Rijksmonumentenregister · Netherlands
Laboratorium, Steenstraat 1
Leiden, Zuid-Holland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Onderwijs en wetenschap
- Function
- Laboratorium
- Category
- onroerend gebouwd
- Built (approximately)
- 1883 - 1885
- Address
- Steenstraat 1, 2312 BS Leiden
- Place
- Leiden
- Province
- Zuid-Holland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.16356, 4.48405
- Part of complex
- 515031
- Monument number
- 515033
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
4 historical maps cover this location, the earliest the 1867 map "No. VI. Deutschland, Niederlande, Belgien, Schweiz. (Germany, Netherlands, Belgium, Switzerland)." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Het Boerhaave-LABORATORIUM voor onderwijs in de Pathalogische Anatomie, de Histologie, de Hygiëne en de Operatieve Chirurgie is in de periode van 1883 tot 1885 gebouwd. Het laboratorium werd ontworpen in de bouwstijl van de Neo-Hollandse Renaissance door de architect Jacobus van Lokhorst (1844- 1906), de toenmalige rijksbouwmeester voor gebouwen van onderwijs. Deze rijk gedetailleerde variant op de stijl van de Neo-Hollandse Renaissance is typerend voor die fase in het oeuvre van Lokhorst.
Het gebouw bestaat uit een hoog en laag deel. In het hoge deel bevonden zich collegezaal en de werkkamers van de hoogleraren en assistenten. Achter de oorspronkelijk veelhoekige uitbouw aan de Steenstraat (oost) bevond zich op de begane grond de zaal van het Pathologisch Anatomisch Museum. De uitbouw is met de andere ruimtes aan de oostkant gesneuveld in de oorlog. Een eenvoudige zijgevel sluit nu de oostkant af.
In het lage deel lagen de Sectiezaal en zaal voor Operatieve Chirurgie tegenover elkaar aan een centrale gang. Beide snijzalen waren voorzien van sheddaken, die inmiddels zijn vervangen door een plat dak. Westelijk van deze zalen, in de dwars geplaatste vleugel, dienstvertrekken en een bescheiden stalgebouw. In 1907 werd het deel ten westen van de sectiezalen van het laboratorium met één bouwlaag opgehoogd als verblijfplaats en werkruimte voor de laboranten. In 1944 werd het laboratorium getroffen door een afgedwaalde bom, die bedoeld was voor het spoorwegemplacement. Een deel van de oostkant van het gebouw werd hierdoor weggevaagd.
Omschrijving
Het laboratorium is een samengesteld bouwvolume, opgetrokken in rode baksteen. Vanaf de Steenstraat gezien (van oost naar west) bestaat het gebouw uit een deel van twee bouwlagen onder een afgeknot schilddak met een toren van drie bouwlagen onder een steil schilddak; een deel van één bouwlaag onder een plat dak; dwars daarop een deel van twee bouwlagen onder een zadeldak; en weer in het verlengde een deel van anderhalve bouwlaag onder een schilddak. Het geheel wordt afgesloten door een transformatorhuis dat herkenbaar is, maar door overeenkomsten in de vormgeving toch deel uitmaakt van het gebouw. De gevels zijn geleed door vier- en zesruits schuifvensters met houten kozijnen onder rondbogen met siermetselwerk in de boogtrommels. Enkele en gekoppelde vensters onder zandstenen lateien in de gevel aan de Eerste Binnenvestgracht.
In het transformatorhuis rondboogvormige drielichten onder segmentbogen.
Speklagen van zandsteen. Gemetselde plint en waterlijsten en zwart geglazuurde waterdorpels. De oostelijke zijgevel is gepleisterd met schijnvoegen en wordt geleed door kruisvensters met roeden. De hoofdingang van het laboratorium bevindt zich in de noordelijke gevel. De ingang bestaat uit een segmentboogvormig portiek met zandstenen sierblokken en een dubbele paneeldeur onder een vierlicht met glas-in-lood. Het geheel is afgesloten door een rondboog met een zandstenen lijst. In de boogtrommel een zandstenen reliëf met een engel en twee putti die een banderol met de inscriptie "Boerhaave laboratorium" vasthouden. Links en rechts in het portaal hardstenen banken en een logo met de initialen EVV in rolwerk en bladeren.
In de gevel aan de Eerste Binnenvestgracht onderin de toren eveneens een ingang. Hier bestaande uit een enkele paneeldeur in een korfboogvormig portiek.
