Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kaaspakhuis, Zuidergrachtswal 1
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Opslag
- Function
- Kaaspakhuis
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1902
- Address
- Zuidergrachtswal 1, Locatie: 2e verdieping, 1e verdieping, 3e verdieping, begane grond, T, 8933 AD Leeuwarden (and others)
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.19891, 5.79921
- Monument number
- 519764
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUtrecht University LibraryUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1868 map "Topografische atlas van het Koninkrijk der Nederlanden" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
KAASPAKHUIS MET ANNEXEN; aan de voorzijde oorspronkelijk een kantoor, in het midden het pakhuis en aan de achterzijde wagenhuizen met stallen en een dubbele woning, in 1902 in vernieuwingsstijl ontworpen door Zytse Siewert Feddema. Verschillende malen voor andere functies verbouwd, doch uitwendig nog goeddeels oorspronkelijk.
Nabij de stadsgracht en de oude waterloop de Potmarge is de omgeving vanouds een gebied met veel bedrijvigheid. Gedurende de laatste decennia van de negentiende eeuw werd de buurt tussen Potmarge en Achter de Hoven in exploitatie gebracht door enkele particulieren met als resultaat dat er een zeer dichte bebouwing tot stand kwam aan en tussen de straatjes Tulpenburg, Hovenierstraat, Fabriekssteeg en Achter Tulpenburg. Langs de gracht en de hoofdstraten kwamen flinke kavels; aan de Zuidergrachtswal en Achter de Hoven westzijde inderdaad ingevuld met heren- en burgerhuizen. Aan de binnenstraatjes juist krappe lapjes grond met volkwoningen van een zeer bescheiden kwaliteit. De inrichting van de openbare ruimte liet sterk te wensen over. Ook de entree tot de belangrijkste ontsluiting, de Romkeslaan die in 1877 een officiële status kreeg, bleef aanvankelijk nauw. De gemeente had omstreeks 1890 alle straten in handen en werden ze geplaveid. In 1896 werden enkele panden afgebroken en een gedeelte werd gebruikt voor een aanzienlijke verbreding van de Romkeslaan. De andere gedeelten kwamen beschikbaar als bouwterrein aan de oostzijde van deze laan. Daar kwamen in de volgende jaren enkele huizen en twee flinke pakhuizen tot stand. De achterstraatjes zijn vanaf de jaren-zestig gesaneerd, evenals vrijwel de gehele westelijke en het zuidelijke gedeelte van de oostelijke bebouwingswand van de Romkeslaan. Aan de oostelijke zijde staan thans nog twee munumentale pakhuizen met enige bescheiden bebouwing ertussen. Zij zijn nog steeds in staat om ruimtelijk de Romkeslaan te vormen.
Kaashandelaar Jorrit de Jong kocht aan het einde van de negentiende eeuw het herenhuis Zuidergrachtswal 2 en kocht tevens het bouwterrein op de hoek van die wal en de Romkeslaan. Hij gaf architect Zytse Siewert Feddema de opdracht een plan te maken voor een kaaspakhuis met kantoor, wagenhuis en twee woningen. Voor die bouw kon een gedeelte van de muur van het herenhuis worden gebruikt en aan dit huis moest aan de tuinzijde tevens een keuken met bijkeuken gevoegd worden. In juli 1902 was het plan bestekklaar en in 1903 kon het pakhuis met de andere functies in worden genomen.
Architect Feddema heeft er een eigenwijs gebouw van gemaakt dat niet echt past in de gebouwde omgeving en daar een, vooral kleurig, accent in vormt. Zytse Siewert Feddema is als zoon van een timmerman in Leeuwarden geboren in 1863. Na net als zijn jongere broer Hero de beginselen van het bouwvak van zijn vader te hebben geleerd, ging hij zich op 16-jarige leeftijd in Amsterdam verder bekwamen. Broer Hero bleef in Leeuwarden. Zytse reisde zelfs spoedig door naar Antwerpen en keerde in 1883 in zijn geboorteplaats terug. Mogelijk heeft die deels buitenlandse opleiding ervoor gezorgd dat deze Feddema een van de meest originele ontwerpers van zijn tijd in Leeuwarden was met verrassend uiteenlopende wijzen van aanpak en stijl. Hij schuwde de neo-stijlen niet - de overdadige neo-renaissance dubbele kiosk aan de Koningsstraat en Voorstreek uit 1897 is daar een voorbeeld van - maar ook de vernieuwing met wat details in Jugendstil zijn in zijn oeuvre te vinden, waar dit pakhuis c.a. kenmerkend voor is. Feddema doet zich in elk geval kennen als een architect met veel aandacht voor sierlijke details. Zelfs bij opdrachten voor louter zakelijke functies - bijvoorbeeld de voormalige papierfabriek aan de Tuinen - acht hij kennelijk de representatieve waarde van een sierlijke vorm zo belangrijk dat hij die voorstelt en toe mag passen van zijn opdrachtgever.
