Rijksmonumentenregister · Netherlands
Bomvrij militair object, Fort Hinderdam Hinderdam (Stichtse Vecht 26)
Hinderdam, Utrecht, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Bomvrij militair object
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- Fort Hinderdam Hinderdam (Stichtse Vecht 26)
- Place
- Hinderdam
- Municipality
- Stichtse Vecht
- Province
- Utrecht
- Country
- Netherlands
- Part of complex
- 531353
- Monument number
- 531535
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Cluster 5. Groepsschuilplaatsen type P.
NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
Inleiding
GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P als later toegevoegde onderdelen van het Fort Hinderdam. Het exacte aantal is niet bekend omdat ze grotendeels schuil gaan onder aarden dekking en begroeiing. Betonnen groepsschuilplaatsen vormden een antwoord op de komst van zware projectielen en brisante granaten. Deze laatste ontploften wanneer ze doel troffen en zorgden voor een regen van metaalscherven, die vele slachtoffers kon maken. Naar gelang de zwaarte van de granaat en de bescherming daartegen bestaat een classificatie in weerstands- of dekkingsklassen, gevormd door twee getallen, bv. W 12-15. Het eerste geeft aan dat de dekking voldoende is voor inslagen van projectielen tot dat kaliber (in cm); het tweede dat ook bescherming bestaat tegen één of ten hoogste enkele inslagen tot dit hogere kaliber. De vroegste typen groepsschuilplaatsen boden slechts bescherming tegen granaatscherven en werden 'scherfvrij' genoemd. De groepsschuilplaatsen Type P zijn volgens min of meer uniform of standaardontwerp in de jaren 1939-1940 op meerdere plaatsen in Nederland gebouwd. Het totaal aantal gebouwde exemplaren bedraagt circa 700, waarvan rond 570 in de Nieuwe Hollandse Waterlinie; het merendeel (circa 400) hiervan bestaat nog. Het bouwprogramma van de schuilplaatsen Type P was bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog niet afgerond en een aantal exemplaren is zichtbaar onvoltooid gebleven. Type P (vanwege de markante vorm ook wel 'de piramide' genoemd) is vermoedelijk het meest bekende type betonnen verdedigingswerk in Nederland. Het type kwam voort uit de zogenoemde VIS 77 (Voorschrift Inrichten Stellingen no. 77), uit 1928, en had onder meer als bestemming deel uit te maken van de verdediging van een aantal verbeterde en nieuwe accessen, waaronder vooral (autosnel)wegen en (geëlektrificeerde) spoorwegen. De groepsschuilplaats Type P kwam gewoonlijk tot stand in de directe nabijheid van reeds bestaande of in dezelfde tijd gerealiseerde kazematten, geschutsopstellingen, versterkingen of groepsnesten. Ook zijn ze wel op forten gebouwd. Doordat de groepsnesten en andere (aard en beton)werken later vrijwel overal zijn geëffend of gesloopt, liggen de betonnen schuilplaatsen tegenwoordig soms voor een deel beneden het maaiveld. De rechthoekige toegang lag dan deels beneden terreinoppervlak. De van oudsher geheel gesloten voorzijde of frontzijde van de groepschuilplaatsen Type P was beoogd te worden gedekt door aardwerken, die deel konden uitmaken van een glacis ter bescherming van een groepsnest of een gedekte weg. Deze aardwerken zijn thans meestal niet meer aanwezig of nog slechts met moeite herkenbaar, maar met name op forten of in anderszins door reliëf gekenmerkt terrein bestaat er soms nog wel dekking. Er bestaan diverse varianten van het Type P, zowel qua maatvoering en dekkingsklasse als in uitvoering en detaillering. Zo zijn er exemplaren gebouwd in de dekkingsklassen W 15-21 en W 21-28 bij maten die uiteenlopen van circa 5,50 x 7,20 x 4,70 m tot 6,50 x 8,20 x 4.90 m (b x d x h). Er zijn talrijke exemplaren van het Type P gebouwd in inundeerbare gebieden, waarbij in een aantal gevallen een zichtbare paalfundering is toegepast, terwijl vaak een keermuur en incidenteel een trog met trap ter kering van inundatiewater is ingebracht in de dan hoog gelegen, vierkante toegang en bij nog weer andere is een rondom uitstekende betonnen funderingsplaat aanwezig.
