Rijksmonumentenregister · Netherlands
Schoonenberg
Velsen-Zuid, Noord-Holland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Tuin, park en plantsoen
- Function
- Historische aanleg
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1720
- Address
- Driehuizerkerkweg bij 2 A, 1981 EH Velsen-Zuid (Velsen 27)
- Place
- Velsen-Zuid
- Municipality
- Velsen
- Province
- Noord-Holland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.45261, 4.63721
- Part of complex
- 512234
- Monument number
- 512265
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
5 historical maps cover this location, the earliest the 1705 map "Hollandia Comitatus in ejusdem sujacentes ditiones : una cum toto Ultrajectino Domino, nec non maximis partibus Geldriae Ducatus, Frisiae Comitatus aliarumq vicinarum provinciarum foederatum exactissimè delinatus / per Nicolaum Visscher ; G. Gouwen sculps." (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Omschrijving
HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de buitenplaats Schoonenberg.
Zoals te zien is op de uit 1720 daterende "Nieuwe kaart van 't Baljuwschap van Kennemerland" is Schoonenberg in oorsprong een 17de eeuwse buitenplaats met een formele tuinaanleg op een langgerekte plattegrond, waarin zich twee vakken bevonden en een bos of boomgaard. Voor het huis, dat vermoedelijk de vorm had van een hofstede, was een lindelaan aangeplant. Aan de beide lange zijden van het terrein, aan de noord- en zuidgrens, waren wallen gesitueerd. Deze wallen waren vermoedelijk eveneens met linden beplant. Ook op de kaart van "Het Zegenpralent Kennemerlant" uit 1728 is deze situatie verbeeld.
Begin 18de eeuw was de buitenplaats eigendom van Cornelis Graafland. Na 1737 werd de buitenplaats door de volgende eigenaar vergroot met de aankoop van het zogenaamde Overbos aan de andere kant van de Driehuizerkerkweg en verfraaid met een kom bij het oude huis. In het Overbos werd een nog bestaande zichtlaan aangelegd, die aansluit op de recent opnieuw ingeplante lindelaan in het oudere gedeelte van het park. Vóór 1818 is de geometrische aanleg in een landschappelijke gewijzigd, waarbij de kom is vergroot tot een langgerekte slingerende waterpartij van twee vijvers met een smalle lintvormige verbinding. Aan de noordzijde werd een groot terrein bestemd tot weiland.
In de ten zuiden van het smalle en brede deel van de vijver gelegen bospartij, die vermoedelijk tegelijk met het graven van de vijver is ingeplant (en later vervangen) legde men een nog bestaand pad aan dat de zuidelijke oever van de vijver volgt. In de twintigste eeuw is de vijver vergroot, waardoor aan de oostzijde ook een eiland kon worden gemaakt.
Het kadastrale minuutplan (1818-1832) laat een opvallend grote waterpartij zien voor een huis, dat in het verlengde van de lindelaan ligt. In 1824 werden de opstallen in een transportakte aangeduid als: degelijk gebouwd geriefelijk herenhuis, koetshuis en stalling, koetsiers- en tuinmanswoning, schuren en loodsen. De tuinaanleg omvatte op dat moment bossen, waterpartijen, bouw- en weilanden, boomgaarden en moestuinen.
Bij de aanleg van de spoorlijn Haarlem-IJmuiden werd een stuk van de buitenplaats afgesneden, het nog bestaande meertje aan de Leeuweriklaan hoorde er oorspronkelijk bij. Dit meertje was door een waterloop verbonden met de vijver van Schoonenberg.
De kenmerkende structuur van de buitenplaats wordt gevormd door vier min of meer evenwijdige van oost naar west lopende lanen vanaf de Driehuizerkerkweg, deze laatste scheidt het oudste parkgedeelte van het Overbos, en is beplant met beuken en eiken. Centraal ligt de laan die naar de plaats van het vroegere landhuis voert, thans het midden van de vijver. Deze laan is beplant met linden. In het noorden leidt een met kastanjes beplante laan naar de dubbele dienstwoning, in het zuiden loopt met eiken beplante laan naar de zuidzijde van de vijver en aan de westzijde van de vijver is dan nog van belang de kastanjelaan nabij de Waterloolaan. Aan de noordzijde van de vijver bevindt zich een laan beplant met beuken.
Ook de paden vormen een belangrijk onderdeel van de structuur van de aanleg in landschappelijke stijl met de daarbij bewust gecreëerde doorkijkjes. Zij slingeren vanaf het hoofdgebouw naar de vijver en voeren daaromheen, vormen "eilandjes" tussen de aftakkingen, en verbinden alle delen van het terrein ten westen van de Driehuizerkerkweg.