Boven het portiek een drieruits bovenlicht met segmentbogen; op de hoeken van de tweede verdieping zuiltjes in rode verblendsteen met zandstenen korintische kapitelen.
De daken zijn gedekt met antracietgrijze tuile-du-Nord pannen, het steile schilddak van de toren met leien in Maasdekking, voorzien van een ijzeren vorstkam. De gevels onder het platte dak worden afgesloten door gemetselde balustrades. Verder dwarskappen met tuitgevels, waarop zandstenen dekstenen en pironnen. Zandstenen ornamenten in de toppen.
In het dak dakkapellen onder zeszijdige schilddaken met grijze leien in Maasdekking en pironnen. Ook één dakkapel onder een zadeldak met een tuitgevel. Op het vlakgedekte deel een lichtkoepeltje met tentdak en een ijzeren pinakel.
Interieur
Van het interieur zijn in de gangen onder meer bewaard gebleven: de rood- zwart-wit geblokte tegelvloeren met randmotieven; witgeschilderde gemetselde wanden met een deel van de oorspronkelijke handgeschilderde tegellambriseringen; segmentvormige scheibogen op sleutelstukken met randen van geglazuurde baksteen en verblendsteen; rechtgesloten paneeldeuren onder rondbogen; graffito met latijnse opschriften in de boogtrommels.
Tegels en parket in de kamers en zalen; verder onder andere gepleisterde wanden met sierranden van verblendsteen; balkenplafonds met ijzeren rozetten op zandstenen sleutelstukken; cassettes tussen balken; schouwen met gepleisterde kraagstukken; ontluchtingsroosters. Bloemornamenten in de diverse onderdelen. Op de zandstenen sleutelstukken van de balken in de Sectiezaal en de zaal voor Operatieve Chirurgie: doodshoofden en kinderhoofdjes.
Het hoofdtrappenhuis met een hardstenen bordestrap is verder voorzien van: glas-in-lood traplichten; rondboogjes op rode zandstenen zuiltjes met korintische kapitelen op borstweringen langs de trappen; vertrapte (tegel)lambrisering; op verdieping sleutelstukken met bloemmotieven. In de tochtportalen onder andere: paneelglasdeuren, tochtdeuren met glas-in- lood en tegellambriseringen. In de kappen houten spanten.
Waardering
Het laboratorium is van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische waarde als expressie van de ontwikkelingen in het medisch onderwijs aan het eind van de negentiende eeuw.
Het laboratorium voor onderwijs in de Pathalogische Anatomie, de Histologie, de Hygiëne en de Operatieve Chirurgie is van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde wegens de bouwstijl van de Neo-Hollandse Renaissance en de plaats die het gebouw als kenmerkend voorbeeld inneemt in het oeuvre van de architect J. van Lokhorst.
Stedebouwkundig gezien is het gebouw van belang vanwege de ruimtelijke en functionele relatie met de overige onderdelen van het ziekenhuiscomplex.
Bovendien is het laboratorium beeldbepalend gesitueerd op één van de voormalige bolwerken van de vesting Leiden.
Het exterieur van het laboratorium is relatief gaaf, het interieur heeft bijzonder gave onderdelen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The Boerhaave LABORATORY for instruction in Pathological Anatomy, Histology, Hygiene and Operative Surgery was built in the period from 1883 to 1885. The laboratory was designed in the Neo-Dutch Renaissance architectural style by the architect Jacobus van Lokhorst (1844-1906), the then national architect for educational buildings. This richly detailed variant on the Neo-Dutch Renaissance style is characteristic of that phase in Lokhorst's oeuvre.
The building consists of a tall and a low section. In the tall section were housed the lecture hall and the offices of the professors and assistants. Behind the originally polygonal extension on the Steenstraat (east) was located on the ground floor the hall of the Pathological Anatomical Museum. The extension was destroyed in the war along with other spaces on the east side. A simple side facade now closes off the east side.
In the low section were the Dissection Hall and the Operative Surgery hall facing each other along a central corridor. Both dissection rooms were equipped with sawtooth roofs, which have since been replaced by a flat roof. West of these halls, in the transversely placed wing, service rooms and a modest stable building. In 1907 the section west of the dissection halls of the laboratory was raised by one storey as living quarters and work space for the laboratory technicians. In 1944 the laboratory was struck by a stray bomb, which was intended for the railway depot. Part of the east side of the building was thereby destroyed.
