Rijksmonumentenregister · Netherlands
Verzekeringskantoor, Eewal 59 n
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Handel en kantoor
- Function
- Verzekeringskantoor
- Category
- onroerend gebouwd
- Built (approximately)
- 1450 - 1500
- Address
- Eewal 59 n, 8911 GS Leeuwarden (and others)
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.20304, 5.79780
- Monument number
- 516485
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
5 historical maps cover this location, the earliest the 1630 map "Frisia Occidentalis." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
KANTOORPAND MET AANGEBOUWDE CONCIËGEWONING gebouwd voor de Algemeene Friesche Levensverzekering Maatschappij in 1895-1896 door H. Kramer in Neo-Hollandse Renaissancestijl aan de Eewal op de hoek van de Huygensstraat. Het is het eerste als kantoor gebouwde pand in Leeuwarden. Op deze plek stond het Huygenshuis, waarvan de overwelfde kelders, die mogelijk uit het laatste kwart van de zestiende eeuw stammen,in het nieuwe pand werden opgenomen. In 1914 vertrok de Algemeene Friesche naar het Burmaniahuis en werd het pand in gebruik genomen door de Onderlinge Brandwaarborg Maatschappij, die het tegelfries tussen de hoofdbouwlagen liet aanpassen. Het oorspronkelijke tegelfries was geleverd door Jan van Hulst uit Harlingen, het nieuwe van de Onderlinge in 1915 door Joost 't Hooft & Labouchère , ofwel de Porceleyne Fles uit Delft. Het monumentale hek werd, evenals het hekwerk voor het bovenlicht van de ingang, geleverd door kunstsmid Jan Kroes uit Leeuwarden. Het beeldhouwwerk werd geleverd door het atelier Van den Bossche & Crevels te Amsterdam. In de jaren '30 werd het interieur verbouwd en na de Tweede Wereldoorlog nogmaals, waarbij o.a. verlaagde plafonds werden aangebracht, waarachter zich echter nog in enkele vertrekken de oude plafonds bevinden. Ook de aangebouwde conciërgewoning werd aan de eisen des tijds aangepast, eveneens met behoud van enkele oorspronkelijke bouwonderdelen. In 1987 werd het kantoor uitwendig gerestaureerd. Sinds 1995 is het pand in bezit van de Stichting Beter Wonen in Leeuwarden en staat het leeg.
Omschrijving
EXTERIEUR: De gevel aan de Eewal heeft zes traveeën: de middelste vier zijn even breed, de rechter is iets breder en licht risaliserend, de linker (ingangstravee) is nog iets breder en eveneens risaliserend. Er zijn twee bouwlagen op een souterrain en een afgeknotte schildkap. Het souterrain is bekleed met natuurstenen rusticablokken en bevat in iedere travee een klein liggend venster en een deur naar de kelder. De hardstenen stoep is afgezet met een smeedijzeren hek met florale motieven, vervaardigd door de Firma Kroes. Boven de rustica bevindt zich metselwerk in lichtbruine mangaansteen, dat verlevendigd is door natuurstenen diamantkoppen. De ingangstravee heeft een dubbele deur, gelegen in een diep portiek, dat via enkele treden bereikbaar is. Het bovenlicht is voorzien van rijk smeedwerk, eveneens van Kroes. De eerste bouwlaag rust op een stenen dorpellijst. De vensters worden omgeven door zware natuurstenen spekblokken en neggen. De rechtgesloten vensters hebben verdiepte boogtrommels, beneden segmentbogig en op de verdieping rondbogig en gevuld met rolwerk. Het fries tussen en eerste en tweede bouwlaag bevat een tegeltableau met de naam van de tweede eigenaar, de Onderlinge Brandwaarborg Maatschappij , benevens het jaar van oprichting en het jaar van vestiging en zandstenen portretmedaillons Johan de Wit, Chistiaan Huygens, J.H. van Swinderen en R. Lobatto. Op de tweede bouwlaag worden de vensters verbonden door een onder-en bovendorpelband, de laatste gedragen door gevleugelde engelenkopjes. De kroonlijst heeft met siermetselwerk gevulde vakken, die van elkaar gescheiden worden door consoles. De uiterste traveeën hebben trapgevels met natuurstenen bekleding en een overhoeks geplaatste pinakel, die rust op een leeeuwenkop en bekroond wordt door een pelikaan. Bij de overgang van levensverzekeraar naar schadeverzekeraar bleef de iconografie van de eerste dus gehandhaafd. De met leien beklede, afgeknotte schildkap heeft vier dakkapellen met heksenhoeden.