Verder vormt de langgerekte vijver een karakteristiek element met aan de noordzijde het weiland en aan de noordwest zijde de heuvel. De vijver werd voorheen gevoed door een beek die aan de duinrand bij Westerveld ontsprong en onder de voormalige Zeeweg doorliep. De aanleg van de Waterloolaan zou de beek hebben doen verdwijnen. Tegenwoordig wordt de vijver nog gevoed door een bron. Vanaf de vijver loopt een beek in noordelijke richting dicht langs de dubbele dienstwoning onder de Ver Loren van Themaatlaan door naar de naburige buitenplaats Velserbeek.
De zichtas vanuit het hoofdgebouw naar het westen over de gehele lengte van de vijver en het weiland naar de heuvel is eveneens belangrijk.
Verder de zichtas vanaf het woonhuis naar het zuidwesten met de bospartij aan de zuidzijde van de vijver, alsmede die naar het zuiden over het grasveld naar een kleine heuvel met daarop een meerstammige linde. Deze zichtas is door opslag minder markant geworden. Dan is er nog de zichtas op de laan in het Overbos, die het terrein in twee delen splitst. Deze laan is herbeplant met eiken in 1956, hij vormde het verlengde van de lindelaan.
Ook belangrijk in de aanleg zijn de taluds beplant met eik, beuk en kastanje, een deel van de bomen gaat terug tot omstreeks 1900. Op de taluds en op het eiland zijn talrijke rododendrons aanwezig.
Aan de grenzen van de gazons bevinden zich enkele solitairen: aan de zuidzijde plataan en rode beuk, aan de oostzijde taxus.
Waardering
De HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de buitenplaats Schoonenberg is van algemeen belang:
- Als representatief en fraai voorbeeld van een park in vroege landschapsstijl;
- Vanwege de vele zichtassen en gezichten vanaf het huis en de diverse wandelpaden in het park en vice versa;
- Vanwege de integratie van formele elementen in de aanleg;
- Vanwege de ouderdom van de houtopstand, die deels teruggaat tot de vroege 19de eeuw;
- Vanwege de visueel-ruimtelijke samenhang met de andere onderdelen van de buitenplaats;
- Als onderdeel van een groter groen gebied met belangrijke landschappelijke en cultuurhistorische waarden in de regio Velsen.
--------------------------------------------------------------------------------
Omschrijving
Aan de Driehuizerkerkweg nabij het huis een vroeg 20ste- eeuws eenvoudig smeedijzeren HEK met dito hekpijlers en daarop de naam Schoonenberg.
Waardering
HEK, van algemeen belang: - vanwege de ouderdom; - vanwege de architectonische vormgeving en ornamentele waarde; - als karakteristieke markering van de entree tot de huisplaats; - vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie met de andere onderdelen van de buitenplaats.
---------------------------------------------------------------------------------
Omschrijving
Aan het begin van de toegangslaan naar de voormalige dienstwoning twee bakstenen HEKPIJLERS, voorheen behorende bij de historische buitenplaats Hoogergeest en vandaar naar Schoonenberg overgeplaatst. De pijlers bezitten een vierkante basis met afgeschuinde hoekstenen in de bovenste metsellaag, daarboven de kolom met hol geprofileerde hoekstenen waarop geprofileerd natuurstenen dekplaten rusten; deze dragen de letters HOOGER, respectievelijk GEEST. Tussen de pijlers een eenvoudig vroeg 20ste- eeuws smeedijzeren HEK.
Waardering
HEKPIJLERS met HEK van algemeen belang: -vanwege de ouderdom; -als karakteristieke markering van een secundaire entree tot de buitenplaats; -vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie met de andere onderdelen van de buitenplaats.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Description
HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to the country estate Schoonenberg.
As can be seen on the "Nieuwe kaart van 't Baljuwschap van Kennemerland" dating from 1720, Schoonenberg was originally a 17th century country estate with a formal garden layout on an elongated ground plan, which contained two compartments and a wood or orchard. In front of the house, which presumably had the form of a farmstead, a lime tree avenue was planted. On both long sides of the grounds, at the northern and southern boundaries, embankments were situated. These embankments were presumably also planted with lime trees. This situation is also depicted on the map of "Het Zegenpralent Kennemerlant" from 1728.
In the early 18th century the country estate was owned by Cornelis Graafland. After 1737 the country estate was enlarged by the next owner through the purchase of the so-called Overbos on the other side of the Driehuizerkerkweg and enhanced with a pond by the old house. In the Overbos a still existing sight line was laid out, which connects to the recently replanted lime tree avenue in the older part of the park. Before 1818 the geometric layout was changed into a landscape style, whereby the pond was enlarged into an elongated winding water feature consisting of two ponds with a narrow ribbon-shaped connection. On the northern side a large area was designated as meadow.