Description
The laboratory is a compound building volume, constructed in red brick. Viewed from the Steenstraat (from east to west) the building consists of a section of two storeys under a truncated hipped roof with a tower of three storeys under a steep hipped roof; a section of one storey under a flat roof; transversely placed upon it a section of two storeys under a gabled roof; and extending again a section of one and a half storeys under a hipped roof. The whole is closed off by a transformer house which is recognizable, but through similarities in design nevertheless forms part of the building. The facades are articulated by four- and six-pane sash windows with wooden frames under round arches with ornamental brickwork in the arch voussoirs. Single and paired windows under sandstone lintels in the facade on the Eerste Binnenvestgracht.
In the transformer house round arch-shaped three-light windows under segment arches.
Brickwork courses of sandstone. Mortared plinth and drip mouldings and black glazed water-outlets. The eastern side facade is plastered with ruled joints and is articulated by cross windows with glazing bars. The main entrance of the laboratory is situated in the northern facade. The entrance consists of a segment arch-shaped portico with sandstone ornamental blocks and a double panelled door under a four-light window with leaded glass. The whole is closed off by a round arch with a sandstone moulding. In the arch voussoir a sandstone relief with an angel and two putti holding a scroll with the inscription "Boerhaave laboratorium". Left and right in the porch hardstone benches and a logo with the initials EVV in scrollwork and foliage.
In the facade on the Eerste Binnenvestgracht at the base of the tower likewise an entrance. Here consisting of a single panelled door in a corbelled arch-shaped portico.
Above the portico a three-pane fanlight with segment arches; at the corners of the second floor little columns in red facing brick with sandstone Corinthian capitals.
The roofs are covered with anthracite-grey tuile-du-Nord tiles, the steep hipped roof of the tower with slates in Maas bond, equipped with an iron frost cresting. The facades under the flat roof are closed off by mortared balustrades. Furthermore gables with spout gables, upon which sandstone coping stones and iron finials. Sandstone ornaments at the tops.
In the roof dormer windows under six-sided hipped roofs with grey slates in Maas bond and iron finials. Also one dormer window under a gabled roof with a spout gable. On the flat-roofed section a light dome with tent roof and an iron spire.
Interior
Of the interior, preserved in the corridors among other things are: the red-black-white chequered tile floors with border motifs; whitewashed mortared walls with part of the original hand-painted tile dadoes; segment-shaped partition arches on keystones with edges of glazed brick and facing brick; straight-closed panelled doors under round arches; graffito with Latin inscriptions in the arch voussoirs.
Tiles and parquet in the rooms and halls; furthermore among other things plastered walls with decorative borders of facing brick; beam ceilings with iron rosettes on sandstone keystones; coffered panels between beams; fireplaces with plastered corbels; ventilation grilles. Floral ornaments in the various components. On the sandstone keystones of the beams in the Dissection Hall and the Operative Surgery hall: skulls and cherub heads.
The main staircase with a hardstone stone stair is further equipped with: leaded glass stair lights; small round arches on red sandstone columns with Corinthian capitals on balustrade railings along the stairs; recessed (tile) dadoes; on the landing keystones with floral motifs. In the draught vestibules among other things: panelled glass doors, draught doors with leaded glass and tile dadoes. In the roof trusses timber roof structures.
Valuation
The laboratory is of general interest because of its cultural-historical value as an expression of developments in medical education at the end of the nineteenth century.
The laboratory for instruction in Pathological Anatomy, Histology, Hygiene and Operative Surgery is of general interest because of its architectural-historical value due to the Neo-Dutch Renaissance style and the position the building occupies as a characteristic example in the oeuvre of architect J. van Lokhorst.
From an urban planning perspective the building is important because of the spatial and functional relationship with the other components of the hospital complex.
Moreover, the laboratory is a landmark situated on one of the former bastions of the fortress Leiden.
The exterior of the laboratory is relatively intact, the interior has particularly well-preserved components.
Nearby in the register
- Sociale zorg, liefdadigheid, Steenstraat 17Sociale zorg, liefdadigheidunder 1 mi
- Kegelbaan, 2e Binnenvestgracht 19Sport en recreatieunder 1 mi
- Woonhuis, Steenstraat 35Woonhuisunder 1 mi
- Ziekenhuis, Steenstraat 1 AGezondheidszorgunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.