De gevel aan de Huygensstraat is geknikt. De eerste travee sluit in uitmonstering aan op de voorgevel, zowel in rijkdom als vormentaal. Boven de rusticaplint heeft de eerst bouwlaag een centraal geplaatst venster en links daarvan een smaller. Op de tweede bouwlaag wordt een centraal geplaatst venster geflankeerd door twee smallere blinde vensters. De trapgevel wordt gedragen door pilasters, die ter hoogte van het middenkalf ontspringen op consoles, die voorzien zijn van maskerkoppen. Deze topgevel draagt op de pinakel een schilddragende leeuw. De tweede travee is iets eenvoudiger van uitmonstering (o.a. geen beeldhouwwerk). Slechts een bouwlaag telt de aansluitende conciërgewoning. De diepliggende ingang is voorzien van een miniatuurtrapgeveltje, dat iets uitgebouwd is en rust op consoles. Ook dit bouwgedeelte heeft een afgeknotte schildkap, belegd met leien in maasdekking. Een aansluitende muur, afgerond naar de Speelmansstraat verbergt de keuken van de conciërgewoning, die een plat dak heeft. De achtergevels vertonen een sterk vereenvoudigde variant van de voorgevel.
INTERIEUR: De van het Huygenshuis gespaarde kelder heeft vijf troggewelven, die van elkaar gescheiden worden door lage aan weerszijden afgeschuinde gordelbogen en een vloer van Friese geeltjes. Meijer dateert de kelder in het laatst van de vijftiende eeuw of rond 1500, te oordelen naar het steenformaat en het overwelvingstype. In de rechtertravee bleef een jongere, gemetselde regenbak bewaard, waarvan de hoeken versterkt zijn met platen rode bremer zandsteen. In de volgende travee bevindt zich een gootsteen met een gemetselde onderbouw met een zwart-natuurstenen bak met een geprofileerde rand. In dezelfde travee is voorts een gedeelte van het muurwerk betegeld. In de meest linkse travee ligt een iets verhoogde plavuizenvloer. Bij de nieuwbouw werd de kelder naar achteren uitgebreid. Dit gedeelte heeft een tegelvloer en troggewelfjes tussen ijzeren balken. Authentieke trap naar de hoodfverdieping. De eerste bouwlaag is diverse malen verbouwd, waarbij de oorspronkelijke indeling der vertrekken werd verstoord. Bewaard bleven o.a. de dubbele ingangsdeur met in de vestibule een draaideur. In de v.m. gang bleven twee gebrandschilderde glas-in-loodramen bewaard met de wapens van Leeuwarden en Friesland. Achter de verlaagde plafonds bleven enkele stucplafonds bewaard. Authentieke bordestrap naar de verdieping met rijkbewerkte trappaal, leuning en hekwerk. Gestucte plafonds en lijstwerk aan de wanden.
Op de verdieping bleven o.a. bewaard rijk bewerkte dubbele deuren naar de vergaderzalen, oorspronkelijke vensteromlijstingen en weelderige, waarschijnlijk beschilderde stucplafonds, thans aan het gezicht onttrokken door systeemplafonds. Op een tussenverdieping bevindt zich een archiefruimte met originele inrichting (houten rekken langs alle wanden) en een brandwerende deur. De zolderverdieping is geheel in originele toestand.
De conciërgewoning is inwendig gemoderniseerd, alleen in de hal bleven originele gedeelten bewaard in de omgeving van de ingang o.a. deuren en bovenlicht met glas-in-lood.
Waardering
Kantoorgebouw met aangebouwde conciëgewoning van algemeen architectuurhistorisch, bedrijfshistorisch en cultuurhistorisch belang:
- vanwege de zorgvuldig uitgewerkte Neo-Hollandse Renaissance architectuur met vele details;
- vanwege de bewaarde interieuronderdelen, waaronder de hoogst interessante, geheel overwelfde kelder, deuren, vensters, stucwerk aan wanden en plafonds;
- vanwege het iconografische programma van de gevels, betrekking hebbend op het verzekeringswezen;
- vanwege de plaats in de gevelrij van de Eewal;
- als belangrijk werk in het oeuvre van Hendrik Kramer;
- als eerste als zodanig gebouwd kantoorpand in Leeuwarden.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
OFFICE BUILDING WITH ATTACHED CARETAKER'S DWELLING built for the Algemeene Friesche Levensverzekering Maatschappij in 1895-1896 by H. Kramer in Neo-Dutch Renaissance style on the Eewal at the corner of the Huygensstraat. It is the first building constructed as an office in Leeuwarden. On this site stood the Huygenshuis, whose vaulted cellars, possibly dating from the last quarter of the sixteenth century, were incorporated into the new building. In 1914 the Algemeene Friesche moved to the Burmaniahuis and the building was taken into use by the Onderlinge Brandwaarborg Maatschappij, which had the tile frieze between the main storeys adapted. The original tile frieze was supplied by Jan van Hulst from Harlingen, the new one for the Onderlinge in 1915 by Joost 't Hooft & Labouchère, or De Porceleyne Fles from Delft. The monumental gate was, like the metalwork for the fanlight of the entrance, supplied by metalsmith Jan Kroes from Leeuwarden. The sculptural work was supplied by the studio Van den Bossche & Crevels in Amsterdam. In the 1930s the interior was rebuilt and after the Second World War again, whereby among other things lowered ceilings were installed, behind which however the old ceilings still remain in some rooms. The attached caretaker's dwelling was also adapted to the requirements of the time, likewise with the retention of some original structural components. In 1987 the office was externally restored. Since 1995 the building has been owned by the Stichting Beter Wonen in Leeuwarden and stands empty.
