Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kerk, Oostenburgstraat 1
Kollum, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1924
- Address
- Oostenburgstraat 1, 9291 EM Kollum (Noardeast-Fryslân 21)
- Place
- Kollum
- Municipality
- Noardeast-Fryslân
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.27889, 6.15143
- Monument number
- 512871
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
Utrecht University LibraryUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
2 historical maps cover this location, the earliest the 1910 map "6 Leeuwarden" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De GEREFORMEERDE KERK staat op een ruim rechthoekig terrein even ten zuiden van de Voorstraat, de oost-west hoofdas van het oude Kollum en net westelijk achter de historische lintbebouwing langs de noord-zuid lopende Rijksweg en Trekvaart. De hoofdingang is op de Oostenburgstraat (het westen) georinteerd; een open terrein omgeeft de kerk aan west-, noord- en zuidzijde. Oorspronkelijk was dit een grasveld omsloten door een hekwerk van bakstenen pijlers met metalen liggers, tegenwoordig is het heringerichte terrein in gebruik als parkeerplaats. Van het hekwerk resteert nog een fragment aan de noordzijde. De oorspronkelijke, aan de noordoostzijde gelegen, consistoriekamer is in 1969 uitgebreid door de architect zelf; in 1985 is het kerkelijk centrum "Pro Rege" als forse uitbreiding tegen de achterzijde van de kerk naar het zuiden toe aangebouwd, waardoor de oostgevel van de kerk grotendeels oversneden is. De opdracht voor het ontwerp van de kerk werd in 1924 door het kerkbestuur gegund aan E. Reitsma (1892-1976). Voor E. Reitsma was dit de eerste grote opdracht na zijn opleiding in Rotterdam bij W. Kromhout en zijn vestiging in 1920 in de stad Groningen. De Gereformeerde kerk te Kollum weerspiegelt enerzijds de expressionistische invloeden die hem vormden als architect/kunstenaar tijdens zijn opleiding en later als lid van De Ploeg in Groningen en anderzijds de vernieuwingen en voorschriften binnen de Gereformeerde kerkdienst en -bouw van die tijd. Het geschrift "Onze Eeredienst" uit 1911 van Abraham Kuyper bevatte aanwijzingen voor de kerkbouw op een functionele basis. Uitgangspunt was dat de kerk in de eerste plaats een vergader- en gehoorzaal is, waarin de gelovigen elkaar moeten kunnen zien en horen. Het ontwerp van Reitsma volgt de aanwijzingen vrijwel letterlijk, in een -uitwendig- vrij terughoudende expressionistische stijl; het geheel van ex- en interieur is in een totaalontwerp tot stand gekomen: alle interieuronderdelen en decoraties zijn van de hand van Reitsma. Met deze eerste opdracht heeft Reitsma de toon gezet voor vele, hierop volgende Gereformeerde kerken die zijn oeuvre kenmerken. Het geheel is in zeer gave staat: de betimmering van de oorspronkelijk gemetselde kansel en de vernieuwing van het orgel met kas in 1965 zijn volgens advies van Reitsma uitgevoerd. De uitbreiding van 'Pro Rege' aan de oostzijde laat de oorspronkelijke buitengevel intact. Deze nieuwe aanbouw is niet van monumentale waarde en valt buiten de bescherming van rijkswege evenals het deel uit 1969.
