in de onder en bovenverdieping. De vensters hebben ijzeren ramen met vierdelig traceerwerk met rondbogen en cirkels in de top. De vijfzijdige steunberen zijn in de onderbouw bekleed met natuursteen. De gevels sluiten af met een geprofileerde gepleisterde architraaflijst, een bakstenen fries met fraaie krulankers en een houten geprofileerde kroonlijst. De steunberen zijn boven de daklijst doorgetrokken als achthoekige penanten en dienen als hoekpenanten voor een gepleisterde balustrade (soort attiek). De twee middelste penanten zijn hoger doorgetrokken als de hoekpenanten. Tussen deze hogere pijlers is een veld geplaatst met de tekst van vers 7b van Jesaja LVI in Hebreews schrift (de tekst is gezwart). De brede risaliet van de rechter zijgevel heeft veelhoekige steunberen op de hoeken en twee veelhoekige steunberen die de middentravee flankeren. Deze twee steunberen zijn boven de kroonlijst ook weer verder doorgetrokken dan de hoeksteunberen en flankeren een bakstenen veld met gepleisterd plint en kroonlijst die ook over de beide steunberen is doorgezet. De indeling in drie vakken van de risaliet is ook weer symmetrisch, het middelste vak is het breedst. Elk vak is echter voorzien van een venster. De vensters van de onderbouw zijn gewijzigd. Verder is een moderne ijzeren deur geplaatst in het middenvak. De smalle, terugliggende hoekdelen en zijwanden van risaliet zijn blind uitgevoerd. De linker zijgevel heeft een smallere risaliet met alleen op de hoeken van de risaliet een veelhoekige steunbeer. Ook in deze gevel hoge rondboogvensters. De achtergevel is niet geleed door middel van steunberen en sluit boven af met een gootlijst. Deze gevel had oorspronkelijk een symmetrische indeling met vijf rondboogvensters, een op beide hoeken en in het midden een groepje van drie vensters. Het linker venster (westelijke venster) is later door het toevoegen van een uitbouw dichtgemetseld. Tegen de onderbouw van deze gevel staan over de gehele breedte aanbouwen. In de 21e eeuw is een deel van de aanbouwen vervangen door nieuwbouw en de oorspronkelijke indeling van de achtergevel hersteld.

De synagoge is in het interieur driebeukig met galerijen aan weerszijden, gescheiden van de middenbeuk door slanke achtzijdige kolommen. In het interieur is ondermeer van belang: de monumentale Arke met veelhoekige hoekzuilen en deuren met panelen met bladwerkdecoraties in neo-classicistische vormen uit 1853, ontworpen door Moritz Meijer en een klok uit 1898 met een Hebreewse tekst ter herinnering aan de kroning van Koningin Wilhelmina.

Een ijzeren hek sluit het terrein aan straatzijde af.

Waardering

De Arnhemse Hoogduitse synagoge is een opmerkelijk gebouw uit het midden van de 19de eeuw in eclectische stijl, waarin elementen van het neo-classicisme (grote rondboogvensters, attieken) zijn gecombineerd met van de vroege neogotiek afgeleide vormen (traceringen in vensters, veelhoekige steunberen) en is ook binnen de groep uit de 19de eeuw daterende synagogen vanwege de opzet en vormgeving een uniek gebouw. Voorts kunsthistorische waarde vanwege de monumentale midden-19de eeuwse Arke.

De synagoge heeft voorts cultuur-historische waarde als uiting van de Joodse cultuur in ons land, die een lange en bewogen geschiedenis kent (in Arnhem al vanaf 1237!). Het gebouw vervult door de monumentale opzet een belangrijke rol in het beeld van de Pastoorstraat.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Introduction

Synagogue. Built in 1853 by city architect H.J. Heuvelink. Brick building in eclectic style with round-arched windows and polygonal buttresses, around which the moulded wooden cornice is carried through. Interior fittings largely preserved: galleries and monumental Ark in forms derived from classicism, crowned by ornamental vases (1853, Moritz Meijer).