Beschrijving EXTERIEUR: Het gebouw heeft een langgerekte, nagenoeg rechthoekige plattegrond die iets in de breedte toeneemt en even knikt naar de voorzijde aan de Zuidergrachtwal. Het is voor het grootste deel drie bouwlagen met een afgeknotte schildkap hoog, doch het front van ruim twee raamvakken diep is uitgebouwd tot vier volledige bouwlagen onder een plat dak. Het verschil in functies: aan de voorzijde kantoor, het pakhuis in het grote middengedeelte en in de twee achterste gedeelten met wagenhuis en stalling en de dubbele woning, is ook in de kleur van het gebruikte bouwmateriaal uitgedrukt. Het front is opgetrokken van oranje verblendsteen en het pakhuis in een rode perssteen. Wagenhuis en woningen zijn thans wit gesausd. Het front heeft een natuurstenen plint, een cordonlijst van hetzelfde materiaal sluit de eerste bouwlaag af en ook de hanenkammen (boven ijzeren I-balken) ter ontlasting van de dubbele pakdeur en de twee vensters aan weerszijden en deur en venster in de zijgevel zijn van natuursteen. De overige vensteropeningen met goedeels de oorspronkelijke ramen van verschillende aard zijn ontlast door cementstenen lateien met een afgerond profiel boven de openingen, waarboven nog waaiervormige ontlastingsbogen gemetseld zijn. De niet oorspronkelijke pakdeuren bezitten smeedijzeren roosters in stijlzuivere art nouveau-vormen en ook de gevelankers in het frontgedeelte hebben een zweepslagvorm; in het pakhuisgedeelte staafankers. De vierde bouwlaag met aan de voorzijde slechts een venster heeft een drietal velden van cementpleister uitgespaard, een breed basisveld en twee te weerszijden van het venster waar `Jorrit de Jong' en `Anno 1902' in heeft gestaan, maar thans blind zijn. Na trapvormige overgangen een de zijkanten is de bekroning van het front niet meer in oospronkelijke staat. De opengewerkte balustrade is verdwenen, maar de uitgemetselde penanten, waarvan die op de hoek overhoeks is geplaatst, zijn nog aanwezig al missen ze hun decoratieve topstukken. Tussen het bedrijfspand en het naastliggende herenhuis (bij de bouw in één hand) is een teruggerooid tussenlid gebouwd dat maar net een raamvak breed is en drie lagen hoog met plat dak. Beneden staat een deur, daarboven een openslaande deur achter een halfrond balkon met een sierlijk smeedijzeren hek met art nouveau-karakteristiek. De zijgevel van het front bevat een vertikale vensterreeks in dezelfde vormen als die in de voorgevel. Daarop volgt een vanaf de tweede laag uitgemetseld schoorsteenkanaal en op de tweede laag een charmant rondbogig tweelichtvenster met boogtrommel en getande ontlasting van cementsteen. De achterbouw van drie lagen en kap is gemetseld van donkerrode persteen met ter hoogte van de vloeren banden van oranje verblendsteen. De opzet van de gevel is nagenoeg symmetrisch. In het midden zitten de hijsdeuren in een binnen penanten gevat element dat voor de kap uitgemetseld was. Deze gemetselde kajuit met dubbele hijsdeur, penanten en met balustrade met hijsbalk ter bekroning is in de jaren zeventig weggenomen en het dakschild is nauwelijks zichtbaar voortgezet. Aan weerszijden van dit centrale element heeft het pakhuis op elke bouwlaag drie segmentvormig gesloten vensters; op slechts een plaats verdubbeld. De ramen missen hun oorspronkelijke indeling in zessen en geen van de deuren is meer oorspronkelijk. De symmetrische regelmaat wordt in het uiterst zuidelijke travee doorbroken door een dubbele deur onder een segmentboog, oorspronkelijk de toegang tot het wagenhuis. Het dakschild is gedekt met gesmoorde gegolfde Friese pannen. Daarop volgt iets terugliggend een twee bouwlagen met plat dak hoge element met wagenbergplaats, twee paardenstallen en hooizolder. Het bevat op beide lagen in het midden een dubbele bedrijfsdeur met aan weerszijden, kleine, hooggeplaatste en segmentvormig gesloten vensters. Hiernaast is het in de rooilijn liggende dubbele woonhuiselement gelegen, twee bouwlagen en een afgeknotte schildkap hoog met op de begane grond twee gekoppelde deuren, de linker voor de bovenwoning, en twee vensters en boven twee vensters, alle rechtgesloten met segmentbogen ter ontlasting.
