Rijksmonumentenregister · Netherlands
Koepelkerk
Arnhem, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- Jansplein 60, 6811 GD Arnhem
- Place
- Arnhem
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.98276, 5.90748
- Monument number
- 8331
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
Leiden University LibrariesLeiden University Libraries
2 historical maps cover this location, the earliest the 1787 map "[Kaart figuratif van alle de operatien en marssen den K. Pruissichen troupes... van Woesel aff tot binnen de provintie van Hollandt en Amsterdam in d. j. 1787 enz.] COLLBN Port 4 N 75 sheet 3" (Leiden University Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Koepelkerk van Vrijgemaakt Gereformeerd Kerkgenootschap, gebouwd in 1837/38 naar ontwerp van de toenmalige stadsbouwmeester Antony Aytink van Falkenstein. Centraalbouw met achtzijdige plattegrond en ronde middenruimte met Ionische zuilen en koepeldak. Tweeklaviersorgel uit 1842 van G.H. Quellhorst en C.F.A. Naber (later toegevoegd Pedaal valt buiten bescherming) en monumentale orgelkas met snijwerk in late Empire-vormen met op pedaaltorens in hout gesneden beelden van koning David en twee bazuinengelen. Restauraties: Provisorisch herstel na 1945, 1976 (reconstructie interieur/nieuwe ramen).
De Koepelkerk is de opvolger van de oude St. Janskerk, welke behoorde tot de Commanderij van Sint Jan. Van deze oude Janskerk (met Romaans tweetorenfront, Romaans basilicaal schip, laatgotisch transept en koor) was het koor gelegen op het huidige Jansplein, net ten westen van de plaats waarop nu de Koepelkerk staat. Deze Janskerk verkeerde eind 18de eeuw in een zeer slechte staat van onderhoud. In 1806 kreeg de gemeente Arnhem de kerk in bezit en wilde haar bestemmen voor de snel groeiende Hervormde gemeente. In 1817 werd deze bijzondere, maar bouwvallige kerk helaas gesloopt. Gelukkig was het gebouw door Jan de Beijer (1742) en D.G. van Gorcum (tijdens sloop) op tekening vastgelegd, waardoor we van de kerk het nodige weten. Kort op de sloop van de kerk volgde ook de sloop van de resterende Commanderijgebouwen, waarna ondermeer het huidige Jansplein ontstond. In 1836 kreeg de in neoclassicistische stijl werkende stadsbouwmeester Anthony Aytink van Falkenstein (1797-1840) de opdracht tot de bouw van een nieuwe kerk. De bouw startte in 1837 en werd voltooid begin van het jaar 1838. Op 14 juni 1837 werd de eerste steen gelegd en volgens de stichtingssteen bezocht Koning Willem I het bouwterrein van de kerk nog dezelfde week. Aytink van Falkenstein gebruikte als voorbeeld voor zijn ontwerp de Lutherse Koepelkerk te Amsterdam, waarvan hij met name de door J. de Greef in 1827 ontworpen nieuwe houten koepelconstructie (nieuwbouw noodzakelijk geworden na een brand in 1822) goed bestudeerde. De houten koepelconstructie van De Greef rust op een dubbelwandige tamboer, welke een voortzetting vormt van de buitenmuur. Aytink van Falkenstein vermeed deze tamboer (alleen bij de buitenschil hanteerde hij een lage bakstenen tamboerzone) en liet de buitenschil van de koepel rusten op de buitenmuren en de binnenschil op de door de acht zuilen van de ronde binnenruimte gedragen architraafbalk. Tussen de beide schillen plaatste hij driehoekspanten met schoren naar de houten ringconstructie van de lantaarn, afgeleid van De Greefs oplossing voor de Amsterdamse koepelkerk.
De Arnhemse kerk bezit inwendig dus een centrale ruimte, omgeven door acht zuilen die een cirkelvormige architraafbalk dragen waarop een cassettenbinnenkoepel rust. Volgens een beschrijving uit 1926 was het interieur lichtgrijs en zuilen roze geschilderd. De omgang rondom deze centrale ruimte bevat twee houten galerijen.
De bovenste galerij is na de oorlog tijdens het provisorische herstel gesloopt, maar tijdens de restauratie in 1976 weer teruggebracht. De kerk bezit een gerestaureerd Naber-orgel uit 1841/42. In 1961 is de kerk door de Hervormden verkocht aan de Gereformeerde vrijgemaakte kerk, die het gebouw thans bezit.