In the wooded area situated to the south of the narrow and broad part of the pond, which was presumably planted at the same time as the digging of the pond (and later replaced), a still existing path was laid out that follows the southern shore of the pond. In the twentieth century the pond was enlarged, which allowed an island to be created on the eastern side.
The cadastral minute plan (1818-1832) shows a remarkably large water feature for a house situated in the extension of the lime tree avenue. In 1824 the farm buildings were designated in a transport deed as: solidly built comfortable manor house, coach house and stabling, coachman's and gardener's dwelling, barns and sheds. The garden layout at that time comprised woodlands, water features, arable and meadow land, orchards and vegetable gardens.
With the construction of the railway line Haarlem-IJmuiden, a section of the country estate was cut off, the still existing small lake on the Leeuweriklaan originally belonged to it. This small lake was connected by a watercourse to the pond of Schoonenberg.
The characteristic structure of the country estate is formed by four more or less parallel avenues running from east to west from the Driehuizerkerkweg, the latter separating the oldest park section from the Overbos, and planted with beeches and oaks. Centrally lies the avenue leading to the location of the former country house, now the middle of the pond. This avenue is planted with lime trees. In the north a chestnut-planted avenue leads to the double service dwelling, in the south runs an oak-planted avenue to the southern side of the pond and on the western side of the pond the chestnut avenue near the Waterloolaan is of importance. On the northern side of the pond is an avenue planted with beeches.
The paths too form an important part of the structure of the landscape-style layout with the deliberately created sight lines. They wind from the main building to the pond and lead around it, form "small islands" between the branches, and connect all parts of the grounds to the west of the Driehuizerkerkweg.
Further the elongated pond is a characteristic element with meadow on the northern side and a hill on the north-western side. The pond was previously fed by a stream that originated at the dune edge at Westerveld and ran under the former Zeeweg. The construction of the Waterloolaan would have caused the stream to disappear. Today the pond is still fed by a spring. From the pond a stream runs in a northerly direction close by the double service dwelling under the Ver Loren van Themaatlaan to the neighbouring country estate Velserbeek.
The sight line from the main building to the west over the entire length of the pond and meadow to the hill is likewise important.
Further the sight line from the dwelling to the south-west with the wooded area on the southern side of the pond, as well as that to the south over the grassland to a small hill with a multi-stemmed lime tree on it. This sight line has become less marked due to overgrowth. Then there is the sight line on the avenue in the Overbos, which divides the grounds into two parts. This avenue was replanted with oaks in 1956, it formed the extension of the lime tree avenue.
Also important in the layout are the slopes planted with oak, beech and chestnut, some of the trees dating back to around 1900. On the slopes and on the island numerous rhododendrons are present.
At the boundaries of the lawns are several solitary trees: on the southern side plane tree and red beech, on the eastern side yew.
Valuation
The HISTORIC GARDEN AND PARK LAYOUT belonging to the country estate Schoonenberg is of general importance:
- As a representative and attractive example of a park in early landscape style;
- Because of the many sight lines and views from the house and the various walking paths in the park and vice versa;
- Because of the integration of formal elements in the layout;
- Because of the age of the tree stock, which partly dates back to the early 19th century;
- Because of the visual-spatial cohesion with the other components of the country estate;
- As part of a larger green area with important landscape and cultural-historical values in the Velsen region.
--------------------------------------------------------------------------------
Description
On the Driehuizerkerkweg near the house an early 20th century simple wrought-iron GATE with similar gate piers and on it the name Schoonenberg.
Valuation
GATE, of general importance: - because of its age; - because of the architectural design and ornamental value; - as a characteristic marking of the entrance to the house plot; - because of the functional-spatial relationship with the other components of the country estate.
---------------------------------------------------------------------------------
Description
At the beginning of the access avenue to the former service dwelling two brick GATE PIERS, formerly belonging to the historic country estate Hoogergeest and from there relocated to Schoonenberg. The piers possess a square base with bevelled corner stones in the top mortar course, above this the column with hollow profiled corner stones on which profiled natural stone coping plates rest; these bear the letters HOOGER, and GEEST respectively. Between the piers a simple early 20th century wrought-iron GATE.
Valuation
GATE PIERS with GATE of general importance: -because of their age; -as a characteristic marking of a secondary entrance to the country estate; -because of the functional-spatial relationship with the other components of the country estate.
Nearby in the register
- Bijgebouwen kastelen enz., Driehuizerkerkweg bij 2Bijgebouwen kastelen enz.under 1 mi
- Tuin, park en plantsoen, Driehuizerkerkweg bij 2Tuin, park en plantsoenunder 1 mi
- SchoonenbergKasteel, buitenplaatsunder 1 mi
- Grensafbakening, Toegangshek buiteplaats Hoogengeest Velsen-Zuid (Velsen 27)Grensafbakeningunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.