INTERIEUR: Het pand is van binnen diverse malen verbouwd; in de jaren zeventig het ernstigst ten behoeve van de inrichting voor sociaal-cultureel jongerenwerk. Ook de kantoorruimten zijn opnieuw ingedeeld met hier en daar tussenwanden. De meeste veranderingen zijn op eenvoudige wijze ongedaan te maken. De pakhuisruimten zijn op verschillende plaatsen van wandbekleding voorzien. De grotendeels rondhouten staanders - slechts enkele zijn vierkant gezaagd - staan alle nog op de oorspronkelijke plaats, evenals de trappen in het kantoorelement. Helemaal achter in het pakhuis is aan de zuidwestzijde een volledig nieuwe trappenreeks ingebroken. De kap, nog in oorspronkelijke staat, heeft een inwendige bekleding gekregen. De doorgangen naar wagenhuis en dubbele woning, thans van een andere eigenaar dan het pakhuis, zijn dichtgemetseld. Ook de oorspronkelijke indeling van wagenhuis en dubbele woning hebben door functieveranderingen geleden.
WAARDERING
Pakhuis met kantoren, wagenbergplaatsen, stallen en dubbele woning van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang vanwege
- de pakhuisfunctie die in een representatieve en kenmerkende vernieuwingsstijl met art nouveau-elementen gerealiseerd is en uitwendig slechts op enkele plaatsen is verstoord;
- de bijzondere plaats die het gebouw in het oeuvre van de opmerkelijke architect Z.S. Feddema inneemt;
- de prominente plaats in het stedelijk weefsel op de hoek van de zuidelijke singelbebouwing en een straat waar het gebouw met een ander groot pakhuis in vernieuwingsstijl een bijzonder ensemble vormt.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
CHEESE WAREHOUSE WITH ANNEXES; at the front originally an office, in the middle the warehouse and at the rear wagon houses with stables and a double dwelling, designed in 1902 in renewal style by Zytse Siewert Feddema. Altered several times for other functions, but externally still largely original.
Near the city canal and the old watercourse the Potmarge, the surroundings have long been an area of much commercial activity. During the last decades of the nineteenth century, the neighbourhood between Potmarge and Achter de Hoven was developed by several private individuals, resulting in very dense building along and between the streets Tulpenburg, Hovenierstraat, Fabriekssteeg and Achter Tulpenburg. Along the canal and the main streets came substantial plots; at the Zuidergrachtswal and Achter de Hoven west side indeed filled with mansions and townhouses. On the inner streets, cramped plots of land with modest working-class housing. The arrangement of public space left much to be desired. The entrance to the most important thoroughfare, the Romkeslaan, which in 1877 received official status, also remained initially narrow. Around 1890 the municipality had all streets in hand and they were paved. In 1896 several buildings were demolished and a portion was used for a considerable widening of the Romkeslaan. The other portions became available as building land on the east side of this street. In the following years several houses and two substantial warehouses were built there. The back streets have been renovated since the nineteen-sixties, as have almost the entire western and southern part of the eastern building line of the Romkeslaan. On the eastern side now stand two monumental warehouses with some modest building between them. They are still able to spatially shape the Romkeslaan.
Cheese merchant Jorrit de Jong purchased the mansion Zuidergrachtswal 2 at the end of the nineteenth century and also purchased the building land at the corner of that embankment and the Romkeslaan. He commissioned architect Zytse Siewert Feddema to make a plan for a cheese warehouse with office, wagon house and two dwellings. For this construction, part of the wall of the mansion could be used and to this house, on the garden side, a kitchen with scullery also had to be added. In July 1902 the plan was ready for tender and in 1903 the warehouse with the other functions could be occupied.
Architect Feddema created a quirky building that does not really fit the built surroundings and provides a, particularly colourful, accent to it. Zytse Siewert Feddema was born as the son of a carpenter in Leeuwarden in 1863. After, like his younger brother Hero, learning the basics of the building trade from his father, he went to Amsterdam at the age of 16 to further his education. Brother Hero remained in Leeuwarden. Zytse even soon travelled on to Antwerp and returned to his birthplace in 1883. This partly foreign education may have meant that this Feddema was one of the most original designers of his time in Leeuwarden with surprisingly varied approaches and styles. He did not shy away from neo-styles - the extravagant neo-renaissance double kiosk on the Koningsstraat and Voorstreek from 1897 is an example of that - but renewal with some Art Nouveau details are also found in his oeuvre, of which this warehouse is characteristic. Feddema in any case distinguishes himself as an architect with considerable attention to decorative details. Even for commissions for purely commercial functions - for example the former paper factory on the Tuinen - he apparently considers the representative value of an ornamental form so important that he proposes it and is allowed to apply it by his client.
