Rijksmonumentenregister · Netherlands
La Venezia
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Opslag
- Function
- Pakhuis
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1911
- Address
- Nieuweburen 137, Locatie: Binnenstad, 8911 EZ Leeuwarden
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.20476, 5.80058
- Monument number
- 516461
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUtrecht University Library
2 historical maps cover this location, the earliest the 1904 map "Bl. 3 Leeuwarden, 1904" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
OORSPRONKELIJK PAKHUIS, THANS IJSSALON, in 1911 gebouwd als betonmonoliet naar ontwerp van architect Hero Feddema in een zeer ingetogen Overgangstijl.
De firma Jellema, die kruidenierswinkels aan de Nieuwestad en Voorstreek had, gaf architect Hero Feddema in 1910 de opdracht om aan de Nieuweburen voor een beperkt bouwkavel een pakhuis te ontwerpen. Feddema stelde betonbouw voor, vooral vanwege de brandveiligheid. Feddema had zijn sporen al verdiend op het terrein van de pakhuisbouw, onder andere met het kaaspakhuis op de hoek van de Zuidergrachtswal en Romkeslaan. Het gebouw moest uitsluitend de pakhuisfunctie krijgen; de kruidenierswaren moesten er in opgetast worden. Technisch werd het beton op een geavanceerde wijze, met glijbekisting, verwerkt, maar het werd op een primitieve manier uitgevoerd. De bekisting werd plankje voor plankje getimmerd, de cementspecie op de grond gereed gemaakt, emmer voor emmer naar boven getakeld en het gestorte materiaal met een lat aangestampt. Voor het begin van de opbouw is niet geheid en de fundering stelde niet veel voor. Tijdens de bouw is de betonnen monoliet al gaan zakken en toen het pakhuis gereed was, bleek het 15 cm uit het lood te hangen. Het is niet bekend welk bedrijf deze nieuwe techniek heeft uitgevoerd, maar het ligt voor de hand dat het de plaatselijke betonfabrikant C.W. Finke is geweest die actief was van 1878 tot zijn door in 1927 en die het experiment niet schuwde. Hij was betrokken bij de bouw van pakhuizen van Koopmans aan het Noordvliet (gesloopt) en heeft ook onderdelen van zijn eigen fabriek aan het einde van het Zuidvliet in gewapend beton uitgevoerd, waarvan nog delen in ruïneuze toestand bestaan. Nadat Jellema het pakhuis had verlaten, is het voor verschillende doeleinden gebruikt; er is zelfs in gewoond. In de Tweede Wereldoorlog kreeg ijsmaker Antonio Talamini het pakhuis in bezit, zette er zijn ijssalon op en ging er voor korte tijd met zijn gezin wonen. In 1965 is op de begane grond een pui van glas in aluminium kozijnen aangebracht. Overigens verkeert het gebouw nog goeddeels in oorspronkelijke staat. In 1988/'89 is het casco gerestaureerd.
Omschrijving
EXTERIEUR: Ondiep pand op scheluwe plattegrond met een breedte van bijna 7 en een diepte die varieert van 3,8 tot 4,4 m. Zes bouwlagen onder een plat dak tot een hoogte van 16 m. Betonmonoliet met een draagconstructie van in het werk gestorte kolommen, balken en vloerplaten met een wapening van ronde staven. Voor- en zijgevels afgepleisterd met onder- en bovendorpelbanden; achtergevel onbewerkte beton. Voor het dak wordt de gevel bekroond met asymmetrisch geplaatste versieringen: op de linker hoek een balustrade met ballen op de penanten en rechts een dubbele, driezijdige console met bal. Op elke bouwlaag rechtgesloten vensters van ongelijke hoogte met houten kozijnen en voorzien van enkelruits ramen met bovenlicht, dan wel vierruits ramen. Op de begane grond een aluminium pui van recente datum.
INTERIEUR: Behoudens op de begane grond van de ijssalon is de betonconstructie van wanden en de kolommen, balken en vloerplaten aan de binnenzijde onafgewerkt en geheel in het zicht gebleven. De constructie heeft aansluitingen van balken en kolommen met consoles in de vorm van rechte afschuiningen om het negatieve buigende moment te kunnen opnemen; ook aansluitingen tussen vloerplaten en balken zijn van afschuiningen voorzien om de schuifspanning te beperken. Tegen voor- en achtergevel staan vier kolommen op onderlinge afstand van ca. 2,30 m, elk met een doorsnede van 34 x 34 cm; de vloerbalken hebben een maat van gemiddeld 22 x 30 cm, inclusief de plaatdikte. De vloerplaten hebben een dikte van 11 cm, de wanden van 8 cm. De verdiepingen zijn onderling verbonden met smalle houten steektrappen.
