Rijksmonumentenregister · Netherlands
De Waterwolf
Lauwerzijl, Groningen, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Gemaal
- Function
- Boezemgemaal
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1918 - 1920
- Address
- Teenstraweg 2, 9885 TA Lauwerzijl (Westerkwartier 20)
- Place
- Lauwerzijl
- Municipality
- Westerkwartier
- Province
- Groningen
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.31333, 6.35518
- Monument number
- 516319
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1862 map "Kaart van de molenpolders in het Westerkwartier der provincie Groningen en de daardoor uitwaterende in de provincie Drenthe / ... onder toezigt van C. Brunings ; opgenomen en in kaart gebragt door K. van Rijn" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
BOEZEMGEMAAL "De Waterwolf" gebouwd in opdracht van het Waterschap Electra. Waterschap Electra (1913-1994) was een samenwerkingsverband tussen de waterschappen Hunsingo, Westerkwartier en Reitdiep, opgericht om de wateroverlast in noordwest Groningen aan te pakken. In 1918 werd begonnen met de bouw van het gemaal. De bouw- en installatiewerkzaamheden werden uitgevoerd door de provinciale waterstaat van Groningen. In 1920 was het gebouw gereed, opgetrokken in een Ambachtelijk-traditionele stijl. Destijds was het het grootste gemaal van Europa, samen met het D.F. Woudagemaal bij Lemmer. Het gemaal is aanvankelijk uitgerust met drie pompen en in 1928 is een vierde pomp geïnstalleerd, alle met een waterverzet van ongeveer 1.000 m3 per minuut. De pompen zijn gebouwd door de machinefabriek Gebroeders Stork & Co N.V. te Hengelo. In 1998 zijn ter vergroting van de capaciteit van het gemaal twee pompen, voorzien van elektrische aandrijving onder de vloer van de pompenhal aangebracht.
De naam van het waterschap, Electra, was bewust gekozen om te benadrukken dat het gemaal van elektrische drijfkracht werd voorzien. In 1946 is deze door een dieselelektrische aandrijving vervangen. Vanaf 1975/78 worden de pompen door dieselmotoren aangedreven.
In 1946 is het ketelhuis inwendig verbouwd en is het gemaal uitgebreid met een portiekgebouw in aangepaste stijl aan de zuidwestzijde. Het ontwerp is van de architecten Reitsema en Nienhuis uit Leens. In het ketelhuis zijn een kantoortje en een schakelruimte ingericht ten behoeve van de twee dieselgeneratoren die toen in de pompenhal zijn geplaatst. Bij deze werkzaamheden zijn de vensters in de zuidoostgevel gewijzigd. In 1977 is de schakelruimte geheel vernieuwd en is ten westen daarvan een schaftlokaal ingericht; de dieselgeneratoren zijn verwijderd. Aan de zuidoostzijde van het gemaal werd in 1966 een houten kroosbrug aangelegd met stalen krooshek en een krooshekreinigingsinstallatie. In 1987 is de brug over de stroomkokers, gelegen in de Teenstraweg, vernieuwd.
Het gemaal is beeldbepalend gelegen op een vroegere landtong tussen het Reitdiep en de Kommerzijlsterriet.
Omschrijving
Geheel onderkelderd BOEZEMGEMAAL bestaande uit een POMPENHAL met een dwars erop geplaatst KETELHUIS en een later aangebouwd PORTIEKGEBOUW (1946). Het complex is opgetrokken in een rode baksteen op een trasraam van rode klinkers. De POMPENHAL heeft een zadeldak, gedekt met een zwarte verbeterde Hollandse pan, een goot op klossen en zowel aan de voor- als achterzijde vijf platte houten dakkapellen met een goot op klossen en een dubbel zesruits venster. De gevels worden geleed door gemetselde lisenen en grote, samengestelde rondboogvensters met roedenverdeling en hardstenen onderdorpels. De beide kopgevels (noordoost- en zuidwest) hebben een klimmend fries en strakke windveren met een houten makelaar.