Description EXTERIOR: The building has an elongated, nearly rectangular floor plan that increases slightly in width and bends slightly towards the front on the Zuidergrachtwal. For the most part it is three storeys with a hipped roof of shortened height, but the front of just over two window bays deep is built out to four full storeys under a flat roof. The difference in functions: at the front office, the warehouse in the large central section and in the two rearmost sections with wagon house and stabling and the double dwelling, is also expressed in the colour of the building material used. The front is built of orange facing brick and the warehouse in red pressed brick. Wagon house and dwellings are now whitewashed. The front has a natural stone plinth, a cordon moulding of the same material terminates the first storey and also the weathercocks (above iron I-beams) for the relief of the double warehouse door and the two windows on either side and door and window in the side gable are of natural stone. The remaining window openings with mostly the original windows of various kinds are relieved by cement stone lintels with a rounded profile above the openings, above which radiating relief arches are built in. The non-original warehouse doors have wrought-iron grilles in pure Art Nouveau forms and the gable anchors in the front section also have a whiplash form; in the warehouse section bar anchors. The fourth storey with only a window at the front has three fields of cement plaster left exposed, a broad base field and two on either side of the window where 'Jorrit de Jong' and 'Anno 1902' were inscribed, but are now blank. After stepped transitions on the sides, the crowning of the front is no longer in original condition. The open-worked balustrade has disappeared, but the built-out pilasters, of which the one on the corner is placed diagonally, are still present although they lack their decorative capitals. Between the business premises and the adjacent mansion (in one hand at the time of building) an inset intermediate section has been built that is just one window bay wide and three storeys high with a flat roof. Below is a door, above it a French door behind a semicircular balcony with an elegant wrought-iron railing with Art Nouveau characteristics. The side gable of the front contains a vertical window series in the same forms as those in the front gable. This is followed by a chimney flue built up from the second storey and on the second storey a charming semicircular two-light window with arch soffit and toothed relief of cement stone. The rear building of three storeys and roof is built of dark red pressed brick with bands of orange facing brick at floor height. The arrangement of the gable is almost symmetrical. In the centre are the hoist doors set in an element framed by pilasters that was built up in front of the roof. This built-in hoist room with double hoist door, pilasters and with balustrade and hoist beam at the top was removed in the nineteen-seventies and the roof shield has hardly been visible since. On either side of this central element, the warehouse has on each storey three segmentally closed windows; only in one place doubled. The windows lack their original glazing pattern of six panes and none of the doors is still original. The symmetrical regularity is broken in the furthest southern bay by a double door under a segmental arch, originally the entrance to the wagon house. The roof shield is covered with dampened corrugated Frisian tiles. This is followed, set back slightly, by a two-storey element with flat roof containing wagon parking, two horse stables and hayloft. It contains on both floors in the centre a double business door with on either side small, high-placed and segmentally closed windows. Next to this is the double residential building element lying in the building line, two storeys and a shortened hipped roof high with on the ground floor two coupled doors, the left for the upper dwelling, and two windows and above two windows, all straight-edged with segmental relief arches.
INTERIOR: The building has been altered many times internally; in the nineteen-seventies most severely for the purposes of a socio-cultural youth work organisation. The office spaces have also been reconfigured with partition walls here and there. Most of the changes are easily reversible. The warehouse spaces have been provided with wall coverings in various places. The mostly round timber supports - only a few are square-sawn - all still stand in their original positions, as do the stairs in the office section. Right at the back of the warehouse a completely new flight of stairs has been inserted on the southwest side. The roof, still in original condition, has received an internal lining. The passages to wagon house and double dwelling, now of different ownership from the warehouse, have been bricked up. The original division of wagon house and double dwelling have also suffered from functional changes.
EVALUATION
Warehouse with offices, wagon parking places, stables and double dwelling of general cultural-historical and architectural-historical importance by virtue of
- the warehouse function realised in a representative and characteristic renewal style with Art Nouveau elements and externally disturbed in only a few places;
- the special place the building occupies in the oeuvre of the remarkable architect Z.S. Feddema;
- the prominent position in the urban fabric at the corner of the southern canal ring building and a street where the building forms a special ensemble with another large warehouse in renewal style.
Nearby in the register
- Werk-woonhuis, Zuidergrachtswal 2Werk-woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Zuidergrachtswal 3Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Zuidergrachtswal 4Woonhuisunder 1 mi
- HartelustHandel en kantoorunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.