Omschrijving
De kerk is gelegen midden op het rechthoekige Jansplein, in het noordelijk deel van het oude stadscentrum. De kerk is sober gedecoreerd. Het exterieur bestaat uit een achtzijdige bakstenen centraalbouw met aan de noordzijde een lage kerkenraadskamer met driezijdige sluiting. De kerk heeft een hardstenen plint, daarboven een bakstenen strook metselwerk, afgesloten door een hardstenen waterlijst. In elke zijde is een hoog rondboogvenster geplaatst, met oorspronkelijk houten veel-ruits ramen (na restauratie in 1976 metalen ramen). Op de hoeken van de gevels zijn bakstenen pilasters geplaatst, die een geprofileerde natuurstenen architraaflijst dragen, met daarboven een fries met triglyfen en een houten bakgoot op klossen.
De gevel aan de zuidzijde heeft een rechthoekige deuropening met een natuurstenen omlijsting en natuurstenen kroonlijst op consoles. Boven deze deurpartij bevindt zich een rondboogvenster.
Het koepeldak rust op een lage bakstenen tamboer met geprofileerde deklijst (oorspronkelijk waren op deze deklijst op de hoeken akroteria geplaatst). Het koepeldak, gedekt met leien (en bij de aansluiting op de lantaarn met zinken losanges), wordt bekroond door een achtzijdige lantaarn met rondboogvensters en een met koper bekleed koepeldakje. De lantaarn heeft op de hoeken weer zuilen die het hoofdgestel onder het koepeldakje dragen. De lantaarn is verder omgeven door een omgang met een opengewerkte klassieke balustrade. In het interieur is de achtzijdige buitenmuur geheel afgerond. Ook de centrale ruimte is rond en sluit af met een met cassettes gedecoreerde binnenkoepel, rustend op een architraafbalk, ondersteund door acht Ionische zuilen. Rondom deze zuilen is in de vlak gedekte omgang een dubbele galerij geplaatst, met opengewerkte klassieke balustraden. In deze omgang is aan de ingangszijde een kosterkamer en opslagruimte geprojecteerd en achter het orgel in de uitbouw een kerkenraadskamer, met in de sluiting een rondboogvenster met veel-ruits ramen in de zijwand een deur. In het voorportaal bevindt zich een stichtingssteen met de tekst: "Kerkvoogden Mr A.A. de RUUK, Mr. A.C. VISSCHER BOURICIUS, A. van GOOR, Mr. F.G. MEYBAUM, Mr. A.G.G. ROYAARDS, J.H. BLAAUW, en J. VERBURGT JZn, hebben, op den 14 Junij 1837 door eerstgenoemden hunnen Voorzitter, den eersten steen doen leggen. AYTINK v: FALKENSTEIN, Architect. In diezelfde week werd de aangevangene bouw bezocht door Zijne Majesteit den KONING. WILLEM I." Het Naber-orgel sluit met de in late Empire-stijl uitgevoerde kas met beelden van koning David en bazuinspelende Engelen goed aan bij de neo-classicistische uitmonstering van de kerk.
Waardering
De Koepelkerk is een belangrijk voorbeeld van een vroeg 19de eeuwse centraalbouw in neoclassicistische stijl, met een bijzondere koepelconstructie. Het is een hoofdwerk van de stadsbouwmeester Antony Aytink van Falkenstein, die fraaie monumentale bouwwerken voor de stad ontwierp in neoclassicistische stijl (o.a. Willemskazerne, Paleis van Justitie, beide verwoest in WOII). Van zijn werk is dus helaas weinig bewaard is gebleven. Monumentale kerken van dit type en deze stijl zijn vrij zeldzaam in ons land en bezitten alleen al daarom een hoge architectuurhistorische waarde. De kerk heeft tevens een hoge situeringswaarde vanwege haar centrale ligging op het Jansplein en is een belangrijk gezichtsbepalend bouwwerk voor de Arnhemse binnenstad.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
Domed church of the Vrijgemaakt Gereformeerd Kerkgenootschap, built in 1837/38 to the design of the then city architect Antony Aytink van Falkenstein. Central-plan building with octagonal floor plan and round central space with Ionic columns and domed roof. Two-manual organ from 1842 by G.H. Quellhorst and C.F.A. Naber (later added Pedal falls outside protection) and monumental organ case with carving in late Empire forms with carved wooden figures of King David and two trumpet-playing angels on pedal towers. Restorations: Provisional repair after 1945, 1976 (interior reconstruction/new windows).