WAARDERING
Pakhuis, thans ijssalon van algemeen architectuurhistorisch en bouwhistorisch belang:
- als middenstandspakhuis in de binnenstad met een in de bebouwing opvallend contrasterend formaat;
- vanwege de vroege toepassing van de gewapende betontechniek.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
ORIGINAL WAREHOUSE, NOW ICE CREAM PARLOUR, built in 1911 as a concrete monolith to the design of architect Hero Feddema in a very restrained Transition style.
The firm Jellema, which had grocery shops on the Nieuwestad and Voorstreek, commissioned architect Hero Feddema in 1910 to design a warehouse on the Nieuweburen for a limited building plot. Feddema proposed concrete construction, mainly for reasons of fire safety. Feddema had already earned his spurs in the field of warehouse construction, among other things with the cheese warehouse at the corner of the Zuidergrachtswal and Romkeslaan. The building was to have purely a warehouse function; the groceries were to be stacked in it. Technically the concrete was processed in an advanced way, with sliding formwork, but it was executed in a primitive manner. The formwork was built plank by plank, the cement mortar prepared on the ground, hauled up bucket by bucket and the poured material tamped down with a straightedge. No driving piles were made before construction began and the foundation left much to be desired. During construction the concrete monolith began to settle and when the warehouse was finished, it proved to be hanging 15 cm out of plumb. It is not known which firm executed this new technique, but it seems likely that it was the local concrete manufacturer C.W. Finke who was active from 1878 until his death in 1927 and who did not shy away from experiment. He was involved in the construction of warehouses for Koopmans at the Noordvliet (demolished) and also executed components of his own factory at the end of the Zuidvliet in reinforced concrete, of which parts still exist in ruinous condition. After Jellema had left the warehouse, it was used for various purposes; it was even lived in. In the Second World War ice-maker Antonio Talamini took possession of the warehouse, set up his ice cream parlour there and lived there briefly with his family. In 1965 a shopfront of glass in aluminium frames was installed on the ground floor. Otherwise the building remains largely in original condition. In 1988/'89 the shell was restored.
Description
EXTERIOR: Shallow building on irregular ground plan with a width of nearly 7 and a depth varying from 3.8 to 4.4 m. Six storeys under a flat roof to a height of 16 m. Concrete monolith with a load-bearing structure of in-situ cast columns, beams and floor slabs with reinforcement of round rods. Front and side facades rendered with upper and lower window lintels; rear facade unfinished concrete. The facade is crowned at the roof with asymmetrically placed ornaments: on the left corner a balustrade with balls on the piers and on the right a double, three-sided console with ball. On each storey right-angled windows of unequal height with wooden frames and fitted with single-pane windows with fanlight, or four-pane windows. On the ground floor an aluminium shopfront of recent date.
INTERIOR: Except on the ground floor of the ice cream parlour the concrete construction of walls and the columns, beams and floor slabs on the inside are unfinished and entirely left exposed. The structure has connections of beams and columns with consoles in the form of straight chamfers to absorb the negative bending moment; connections between floor slabs and beams are also provided with chamfers to limit shear stress. Against the front and rear facades stand four columns at mutual distances of circa 2.30 m, each with a cross-section of 34 x 34 cm; the floor beams have an average size of 22 x 30 cm, including slab thickness. The floor slabs have a thickness of 11 cm, the walls of 8 cm. The floors are interconnected with narrow wooden step ladders.
VALUATION
Warehouse, now ice cream parlour of general architectural-historical and construction-historical importance:
- as a middle-class warehouse in the inner city with a format that contrasts strikingly in the built environment;
- because of the early application of reinforced concrete technology.
Nearby in the register
- Werk-woonhuis, Voorstreek 90Werk-woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Nieuweburen 119Woonhuisunder 1 mi
- Werk-woonhuis, Nieuweburen 117Werk-woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Nieuweburen 113Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.