Rijksmonumentenregister · Netherlands

Fort, vesting en -onderdelen, Vossegatsedijk 3

Bunnik, Utrecht, Netherlands

The record

Designation: National monument (rijksmonument)
Class: Fort, vesting en -onderdelen
Category: onroerend gebouwd
Built (approximately): 1867 - 1872
Address: Vossegatsedijk 3, 3981 HS Bunnik (and others)
Place: Bunnik
Province: Utrecht
Country: Netherlands
Coordinates: 52.07529, 5.17713
Part of complex: 531112
Monument number: 531113

TodayHistorical map

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

University Library, Vrije Universiteit Amsterdam

5 historical maps cover this location, the earliest the 1838 map "Amsterdam" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

Cluster 40.

Inleiding

FORTAANLEG MET AARDWERKEN EN HOOFDWAL, WAARIN (RESTEN VAN) GESCHUTSOPSTELPLAATSEN, REMISES EN FLANKBATTERIJEN, MET TERREPLEIN, GLACIS WAARIN SCHUILPLAATSEN EN RESTEN VAN LOOPGRAVEN EN BINNEN- EN BUITENGRACHT, MET (OMLEIDINGS- EN ONDERHOUDS-)WEGEN EN MET OORSPRONKELIJK DOOR GRENSPALEN AANGEDUIDE ZONE als basale onderdelen van een gesloten verdedigingswerk. Het Fort bij Rijnauwen is een van de tot de Nieuwe Hollandse Waterlinie behorende polygonale forten die voorzien zijn van typerende aarden en aangeaarde onderdelen. Forten en vergelijkbare werken werden gewoonlijk geconstrueerd op basis van vooraf aangebrachte aardlichamen, die als een fundering fungeerden en wegzakken in (een natte en slappe) bodem moesten voorkomen. Bij de bouw van de werken is, behalve dit gewoonlijk tactisch 'voorgevormde' aardlichaam - dat op zichzelf reeds een weerbare rol vervulde of kon vervullen - ook nog een specifieke aanleg gerealiseerd die bedoeld was om de defensieve kracht te vergroten, de veiligheid van de bezetting te waarborgen en intern en extern transport en verkeer te vergemakkelijken. Zo ontstonden er onder meer aarden dekkingen voor verschillende bouwwerken, om ze minder kwetsbaar te maken voor inslagen van vijandelijk vuur, aarden wallen die de bebouwing en open terreinen dekten en de contouren bepaalden, gedekte toegangen, bestrate paden en appelplaatsen. De aardwerken zijn in sterk van elkaar verschillende grondplans aangelegd, vaak met een of meer bastions, die eveneens in vorm konden verschillen. Rond het aardlichaam kwam - indien mogelijk - een natte gracht te liggen, terwijl de werken gewoonlijk waren omgeven door een militaire begrenzing, die was aangeduid met grenspalen. Over de gracht lag gewoonlijk een (deels opneembare) brug - verschillende typen komen voor - maar soms bestond een vaste oeververbinding, bijvoorbeeld in de vorm van een dam. Bruggen of dammen konden deel uitmaken van het wegenstelsel. Langs de buitenzijde van de grachten lag vaak een weg of pad. Deze konden zowel in de vorm van een gedekte weg zijn aangelegd, als ook wel gelijk met of zelfs boven maaiveldniveau liggen. Deze wegen of paden konden verschillende functies hebben, uiteenlopend van openbare weg tot onderhoudspad, en ook van militaire gedekte weg tot exclusieve toegangsweg naar het fort. Buiten de natte gracht bevindt zich bovendien vaak een (van oudsher en soms nog ten dele) met grenspalen als zodanig aangemerkte zone waarover het Ministerie van Oorlog zeggenschap had: de Militaire Landgrond. Het Fort bij Rijnauwen wijkt niet principieel af van dit algemene beeld; zeldzaam zijn echter de deels dubbel uitgevoerde gracht en het vijfhoekige reduit als laatste verdedigingspunt, alsmede het stelsel van flankbatterijen voor de nabijverdediging. Het grondplan van Fort bij Rijnauwen is een onregelmatige vierhoek. Het voorfront en de zijfronten zijn enigszins naar buiten gebroken in verband met de schootsvelden van de flankbatterijen. Het hoofdwerk is omgeven door diep gelegen binnen- en buitengrachten. De hoge buitenwal fungeerde als glacis, waarin op verschillende plaatsen kleine betonnen werken, zoals (groeps)schuilplaatsen, zijn aangebracht. Het terreplein is met jonge bomen beplant en met paden doorsneden. Het fort is in de Tweede Wereldoorlog gebruikt door de Duitse bezetter. Vanwege executies zijn in 1946 op het terreplein een bakstenen gedenkmuur en een begraafplaats voor gefusilleerde Nederlanders ingericht. Zeven gedenkstenen met in totaal tientallen namen en teksten dateren uit 1981 en een bijhorende klokkenstoel uit 1985.