Omschrijving
De Gereformeerde kerk is gebouwd op een plattegrond die gebaseerd is op een Grieks kruis, onder een samengesteld zadeldak, met een toren en hoofdingang aan de westzijde, en met een vierzijdige aankapping onder tentdak aan de zuid- en de noordgevel. De kerk is geconstrueerd met een betonskelet, dat bekleed is met paars-rode mondsteen, waarbij de meest onregelmatige stenen in het bovendeel van gevels en toren zijn verwerkt. Het dak is gedekt met zwarte hollandse pannen, de ingesnoerde torenspits met leien. De topgevels aan de uiteinden van de kruisarmen zijn enigszins doorgetrokken buiten de daklijn, waardoor ze er als een soort scherm voor staan. Bij de zuid- en de noordgevel verbreedt dit 'scherm' zich trapsgewijs, ter hoogte van het tentdak van de aankapping, met decoratief metselwerk als accentuering. Deze twee gevels zijn identiek, en bevatten in de aankapping op twee verdiepingen groepen van drie en vier gekoppelde smalle rondboogvensters met glas-in-lood. In de toren aan de westzijde staat de houten, dubbele rondboogvoordeur iets terug, omlijst door verjongende, in rollagen gemetselde rondbogen. Deze eindigen onderaan in gemetselde blokken die de hoeken van de toren omkleden als accentuering van de basis. Voor de hoofdingang ligt een gemetseld bordes. Boven de voordeur zit getrapt versmallend metselwerk tot aan een smal centraal rondboogvenster met glas-in-lood. In de bovenbouw van de zich parabolisch iets verjongende toren bevindt zich nog een rondboogvenster; het jaartal 1924 in boven elkaar geplaatste, messing cijfers in een Wijdeveld-typografie en, enkele meters onder de gootrand, betonnen rechthoekige waterspuwers. In de zijkanten van de toren bevinden zich rondboog ventilatiegaten. De opbouw van de voorgevel aan weerszijden van de toren wordt bepaald door enkele blokvormige volumes en rechthoekige schijven die deze profileren. Ook hier enkele rondboogvensters met glas-in-lood, symmetrisch geplaatst. De oostelijke achtergevel is voor een deel oversneden door nieuwbouw en heeft een topgevel als bij de andere kruisarmen. Het INTERIEUR is als volgt opgebouwd: vanaf de hoofdingang, aan de voet van de toren, verleent een portaal de toegang tot de kerkzaal en via een trappenhuis aan de tribunes in de noordelijke en zuidelijke kruisarm. De banken in de zaal zijn waaiervormig gegroepeerd rondom de oostelijke kansel. De kerkruimte wordt overdekt door twee elkaar kruisende parabolische tongewelven met gemetselde ribben. De velden hiertussen zijn voor het merendeel betimmerd met planken die beschilderd zijn in een abstracte, vloeiende en geometrische stijl naar ontwerp van E. Reitsma. Ook vrijwel alle andere interieuronderdelen zijn van de hand van Reitsma en zeer waardevol, zoals onder anderen de kerkbanken, de lampen van glas-in-lood-panelen en het doopvont. Orgel en orgelkas zijn niet van waarde uit het oogpunt van monumentenzorg.
Waardering
De Gereformeerde Kerk te Kollum uit 1924 is van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang:
- als bijzondere en richtinggevende uitdrukking van de vernieuwingen binnen de Gereformeerde kerk in de eerste helft van de twintigste eeuw;
- vanwege de bijzondere plaats binnen het oeuvre van de architect, als eerste opdracht, maar ook als eerste kerkopdracht;
- als belangrijk voorbeeld van de regionale vertaling van de expressionistische architectuur van de Amsterdamse School;
- vanwege de hoge mate van gaafheid van het exterieur;
- vanwege de sterke samenhang en kwaliteit van de verschillende interieuronderdelen binnen het totaalontwerp;
- vanwege de hoge mate van gaafheid van het interieur.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The REFORMED CHURCH stands on a spacious rectangular site just south of the Voorstraat, the east-west main axis of old Kollum and immediately west behind the historic linear development along the north-south running Rijksweg and Trekvaart. The main entrance is oriented on the Oostenburgstraat (the west); an open area surrounds the church on the west, north and south sides. Originally this was a grass field enclosed by a fence of brick pillars with metal beams; nowadays the reconfigured site is used as a car park. A fragment of the fence remains on the north side. The original consistory room, located on the northeast side, was enlarged in 1969 by the architect himself; in 1985 the church centre "Pro Rege" was built as a substantial extension against the rear of the church towards the south, whereby the east facade of the church is largely obscured. The commission for the design of the church was awarded in 1924 by the church board to E. Reitsma (1892-1976). For E. Reitsma this was the first major commission after his training in Rotterdam with W. Kromhout and his establishment in 1920 in the city of Groningen. The Reformed Church in Kollum reflects on the one hand the expressionist influences that formed him as an architect/artist during his training and later as a member of De Ploeg in Groningen and on the other hand the innovations and regulations within the Reformed worship service and church building of that time. The pamphlet "Onze Eeredienst" from 1911 by Abraham Kuyper contained guidelines for church building on a functional basis. The starting point was that the church is primarily an assembly and auditorium, in which the faithful must be able to see and hear each other. Reitsma's design follows the guidelines almost literally, in a relatively restrained expressionist style externally; the whole of exterior and interior was created as a total design: all interior components and decorations are by Reitsma. With this first commission Reitsma set the tone for many subsequent Reformed churches that characterize his oeuvre. The whole is in very good condition: the timber-work of the originally masonry pulpit and the renewal of the organ with case in 1965 were carried out according to advice from Reitsma. The extension of 'Pro Rege' on the east side leaves the original external facade intact. This new extension is not of monumental value and falls outside national protection as does the part from 1969.