In de noordoostgevel een hoge dubbele, rondboogvormige houten deur met ijzeren gehengen onder een rondboog bestaande uit vier halfsteens rollagen; een dubbele houten paneeldeur onder een halfrond bovenlicht met roedenverdeling onder een rondboog bestaande uit drie halfsteens rollagen; een dubbel zesruits venster onder een tweedelig halfrond bovenlicht met roedenverdeling onder een rondboog bestaande uit drie halfsteens rollagen; een driedelig zesruits venster onder een driedelig halfrond bovenlicht met roedenverdeling onder een rondboog bestaande uit vier halfsteens rollagen; twee gevelstenen, met op de linker gevelsteen de wapens van de waterschappen Electra en Hunsingo en de tekst: "De Waterwolf, verlaging van den waterstand brengt meerder koren in het land", en op de rechter de wapens van de waterschappen Westerkwartier en Reitdiep en de tekst: "In de jaren 1918-1919 met rijkssteun gesticht door het waterschap Electra onder het bestuur van R.P.Dojes voorz., A.K. Schuiringa, A. Torringa, J.M. Hopma, J. Bolt Jzn., L. Koster secr." In de zuidoostgevel vijf driedelige vensters met roedenverdeling onder een driedelig halfrond bovenlicht met roedenverdeling, onder een rondboog bestaande uit vier halfsteens rollagen.
In de noordwestgevel vijf driedelige, halfronde vensters met roedenverdeling onder een rondboog bestaande uit vier halfsteens rollagen; vijf dichtgemetselde bogen onder een rondboog bestaande uit drie halfsteens rollagen (uit vier van de vijf dichtgemetselde bogen steekt een pompmond van geklonken ijzer); vijf in het water doorlopende openingen (van de doorstroomkokers) onder een segmentboog bestaande uit vier halfsteens rollagen. In elke stroomkoker dubbele houten puntdeuren (niet zichtbaar van buitenaf). Tussen de openingen zijn aan de muur vier natuurstenen plateaus bevestigd, bereikbaar vanaf een loopbrug via vier ijzeren trappen met aan één zijde een ijzeren leuning. De loopbrug rust op zes gemetselde pilonen met natuurstenen dekplaat en hoekstukken, en bestaat uit een (vernieuwd) houten brugdek op ijzeren profielbalk met geklonken plaatwerk en een (vernieuwde) ijzeren leuning van regels en stijlen. De loopbrug is aan beide uiteinden middels een ijzeren trap met de wal verbonden.
Aan de zuidwestgevel is dwars erop het in 1946 en sindsdien nogmaals verbouwde KETELHUIS vastgebouwd onder een zadeldak gedekt met een zwarte verbeterde Hollandse pan, houten goot op klossen en twee gemetselde schoorstenen (niet origineel). De beide topgevels hebben strakke windveren met een houten makelaar. In de zuidoostgevel vier achtruits rondboogvensters (oorspronkelijk twee samengestelde rondboogvensters); een opgeklampte dubbele houten rondboogvormige deur (oorspronkelijk een roosvenster); twee dubbele vierruits keldervensters onder een strek. In de zuidwestgevel drie zesruits rondboogvensters (oorspronkelijk een samengesteld rondboogvenster). In de noordwestgevel een zesruits rondboogvenster (niet origineel).
Aan de zuidwestgevel van het ketelhuis is in 1946 een PORTIEKGEBOUW toegevoegd. Het is opgetrokken in een rode baksteen onder een aangekapt zadeldak met goot op klossen, gedekt met een rode romaanse pan. In de topgevel strakke windveren en een houten makelaar. In de zuidoostgevel een klein, licht getoogd venster, en een aangebouwd plat deel met dubbele deur met vierruits deurlichten naar de kelder. In de zuidwestgevel vier zesruits rondboogvensters. In de noordwestgevel een ijzeren deur met vierruits deurlicht onder een betonlatei.