Omschrijving

FORTAANLEG MET AARDWERKEN EN HOOFDWAL, WAARIN (RESTEN VAN) GESCHUTSOPSTELPLAATSEN, REMISES EN FLANKBATTERIJEN, MET TERREPLEIN, GLACIS WAARIN SCHUILPLAATSEN EN RESTEN VAN LOOPGRAVEN EN BINNEN- EN BUITENGRACHT, MET (OMLEIDINGS- EN ONDERHOUDS-)WEGEN EN MET OORSPRONKELIJK DOOR GRENSPALEN AANGEDUIDE ZONE Het Fort bij Rijnauwen is als vooruitgeschoven fort gesticht als onderdeel van de zogenoemde tweede fortenkring rondom Utrecht, die werd gebouwd in de periode 1867-1871. Het fort bestaat uit een binnenterrein - het terreplein - omgeven door een hoge wal - de hoofdwal - met daaromheen een gracht. Deze gracht sluit aan de westzijde aan op een half cirkelvormig restant van de gracht rond het reduit. Ongeveer driekwart rond het fort een glacis, waarin aan de oostzijde resten van loopgraven uit de jaren 1914-1918 en van een groepsnest. Het glacis is grotendeels door een buitengracht omgeven. Aan de oostzijde van het fort bevindt zich voor de hoofdwal - frontwal genoemd - een caponnière of vooruitgeschoven verdedigingswerk. Naar de caponnière loopt een poterne, of overdekte gang. De beide zijden (facen) van de caponnière, die in de punt een hoek van 60 0 vormen, worden vanuit de frontwal geflankeerd door twee Reiche-flankbatterijen (genoemd naar de Duitse vestingbouwkundige Reiche). Verder is op elk der hoekpunten van de hoofdwal een flankbatterij uitgebouwd, alles aardgedekt. Achter de poterne is de aardgedekte, bomvrije kazerne gesitueerd, opgetrokken van rode baksteen met versierende onderdelen in gele steen en geblokte bakstenen lisenen. In de westelijke hoofdwal twee als wachthuizen met poternes uitgevoerde toegangen met gevels, in baksteen uitgevoerd, met versieringen in gele steen en gekoppelde lisenen met bossagewerk. Tussen deze twee toegangen het pentagonale reduit met vijf rondeelvormige uitbouwen op de hoeken, het geheel oorspronkelijk omgeven door een smalle gracht en een glacis. Voorts op het binnenterrein een wegenstelsel en vijf van oorspronkelijk enkele meer) remises. Alle bouwwerken uit de periode 1869-1880 zijn opgetrokken uit metselwerk, bestaan voornamelijk uit gewelfde ruimten en zijn toegedekt met zand- en grondpakketten. In de bouwwerken vernuftig geconstrueerde stelsels ter afvoering en bewaring van het hemelwater. Op de hoofdwal vijftien emplacementen voor geschut. Op en / of rond het fortlichaam resten van emplacementen, terwijl ook resten of sporen van loopgraven en andere werken aanwezig (kunnen) zijn. Op het terreplein een uit 1946 daterende bakstenen gedenkmuur met gedenkplaat en reliëf met een staande vrouwenfiguur met gebogen hoofd en een kleine begraafplaats voor gefusilleerde Nederlanders. De gedenkmuur bevat de tekst: 'OPDAT WIJ NOOIT VERGETEN.' De begraafplaats is omsloten door een hekwerk. Langs de grachten zijn een omleidingsweg en resten van een onderhoudspad aanwezig. De oorspronkelijk met grenspalen als zodanig aangemerkte zone waarover het Ministerie van Oorlog zeggenschap had, de zogenoemde Militaire Landsgrond, is op de bij dit document behorende kaart aangeduid.

Waardering

* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar versterkt en verbeterd.