The Dome Church is the successor to the old St. John's Church, which belonged to the Commandery of Saint John. Of this old John's Church (with Romanesque two-tower front, Romanesque basilical nave, late gothic transept and choir) the choir was located at the present Jansplein, just west of the place where the Dome Church now stands. This John's Church was in very poor condition of maintenance at the end of the 18th century. In 1806 the municipality of Arnhem acquired the church and wanted to allocate it to the rapidly growing Reformed congregation. In 1817 this remarkable but dilapidated church was unfortunately demolished. Fortunately the building was recorded in drawings by Jan de Beijer (1742) and D.G. van Gorcum (during demolition), through which we know something about the church. Shortly after the demolition of the church followed also the demolition of the remaining Commandery buildings, after which among other things the present Jansplein originated. In 1836 the city architect Anthony Aytink van Falkenstein (1797-1840), working in neoclassical style, was commissioned to build a new church. Construction started in 1837 and was completed early in 1838. On 14 June 1837 the foundation stone was laid and according to the foundation stone King William I visited the building site of the church the same week. Aytink van Falkenstein used as an example for his design the Lutheran Dome Church in Amsterdam, in particular the wooden dome construction designed by J. de Greef in 1827 (new construction became necessary after a fire in 1822) which he studied well. De Greef's wooden dome structure rests on a double-walled drum, which forms a continuation of the outer wall. Aytink van Falkenstein avoided this drum (only at the outer shell did he use a low brick drum zone) and let the outer shell of the dome rest on the outer walls and the inner shell on the architrave beam carried by the eight columns of the round interior space. Between the two shells he placed triangular trusses with braces to the wooden ring construction of the lantern, derived from De Greef's solution for the Amsterdam dome church.
The Arnhem church thus possesses internally a central space, surrounded by eight columns that carry a circular architrave beam on which a coffered interior dome rests. According to a description from 1926 the interior was light grey and columns painted pink. The ambulatory around this central space contains two wooden galleries.
The upper gallery was demolished after the war during provisional repair, but was restored during the 1976 restoration. The church possesses a restored Naber organ from 1841/42. In 1961 the church was sold by the Reformed to the Gereformeerde vrijgemaakte church, which currently owns the building.
Description
The church is located in the middle of the rectangular Jansplein, in the northern part of the old city centre. The church is plainly decorated. The exterior consists of an octagonal brick central-plan building with on the north side a low church council chamber with three-sided closure. The church has a sandstone plinth, above it a brick band of masonry, finished with a sandstone drip moulding. In each side a tall round-arch window is placed, originally with wooden multi-pane windows (after restoration in 1976 metal windows). On the corners of the facades brick pilasters are placed, which carry a moulded natural stone architrave list, with above it a frieze with triglyphs and a wooden roof gutter on consoles.
The facade on the south side has a rectangular door opening with a natural stone surround and natural stone cornice on consoles. Above this door section is a round-arch window.
The dome roof rests on a low brick drum with moulded top edge (originally acroteria were placed on this top edge at the corners). The dome roof, covered with slate (and at the junction with the lantern with copper lozenges), is crowned by an octagonal lantern with round-arch windows and a copper-clad small dome roof. The lantern has columns again at the corners which support the capital under the small dome roof. The lantern is further surrounded by an ambulatory with an open classical balustrade. In the interior the octagonal outer wall is entirely rounded. The central space is also round and closes with an interior dome decorated with coffers, resting on an architrave beam, supported by eight Ionic columns. Around these columns a double gallery is placed in the flat-roofed ambulatory, with open classical balustrades. In this ambulatory on the entrance side a vestry and storage space is projected and behind the organ in the extension a church council chamber, with in the closure a round-arch window with multi-pane windows in the side wall a door. In the entrance vestibule there is a foundation stone with the text: "Church Trustees Mr A.A. de RUUK, Mr. A.C. VISSCHER BOURICIUS, A. van GOOR, Mr. F.G. MEYBAUM, Mr. A.G.G. ROYAARDS, J.H. BLAAUW, and J. VERBURGT JZn, have, on the 14th of June 1837 through the aforesaid their Chairman, caused the first stone to be laid. AYTINK v: FALKENSTEIN, Architect. In that same week the construction being undertaken was visited by His Majesty the KING. WILLIAM I." The Naber organ, with the case executed in late Empire style with figures of King David and trumpet-playing Angels, fits well with the neoclassical furnishing of the church.
Valuation
The Dome Church is an important example of an early 19th century central-plan building in neoclassical style, with a special dome structure. It is a major work by city architect Antony Aytink van Falkenstein, who designed fine monumental buildings for the city in neoclassical style (including Willemskazerne, Palace of Justice, both destroyed in WWII). Of his work unfortunately little has been preserved. Monumental churches of this type and style are relatively rare in our country and by that alone possess a high architectural-historical value. The church also has a high value in terms of siting because of its central location on Jansplein and is an important sight-defining building for the Arnhem city centre.
Nearby in the register
- Woonhuis, Jansplein 51Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Mariënburgstraat 1Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Gele Rijders Plein 2Woonhuisunder 1 mi
- Overheidsgebouw, Jansplein 56Overheidsgebouwunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.