Rijksmonumentenregister · Netherlands
Historische aanleg, Heiligenbergerweg bij 5
Leusden, Utrecht, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Tuin, park en plantsoen
- Function
- Historische aanleg
- Category
- onroerend gebouwd
- Built (approximately)
- 1640
- Address
- Heiligenbergerweg bij 5, 3833 AC Leusden
- Place
- Leusden
- Province
- Utrecht
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.13841, 5.40958
- Part of complex
- 507015
- Monument number
- 507016
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
5 historical maps cover this location, the earliest the 1630 map "Ultraiectum Dominium." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG. De 3 onderdelen die de aanleg van de Heiligenberg door de eeuwen heen bepaald hebben zijn de berg, de beek en de Heiligenbergerweg. De berg is van deze drie het opvallendste element. Deze 12 meter hoge, licht hoefijzervormige "berg" is eigenlijk een land- of rivierduin en ontstaan tijdens de laatste ijstijd. Bisschop Ansfried van Utrecht (995-1010) stichtte er rond 1000 het klooster Hohorst, dat in 1050 werd overgeplaatst naar Utrecht en daar de St.Paulusabdij werd. Op de berg en later aan de voet ervan bleef een proosdij annex uithof van deze abdij gevestigd.
De vermoedelijk oudste afbeelding van de aanleg van de Heiligenberg stamt uit 1565 en is te vinden op de stadsplattegrond van Amersfoort door Jacob van Deventer. Op de kaart zijn de Heiligenbergerbeek en -weg reeds te zien. Het huis kwam rond 1640 als buitenplaats in gebruik en er werd een tuin in (vroeg-)classicistische stijl bij aangelegd. Rond 1700 werd deze tuin in de barokstijl uitgebreid; de resultaten daarvan zijn te zien op prenten van Cornelis Pronk (1729/30), Jan de Beyer (1749) en op een vogelvluchtkaart van rond 1700.
De huidige aanleg van het park van de Heiligenberg dateert in grote lijnen uit begin 19de eeuw. Omstreeks 1807-1815 liet de toenmalige eigenaar, Ernst Louis van Hardenbroek (1774-1843) een nieuw huis bouwen en in compositorische relatie hiermee de aanleg van het park in landschappelijke stijl wijzigen. Zo werden o.a. de oorspronkelijke waterlopen van de formele aanleg in landschapstijl vergraven.
Het park zou in eerste instantie zijn aangelegd door Hendrik van Lunteren. Kramm noemt namelijk in zijn "Levens en werken..." uit 1859 bij Hendrik van Lunteren "den aanleg van den Heiligenberg, bij Amersfoort". Mogelijk is deze aanleg later (rond 1830) gewijzigd door Jan David Zocher jr., aangezien Immerzeel in zijn "Levens en werken..." uit 1843 zegt dat Zocher jr. "de waterwerken en oranjerie op Heiligenberg" heeft aangelegd.
Op het Kadastraal minuutplan uit 1815-1832 en bijbehorende leggers uit 1827 evenwel is te zien dat de structuur van de huidige parkaanleg in 1827 al aanwezig was. Deze kaart vertoont aan de oostzijde van het huis een open ruimte in landschapstijl met een grote vijver, ook wel het Zwanewater genoemd. Die naam houdt verband met de vermeende overeenkomst van de vorm van de waterpartij met een zwaan.
Aan de westzijde van het huis werd op en rond de berg een parkbos in landschapstijl aangelegd, dat naar het huis toe door een in een curve verlopende oprit werd afgescheiden. Het parkbos vertoont thans opgaand loofhout, met 19de en 20ste eeuwse beuken, eiken, esdoorns, linden en paardekastanjes. Aan de zuidwestzijde van de oranjerie bevinden zich een vederbeuk en een noot.
Dit parkbos wordt doorsneden door een waterloop in landschapstijl die in verbinding staat met het Zwanewater en de Heiligenbergerbeek. Ten noorden van deze waterloop bevindt zich nog een parkbos, doorsneden door in curven verlopende wandelpaden en met een begroeïng van beu k, eik, esdoorn, kastanje, plataan, larix, berk en rododendron.
Het huis staat op een licht glooiende verhevenheid van gazon en weiland, die is aangelegd met de aarde die vrijkwam bij de aanleg van het in het overpark gelegen Zwanewater. Vanaf de openbare weg en het overpark werd op deze wijze een ruim gezicht op het huis geschapen, dat binnen de aanleg een grote ornamentele waarde heeft. De beboste berg sluit dit gezicht aan de achterzijde af. Vanuit het huis is er een ruim zicht over de weilanden en het Zwanewater geschapen dat eindigt bij een boscoulisse in landschapstijl met 19de en 20ste eeuwse eik, beuk en rododendron en dat verlevendigt wordt door de hier geplaatste duiventil. Het zicht op het weiland voor het huis wordt geleed door enkele solitairen, waaronder zomereik en gewone beuk.