* Krijgshistorische waarden als onderdeel van een aaneengesloten militaire verdedigingslinie tussen de voormalige Zuiderzee en de Biesbosch. Deze bestond hoofdzakelijk uit een samenhangend systeem van inundatievelden en bijbehorende inundatiemiddelen en van schootsvelden. Dit systeem werd aangevuld met diverse, uit verschillende perioden daterende typen gebouwde of aangelegde (verdedigings)werken die dienden tot of bijdroegen aan afsluiting van niet te inunderen terreinen of andere accessen.

* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is - op het systeem van inundatie en accesverdediging (19de eeuw) - en op de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (19de en 20ste eeuw).

Het betreft hier een complex uit de periode 1867-1886, deel uitmakend van de tweede fortificatiering rondom Utrecht. Het complex is tevens van architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een compleet fort van het caponnièrestelsel, dus als vooruitgeschoven verdedigingswerk.

* Ensemblewaarde en situationele waarden vanwege de ligging binnen het systeem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in het algemeen en tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang tussen de onderdelen van het complex. Ten slotte is hier sprake van een gave relatie van de aardwerken met het schootsveld.

* Archeologische waarden vanwege mogelijk nog aanwezige resten en sporen van loopgraven en andere werken.

* Het complexonderdeel is representatief (karakteristiek) omdat het nog steeds de eigen fysieke kenmerken en de belangrijkste omgevingskenmerken vertoont die destijds tot de bouw aanleiding waren.

* Het complexonderdeel is tamelijk gaaf bewaard omdat qua structuur en fysiek voorkomen de hoofdzaken van de toestand in de jaren '80 van de 19de eeuw zijn bewaard.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

Cluster 40.

Introduction

FORTIFICATION WITH EARTHWORKS AND MAIN RAMPART, CONTAINING (REMAINS OF) GUN EMPLACEMENTS, MAGAZINES AND FLANK BATTERIES, WITH PARADE GROUND, GLACIS CONTAINING SHELTERS AND REMAINS OF TRENCHES AND INNER AND OUTER MOAT, WITH (DIVERSION AND MAINTENANCE) ROADS AND WITH A ZONE ORIGINALLY MARKED BY BOUNDARY POSTS as basic components of a closed defensive work. The Fort at Rijnauwen is one of the polygonal forts belonging to the Nieuwe Hollandse Waterlinie provided with characteristic earthen and built-up components. Forts and similar works were usually constructed on the basis of pre-prepared earth bodies, which served as a foundation and were intended to prevent subsidence in (wet and soft) soil. In the construction of the works, apart from this usually tactically 'pre-formed' earth body - which in itself already fulfilled or could fulfill a defensive role - a specific layout was also realized which was intended to increase defensive strength, ensure the safety of the garrison and facilitate internal and external transport and traffic. This resulted in, among other things, earth coverings for various structures to make them less vulnerable to enemy fire, earth ramparts that covered buildings and open areas and determined contours, covered approaches, paved paths and parade grounds. The earthworks were laid out in greatly varying ground plans, often with one or more bastions, which could also differ in form. Around the earth body came - if possible - a wet moat, while the works were usually surrounded by a military boundary, which was marked with boundary posts. Over the moat there was usually a (partly removable) bridge - various types exist - but sometimes there was a fixed bank connection, for example in the form of a dam. Bridges or dams could form part of the road system. Along the outside of the moats there was often a road or path. These could be laid out both in the form of a covered way and also at or even above ground level. These roads or paths could have various functions, ranging from public road to maintenance path, and also from military covered way to exclusive access road to the fort. Outside the wet moat there is moreover often a zone (from of old and sometimes still in part) marked with boundary posts as such over which the Ministry of War had authority: the Military Land. The Fort at Rijnauwen does not differ in principle from this general picture; however, the partly double-constructed moat and the pentagonal redoubt as the final defensive point, as well as the system of flank batteries for close defence, are rare. The ground plan of Fort at Rijnauwen is an irregular quadrilateral. The front and side fronts are somewhat broken outward in relation to the fields of fire of the flank batteries. The main work is surrounded by deeply laid inner and outer moats. The high outer rampart functioned as a glacis, in which small concrete works, such as (group) shelters, were placed in various locations. The parade ground is planted with young trees and intersected with paths. The fort was used by the German occupier in the Second World War. Due to executions, a brick memorial wall and a burial ground for executed Dutchmen were established on the parade ground in 1946. Seven memorial stones with a total of dozens of names and texts date from 1981 and an associated bell tower from 1985.