In het INTERIEUR zijn onder meer van belang: in de pompenhal de ijzeren dubbele polonceau-spanten; de in rode baksteen gemetselde lambrizering met een decoratieve rand van rode en gele baksteen; de segmentboognissen met een segmentboog van rode en kalkzandsteen; de deels oorspronkelijke vloer van geel-crème gebakken tegels; vier schroefpompen (drie uit 1920 en een uit 1928) vervaardigd bij machinefabriek Stork; de bronzen plaquette naar ontwerp van W. Valk, waarop afgebeeld R.P. Dojes met daaronder de gegraveerde tekst: "R.P. Dojes, eerste voorzitter 1915-1930". In het ketelhuis de ijzeren enkelvoudige polonceau-spanten.
Waardering
Boezemgemaal uit 1920 met aanbouw uit 1946 van algemeen belang vanwege cultuur- en architectuurhistorische waarde
- als voorbeeld van een boezemgemaal uit 1920
- vanwege zijn historische betekenis voor de waterhuishouding in de provincie Groningen
- vanwege de aanwezigheid van vier pompen vervaardigd bij machinefabriek Stork
- vanwege de redelijke mate van gaafheid van het exterieur en delen van het interieur
- vanwege de typologische zeldzaamheid
- vanwege de functionele en ruimtelijk-visuele relatie met de schutsluis en ophaalbrug
- vanwege de opvallende ligging tussen het Reitdiep en de Kommerzijlsterriet.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
DRAINAGE PUMP STATION "De Waterwolf" built on commission of the Water Board Electra. Water Board Electra (1913-1994) was a cooperative between the water boards Hunsingo, Westerkwartier and Reitdiep, established to tackle water overflow in northwestern Groningen. In 1918 construction of the pump station began. The construction and installation work was carried out by the provincial water authority of Groningen. In 1920 the building was completed, erected in a Craftsman-traditional style. At the time it was the largest pump station in Europe, together with the D.F. Woudagemaal near Lemmer. The pump station was initially equipped with three pumps and in 1928 a fourth pump was installed, all with a water discharge of approximately 1,000 m3 per minute. The pumps were built by the machine factory Gebroeders Stork & Co N.V. in Hengelo. In 1998, to increase the capacity of the pump station, two pumps equipped with electric drive were placed under the floor of the pump hall.
The name of the water board, Electra, was deliberately chosen to emphasize that the pump station was powered by electric drive. In 1946 this was replaced by a diesel-electric drive. From 1975/78 the pumps are driven by diesel motors.
In 1946 the boiler house was internally renovated and the pump station was extended with a portico building in adapted style on the southwest side. The design was by architects Reitsema and Nienhuis from Leens. In the boiler house an office and a control room were set up for the two diesel generators which were then placed in the pump hall. During these works the windows in the southeast gable were altered. In 1977 the control room was completely renewed and a staff room was set up to the west of it; the diesel generators were removed. On the southeast side of the pump station a wooden debris bridge with steel debris screen and debris screen cleaning installation was laid out in 1966. In 1987 the bridge over the flow pipes, located in the Teenstraweg, was renewed.
The pump station has a distinctive location on a former peninsula between the Reitdiep and the Kommerzijlsterriet.
Description
Completely basement-level DRAINAGE PUMP STATION consisting of a PUMP HALL with a BOILER HOUSE placed transversely on it and a later added PORTICO BUILDING (1946). The complex is erected in red brick on a mortar bed of red clinker bricks. The PUMP HALL has a gabled roof, covered with black improved Dutch tiles, a gutter on blocks and on both front and rear sides five flat wooden roof dormers with a gutter on blocks and a double six-paned window. The façades are articulated by brick pilasters and large, composite round-arched windows with glazing bars and hard stone sills. Both end gables (northeast and southwest) have a climbing frieze and tight wind braces with a wooden brace.