Het parkbos wordt door een grotendeels bewaard patroon van slingerpaden doorsneden en de waterlopen werden oorspronkelijk door ornamentele bruggetjes overkruisd. Naast het genoemde zicht vanuit het huis op de duiventil, is er tevens een zicht op het ornamentele tolhuis, dat eveneens uit circa 1830 dateert. Er was voorts een recht van uitzicht op de Onze Lieve Vrouwetoren te Amersfoort, d.d. 29 april 1848. Dat uitzicht is thans dichtgegroeid. De huidige nutstuin ten zuidwesten van het parkbos rond de berg werd eveneens in het begin 19de eeuw aangelegd.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
HISTORICAL GARDEN AND PARK LAYOUT. The 3 components that have determined the layout of the Heiligenberg through the centuries are the hill, the stream and the Heiligenbergerweg. Of these three, the hill is the most striking element. This 12 metre high, slightly horseshoe-shaped "hill" is actually a land or river dune and originated during the last ice age. Bishop Ansfried of Utrecht (995-1010) founded the monastery Hohorst around 1000, which was relocated to Utrecht in 1050 and became the St. Paulusabdij there. On the hill and later at its foot, a provost's lodge and poultry farm of this abbey remained established.
The presumed oldest depiction of the layout of the Heiligenberg dates from 1565 and can be found on the city plan of Amersfoort by Jacob van Deventer. On the map the Heiligenbergerbeek and -weg are already visible. The house came into use as a country estate around 1640 and a garden in (early) classical style was laid out. Around 1700 this garden was expanded in baroque style; the results can be seen on prints by Cornelis Pronk (1729/30), Jan de Beyer (1749) and on a bird's-eye view map from around 1700.
The current layout of the Heiligenberg park dates in broad outline from the early 19th century. Around 1807-1815 the then owner, Ernst Louis van Hardenbroek (1774-1843) had a new house built and in compositional relation to this altered the layout of the park in landscape style. Thus, among other things, the original watercourses of the formal layout were reworked in landscape style.
The park would initially have been laid out by Hendrik van Lunteren. Kramm namely mentions in his "Levens en werken..." from 1859 at Hendrik van Lunteren "den aanleg van den Heiligenberg, bij Amersfoort". It is possible that this layout was later (around 1830) modified by Jan David Zocher jr., since Immerzeel in his "Levens en werken..." from 1843 states that Zocher jr. "de waterwerken en oranjerie op Heiligenberg" has laid out.
On the Cadastral minute plan from 1815-1832 and the associated schedules from 1827, however, it can be seen that the structure of the current park layout was already present in 1827. This map shows on the east side of the house an open space in landscape style with a large pond, also called the Zwanewater. That name is related to the presumed correspondence of the shape of the water feature with a swan.
On the west side of the house a park wood in landscape style was laid out on and around the hill, separated from the house by a drive running in a curve. The park wood presently displays standing deciduous timber, with 19th and 20th century beeches, oaks, maples, lindens and horse chestnuts. On the south-west side of the orangery there is a hornbeam and a walnut.
This park wood is intersected by a watercourse in landscape style which is connected to the Zwanewater and the Heiligenbergerbeek. North of this watercourse there is another park wood, intersected by paths running in curves and with vegetation of beech, oak, maple, chestnut, plane, larch, birch and rhododendron.
The house stands on a gently sloping elevation of lawn and meadow, which was laid out with the earth that was freed up when the Zwanewater, located in the outer park, was created. From the public road and the outer park, a spacious view of the house was thus created, which within the layout has great ornamental value. The wooded hill closes off this view at the rear. From the house a spacious view has been created over the meadows and the Zwanewater which ends at a wood screen in landscape style with 19th and 20th century oak, beech and rhododendron and which is enlivened by the dovecote placed here. The view of the meadow in front of the house is articulated by a few solitary trees, including sessile oak and common beech.
The park wood is intersected by a largely preserved pattern of winding paths and the watercourses were originally crossed by ornamental little bridges. Beside the aforementioned view from the house to the dovecote, there is also a view of the ornamental toll house, which likewise dates from circa 1830. There was furthermore a right of view to the Onze Lieve Vrouwetoren in Amersfoort, dated 29 April 1848. That view has now grown over. The current vegetable garden to the south-west of the park wood around the hill was likewise laid out at the beginning of the 19th century.
Nearby in the register
- HeiligenbergKasteel, buitenplaatsunder 1 mi
- Tuin, park en plantsoen, Heiligenbergerweg bij 5Tuin, park en plantsoenunder 1 mi
- Archeologie, HeiligenbergArcheologieunder 1 mi
- Tuin, park en plantsoen, Heiligenbergerweg bij 3Tuin, park en plantsoenunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.