Description

FORTIFICATION WITH EARTHWORKS AND MAIN RAMPART, CONTAINING (REMAINS OF) GUN EMPLACEMENTS, MAGAZINES AND FLANK BATTERIES, WITH PARADE GROUND, GLACIS CONTAINING SHELTERS AND REMAINS OF TRENCHES AND INNER AND OUTER MOAT, WITH (DIVERSION AND MAINTENANCE) ROADS AND WITH A ZONE ORIGINALLY MARKED BY BOUNDARY POSTS The Fort at Rijnauwen was founded as an advanced fort as part of the so-called second fortification ring around Utrecht, which was built in the period 1867-1871. The fort consists of an inner area - the parade ground - surrounded by a high rampart - the main rampart - with a moat around it. This moat connects on the west side to a semicircular remnant of the moat around the redoubt. Approximately three-quarters around the fort is a glacis, in which on the east side remain trenches from the years 1914-1918 and of a group nest. The glacis is largely surrounded by an outer moat. On the east side of the fort there is in front of the main rampart - called the front wall - a caponier or advanced defensive work. A postern, or covered passage, leads to the caponier. The two sides (faces) of the caponier, which form an angle of 60 degrees at the point, are flanked from the front wall by two Reiche flank batteries (named after the German fortress engineer Reiche). Furthermore, a flank battery has been built out at each of the corner points of the main rampart, all earth-covered. Behind the postern is the earth-covered, bombproof barracks, built of red brick with decorative components in yellow stone and ashlar brick lisenes. In the western main rampart two entrances executed as guardhouses with posterns with facades, executed in brick, with decorations in yellow stone and coupled lisenes with bossage work. Between these two entrances the pentagonal redoubt with five circular outbuildings at the corners, the whole originally surrounded by a narrow moat and a glacis. Furthermore on the inner area a road system and five (originally more) magazines. All buildings from the period 1869-1880 are built of masonry, consist mainly of vaulted spaces and are topped with sand and earth layers. In the buildings ingeniously constructed systems for the discharge and retention of rainwater. On the main rampart fifteen emplacements for guns. On and/or around the fort body remain of emplacements, while remains or traces of trenches and other works are (possibly) present. On the parade ground a brick memorial wall dating from 1946 with memorial plaque and relief with a standing female figure with bowed head and a small burial ground for executed Dutchmen. The memorial wall contains the text: 'SO THAT WE NEVER FORGET.' The burial ground is enclosed by fencing. Along the moats there is a diversion road and remains of a maintenance path. The zone originally marked with boundary posts as such over which the Ministry of War had authority, the so-called Military Land, is indicated on the map accompanying this document.

Valuation

* Cultural-historical values as part of the Nieuwe Hollandse Waterlinie, as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially realized from 1815 by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and subsequently strengthened and improved by others for approximately 125 years.

* Military-historical values as part of a continuous military defence line between the former Zuiderzee and the Biesbosch. This consisted mainly of a coherent system of inundation fields and associated inundation facilities and of fields of fire. This system was supplemented with various, dating from different periods, types of built or laid-out (defensive) works that served to or contributed to the closure of non-inundable areas or other accesses.

* Architectural-historical values, in particular as an expression of military-strategic building practice, which is based - on the system of inundation and access defence (19th century) - and on the race with increasingly powerful offensive weapons (19th and 20th centuries).

This concerns a complex from the period 1867-1886, forming part of the second fortification ring around Utrecht. The complex is also of architectural-historical value as an example of a complete fort of the caponier system, thus as an advanced defensive work.

* Ensemble value and situational values by reason of the location within the system of the Nieuwe Hollandse Waterlinie in general and also by reason of the functional and physical coherence between the components of the complex. Finally, there is here a preserved relationship of the earthworks with the field of fire.

* Archaeological values by reason of possibly still present remains and traces of trenches and other works.

* The complex component is representative (characteristic) because it still displays the distinctive physical characteristics and the major environmental characteristics that at the time occasioned its construction.

* The complex component is reasonably well preserved because in terms of structure and physical appearance the essentials of the condition in the 1880s have been preserved.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0

All Fort, vesting en -onderdelen in Utrecht All Province Utrecht records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)

See your own family's places on a living map