Description
EXTERIOR: The facade on the Eewal has six bays: the central four are equally wide, the right one is slightly wider and slightly projecting, the left one (entrance bay) is even wider and also projecting. There are two storeys above a basement and a truncated hipped roof. The basement is faced with natural stone rusticated blocks and contains in each bay a small horizontal window and a door to the cellar. The sandstone step is bordered with a wrought-iron gate with floral motifs, made by the Firma Kroes. Above the rustication is brickwork in light brown manganese stone, enlivened by natural stone diamond-shaped bosses. The entrance bay has a double door, located in a deep portico, accessible via several steps. The fanlight is provided with rich wrought-iron work, also by Kroes. The first storey rests on a stone sill moulding. The windows are surrounded by heavy natural stone ashlar blocks and jambs. The round-topped windows have recessed arch mouldings, segmental on the ground floor and round on the upper floor and filled with rollwork. The frieze between the first and second storey contains a tile tableau with the name of the second owner, the Onderlinge Brandwaarborg Maatschappij, as well as the year of establishment and the year of settlement and sandstone portrait medallions of Johan de Wit, Christian Huygens, J.H. van Swinderen and R. Lobatto. On the second storey the windows are connected by an under- and over-sill band, the latter supported by winged cherub heads. The cornice has compartments filled with ornamental brickwork, separated from each other by consoles. The outer bays have stepped gables with natural stone facing and a diagonally placed pinnacle, which rests on a lion's head and is crowned by a pelican. At the transition from life insurer to general insurer the iconography of the first remained thus maintained. The slate-faced, truncated hipped roof has four dormer windows with witch's hat roofs.
The facade on the Huygensstraat is bent. The first bay matches in decoration the main facade, both in richness and architectural language. Above the rustication plinth, the first storey has a centrally placed window and to its left a narrower one. On the second storey a centrally placed window is flanked by two narrower blind windows. The stepped gable is carried by pilasters, which at the height of the mid-rafter spring from consoles provided with mask heads. This gable ends on the pinnacle with a shield-bearing lion. The second bay is somewhat simpler in decoration (including no sculpture). The adjoining caretaker's dwelling has only one storey. The recessed entrance is provided with a miniature stepped gable, which projects slightly and rests on consoles. This part of the building also has a truncated hipped roof, clad with slates in Dutch bond. An adjoining wall, rounded towards the Speelmansstraat, conceals the kitchen of the caretaker's dwelling, which has a flat roof. The rear facades show a greatly simplified variant of the main facade.
INTERIOR: The cellar preserved from the Huygenshuis has five barrel vaults, separated from each other by low segmental ribs bevelled on both sides and a floor of Frisian yellow brick. Meijer dates the cellar to the end of the fifteenth century or around 1500, judging by the stone format and the type of vaulting. In the right bay a younger, mortared rainwater tank was preserved, its corners reinforced with plates of red bremer sandstone. In the next bay there is a sink with a mortared base with a black natural stone basin with a moulded edge. In the same bay a section of the wall is tiled. In the leftmost bay lies a slightly raised tiled floor. With the new construction the cellar was extended to the rear. This section has a tiled floor and small barrel vaults between iron beams. Authentic staircase to the main floor. The first storey has been rebuilt several times, whereby the original arrangement of the rooms was disturbed. Preserved are among other things the double entrance door with a revolving door in the vestibule. In the former corridor two stained-glass windows were preserved with the coats of arms of Leeuwarden and Friesland. Behind the lowered ceilings some stucco ceilings were preserved. Authentic main staircase to the upper floor with richly worked newel post, handrail and balustrade. Stuccoed ceilings and wall mouldings.
On the upper floor among other things richly worked double doors to the assembly halls, original window frames and lavish, probably painted stucco ceilings, now concealed from view by suspended ceilings, were preserved. On an intermediate floor there is an archive room with original fittings (wooden racks along all walls) and a fire-resistant door. The attic floor is in completely original condition.
The caretaker's dwelling has been modernized internally; in the hall only original parts were preserved in the vicinity of the entrance including doors and fanlight with stained glass.
Assessment
Office building with attached caretaker's dwelling of general architectural historical, business historical and cultural historical significance:
- on account of the carefully worked out Neo-Dutch Renaissance architecture with many details;
- on account of the preserved interior components, including the highly interesting, completely vaulted cellar, doors, windows, stucco work on walls and ceilings;
- on account of the iconographical programme of the facades, relating to the insurance business;
- on account of its place in the facade row on the Eewal;
- as an important work in the oeuvre of Hendrik Kramer;
- as the first office building as such built in Leeuwarden.
Nearby in the register
- Kantoorgebouw, Eewal 55Handel en kantoorunder 1 mi
- Woonhuis, Eewal 53Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Eewal 66Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Eewal 72Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.