Description
The Reformed Church is built on a ground plan based on a Greek cross, under a composite gabled roof, with a tower and main entrance on the west side, and with a quadrilateral pitched roof annexe on the south and north facades. The church is constructed with a concrete skeleton, faced with purple-red brick, with the most irregular stones incorporated in the upper part of the facades and tower. The roof is covered with black Dutch tiles, the tapered tower spire with slates. The gable walls at the ends of the cross arms are somewhat extended beyond the roof line, so they stand like a kind of screen in front of it. At the south and north facades this 'screen' widens in steps, at the height of the tent roof of the annexe, with decorative brickwork as emphasis. These two facades are identical and contain in the annexe on two storeys groups of three and four coupled narrow round-arched windows with stained glass. In the tower on the west side stands the wooden, double round-arched front door set slightly back, framed by tapering round arches laid in courses. These end at the bottom in masonry blocks that frame the corners of the tower as emphasis of the base. In front of the main entrance lies a masonry porch. Above the front door is stepped tapering brickwork up to a narrow central round-arched window with stained glass. In the upper structure of the tower, which tapers slightly in a parabolic fashion, there is another round-arched window; the year 1924 in brass numerals placed one above the other in Wijdeveld typography and, a few metres below the gutter line, concrete rectangular water spouts. On the sides of the tower are round-arched ventilation openings. The construction of the front facade on either side of the tower is determined by several block-shaped volumes and rectangular planes that profile these. Here too several round-arched windows with stained glass, placed symmetrically. The eastern rear facade is partly obscured by new building and has a gable like the other cross arms. The INTERIOR is structured as follows: from the main entrance, at the foot of the tower, a vestibule provides access to the church hall and via a staircase to the galleries in the northern and southern cross arm. The pews in the hall are arranged in a fan shape around the eastern pulpit. The church space is covered by two intersecting parabolic barrel vaults with masonry ribs. The fields between these are mostly panelled with boards that are painted in an abstract, flowing and geometric style according to the design of E. Reitsma. Almost all other interior components are also by Reitsma and very valuable, such as among others the church pews, the lamps of stained glass panels and the font. Organ and organ case are not of value from the point of view of monument conservation.
Valuation
The Reformed Church in Kollum from 1924 is of general cultural-historical and architectural-historical importance:
- as a particular and influential expression of the innovations within the Reformed church in the first half of the twentieth century;
- because of its particular place within the oeuvre of the architect, as the first commission, but also as the first church commission;
- as an important example of the regional translation of the expressionist architecture of the Amsterdam School;
- because of the high degree of integrity of the exterior;
- because of the strong coherence and quality of the various interior components within the total design;
- because of the high degree of integrity of the interior.
Nearby in the register
- Overheidsgebouw, Oostenburgstraat 2Overheidsgebouwunder 1 mi
- Postkantoor, Eyso de Wendtstraat 9 AOverheidsgebouwunder 1 mi
- Woonhuis, Eyso de Wendtstraat 6Woonhuisunder 1 mi
- Boerderij, Eyso de Wendtstraat 4Boerderijunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.