In the northeast gable a high double, round-arched wooden door with iron hinges under a round arch consisting of four half-brick voussoirs; a double wooden panel door under a semicircular fanlight with glazing bars under a round arch consisting of three half-brick voussoirs; a double six-paned window under a two-part semicircular fanlight with glazing bars under a round arch consisting of three half-brick voussoirs; a three-part six-paned window under a three-part semicircular fanlight with glazing bars under a round arch consisting of four half-brick voussoirs; two gable stones, on the left gable stone the coats of arms of the water boards Electra and Hunsingo and the text: "De Waterwolf, verlaging van den waterstand brengt meerder koren in het land", and on the right the coats of arms of the water boards Westerkwartier and Reitdiep and the text: "In de jaren 1918-1919 met rijkssteun gesticht door het waterschap Electra onder het bestuur van R.P.Dojes voorz., A.K. Schuiringa, A. Torringa, J.M. Hopma, J. Bolt Jzn., L. Koster secr." In the southeast gable five three-part windows with glazing bars under a three-part semicircular fanlight with glazing bars, under a round arch consisting of four half-brick voussoirs.
In the northwest gable five three-part, semicircular windows with glazing bars under a round arch consisting of four half-brick voussoirs; five bricked-up arches under a round arch consisting of three half-brick voussoirs (from four of the five bricked-up arches a riveted iron pump mouth projects); five openings running into the water (of the flow pipes) under a segmental arch consisting of four half-brick voussoirs. In each flow pipe double wooden pointed doors (not visible from outside). Between the openings four natural stone platforms are attached to the wall, accessible from a walkway via four iron stairs with an iron railing on one side. The walkway rests on six brick pylons with natural stone cap and corner pieces, and consists of a (renewed) wooden bridge deck on iron girder with riveted plate work and a (renewed) iron railing of rails and stiles. The walkway is connected to the bank at both ends by means of an iron stair.
On the southwest gable the BOILER HOUSE, placed transversely on it and subsequently renovated in 1946 and since, is built under a gabled roof covered with black improved Dutch tiles, wooden gutter on blocks and two brick chimneys (not original). Both end gables have tight wind braces with a wooden brace. In the southeast gable four eight-paned round-arched windows (originally two composite round-arched windows); an attached double wooden round-arched door (originally a grid window); two double four-paned cellar windows under a stretch. In the southwest gable three six-paned round-arched windows (originally a composite round-arched window). In the northwest gable a six-paned round-arched window (not original).
On the southwest gable of the boiler house a PORTICO BUILDING was added in 1946. It is erected in red brick under a catslide gabled roof with gutter on blocks, covered with red Romanesque tiles. In the end gable tight wind braces and a wooden brace. In the southeast gable a small, lightly arched window, and an attached flat section with double door with four-paned door lights to the cellar. In the southwest gable four six-paned round-arched windows. In the northwest gable an iron door with four-paned door light under a concrete lintel.
In the INTERIOR the following are notable: in the pump hall the iron double Polonceau trusses; the brick lambrizering in red brick with a decorative border of red and yellow brick; the segmental arch recesses with a segmental arch of red and calcium silicate brick; the partly original floor of yellow-cream fired tiles; four screw pumps (three from 1920 and one from 1928) manufactured at machine factory Stork; the bronze plaque designed by W. Valk, depicting R.P. Dojes with the engraved text below: "R.P. Dojes, eerste voorzitter 1915-1930". In the boiler house the iron single Polonceau trusses.
Evaluation
Drainage pump station from 1920 with extension from 1946 of general importance for reasons of cultural and architectural-historical value
- as an example of a drainage pump station from 1920
- for its historical significance for water management in the province of Groningen
- for the presence of four pumps manufactured at machine factory Stork
- for the reasonable degree of integrity of the exterior and parts of the interior
- for its typological rarity
- for the functional and spatial-visual relationship with the sluice gate and drawbridge
- for its striking location between the Reitdiep and the Kommerzijlsterriet.
Nearby in the register
- Schutsluis, Electraweg bij 21Waterkering en -doorlaatunder 1 mi
- Verkeersbrug, Electraweg bij 21Brugunder 1 mi
- Boerderij(M1), Electraweg 24Boerderijunder 1 mi
- Boerderij(M1), Electraweg 2Boerderijunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.