The Arnhem Jews (already mentioned in documents from 1237 as a Jewish community in Arnhem) gathered in the 18th and early 19th centuries in a synagogue housed in three old residential buildings. This synagogue, located at the corner of the Bentincksteeg and the Kerkstraat, had become too small by the mid-19th century for the Jewish community, which had by then become quite considerable and in 1852 obtained land on the Pastoorstraat, on which city architect H.J. Heuvelink (1806-1867) built an entirely new synagogue. The building site for the new synagogue had become available after the demolition of the birthhouse of the Jewish legal scholar Jonas Daniel Meijer. The foundation stone was laid on 13 July 1852 (Jewish date: 26 Tammoez 5612). In synagogue building in the 19th century, owing to the lack of good historical examples, no particular style or fixed building type was adopted. A standard type to which new synagogues could look as a model was lacking. For the Arnhem synagogue eclecticism was chosen, which was at that time generally applied in architecture. Gothic and classicistic elements are interwoven, resulting in a striking building. The Holy Ark from 1799 in classicistic forms with Tuscan corner columns, a frieze with triglyphs and a pediment from the old synagogue was not transferred to the new building but moved to the synagogue in Elburg and after the Second World War ended up in the synagogue in Winterswijk. Striking elements of the Arnhem synagogue are the five-sided buttresses and the large round-arched windows with iron neogothic traceries. Characteristic for synagogues is the plaque with a Hebrew biblical text above the front facade. The building type can be described as a hall space with projecting pavilions (so-called Ashkenazi (High German) Jewish type). After repairs to war damage the synagogue was rededicated in 1950.

Description

The synagogue is located in the old city centre on the south side of the Pastoorstraat, a small street that connects the two north-south running streets, the Bakkerstraat and the Kerkstraat with each other. The synagogue stands freely in the southern facade and is set back somewhat in relation to the surrounding buildings with an iron fence in front at street level. The synagogue is executed in brick with sandstone plinth and mouldings and iron frames. The building has a rectangular plan with substantial projecting pavilions against the short side facades. The low lower storey is separated from the tall upper structure by a substantial moulded natural stone cornice. The synagogue has a substantial hipped roof on the main block, covered with interlocking tiles and two substantial roof dormers with flat roofs in the side hipped sections. The building has a sandstone plinth. Four five-sided buttresses are placed in the front facade. The walls are laid in brick in cross bond. These buttresses divide the front facade into five bays. The central bay is very broad and is flanked on either side by a narrower plane. On both corners there are narrow blind bays. The central bay has three window axes with below the cordon line (later) rectangular windows and above the cordon line three round-arched windows. The narrower bays next to it each have a window of the same type on the lower and upper storey. The windows have iron frames with four-part tracery with round arches and circles in the top. The five-sided buttresses are clad with natural stone in the base structure. The facades end with a moulded plastered architrave line, a brick frieze with fine ornamental anchors and a wooden moulded cornice. The buttresses are continued above the roof line as octagonal pilasters and serve as corner pilasters for a plastered balustrade (a type of attic). The two middle pilasters are continued higher than the corner pilasters. Between these higher pillars is a field placed with the text of verse 7b of Isaiah LVI in Hebrew script (the text is blackened). The broad projecting pavilion of the right side facade has polygonal buttresses on the corners and two polygonal buttresses flanking the central bay. These two buttresses are also continued above the cornice higher than the corner buttresses and flank a brick field with plastered plinth and cornice which is also carried over both buttresses. The division into three bays of the projecting pavilion is also symmetrical, the middle bay is the widest. Each bay is however provided with a window. The windows of the lower structure have been altered. Furthermore a modern iron door has been placed in the central bay. The narrow, recessed corner sections and side walls of the projecting pavilion are left blind. The left side facade has a narrower projecting pavilion with a polygonal buttress only on the corners of the projecting pavilion. This facade also has tall round-arched windows. The rear facade is not articulated by means of buttresses and ends above with a gutter line. This facade originally had a symmetrical arrangement with five round-arched windows, one on both corners and in the middle a group of three windows. The left window (western window) was later bricked up by the addition of an extension. Against the base structure of this facade there are outbuildings along the entire width. In the 21st century part of the outbuildings was replaced by new construction and the original arrangement of the rear facade was restored.

The synagogue is in the interior three-aisled with galleries on either side, separated from the central aisle by slender octagonal columns. In the interior is notably: the monumental Ark with polygonal corner columns and doors with panels with foliate decorations in neo-classicistic forms from 1853, designed by Moritz Meijer and a clock from 1898 with a Hebrew text in remembrance of the coronation of Queen Wilhelmina.

An iron fence closes off the site at street level.

Evaluation

The Arnhem High German synagogue is a remarkable building from the mid-19th century in eclectic style, in which elements of neo-classicism (large round-arched windows, attics) are combined with forms derived from early neogothic (traceries in windows, polygonal buttresses) and is also within the group of synagogues dating from the 19th century an unique building by virtue of its design and form. Furthermore of art-historical value owing to the monumental mid-19th century Ark.

The synagogue furthermore has cultural-historical value as an expression of Jewish culture in our country, which has a long and eventful history (in Arnhem since 1237!). By virtue of its monumental design, the building fulfils an important role in the character of the Pastoorstraat.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
See your own family's places on a living map