Omschrijving
GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P zijn éénlaagse, gewoonlijk in gewapend, circa 100 tot 180 cm dik gietbeton uitgevoerde, granaatvrije, militaire onderkomens, die beschutting konden bieden aan 10-12 manschappen infanterie / artillerie. De groepsschuilplaatsen Type P zijn gebouwd op een rechthoekig grondplan. De zichtbare hoogte boven het maaiveld varieert. De beide blinde zijgevels en de keelzijde zijn tot op ongeveer 3 m hoogte verticaal uitgevoerd. Daarboven gaan deze gevels met een knik van ongeveer 45 0 naar binnen, om vervolgens over te gaan in een vlakke dekking. Rechts in de keelzijde is op plaatselijk verschillende hoogte boven maaiveld een (later al dan niet dichtgezette) toegangsopening. De in zijn geheel verticale, gesloten frontzijde weerspiegelt de hoeken van 45 0 en eindigt dus als een 'afgeknotte puntgevel'. In een aantal gevallen zijn in de gevel(s) ijzeren haken of beugels meegegoten die konden dienen ter bevestiging van camouflagemateriaal. Een kenmerkend onderdeel bovenop de schuilplaats type P is de conische, betonnen 'uitlaat', die bestemd was voor toepassing van een periscoop. Deze periscopen zijn in de praktijk echter zelden of nooit aangebracht. Het interieur van de groepsschuilplaatsen Type P bestaat uit een korte gang (meestal met een betonnen keermuur of balustrade en gewoonlijk enkele neergaande treden) en een van daaruit naar links gerichte 'sluis' die afgrendelbaar moest zijn door een (uit meerdere delen bestaande) zware, stalen deur met grendels. Via een tweede, vergelijkbare deur kon rechtsom een achterliggende, vrijwel vierkante ruimte worden bereikt, de echte schuilplaats. De toegang kon vanuit deze ruimte worden bestreken door een schietgat. De stalen deuren zijn echter zelden of nooit geplaatst en de ingangen zijn later vaak dichtgezet met baksteen en gepleisterd. De op circa twee meter boven vloerniveau gelegen plafonds zijn vlak en rechthoekig. In een aantal gevallen zijn nog interieuronderdelen aanwezig, zoals (resten van) houten banken of een steun voor het vuurwapen voor de bestrijking van de ingang.
Waardering
GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P zijn van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.
* Krijgshistorische waarden als onderdeel van een aaneengesloten militaire verdedigingslinie tussen de voormalige Zuiderzee en de Biesbosch. Deze bestond hoofdzakelijk uit een samenhangend systeem van inundatievelden en bijbehorende inundatiemiddelen en van schootsvelden. Dit systeem werd aangevuld met diverse, uit verschillende perioden daterende typen gebouwde of aangelegde (verdedigings)werken die dienden tot of bijdroegen aan afsluiting van niet te inunderen terreinen of andere accessen.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op:
a. het systeem van inundatie en accesverdediging (20ste eeuw),
b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (20ste eeuw)
c. het systeem van 'levende' veldversterking in de diepte (20ste eeuw)
Het betreft hier onderdelen uit de periode 1939-1940. Deze onderdelen zijn voorbeelden van gewapend betonnen groepsschuilplaatsen.
* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex.
* De onderdelen zijn redelijk gaaf bewaard, maar laten zich als gebouwde onderdelen nauwelijks in het veld herkennen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Cluster 5. Group Shelters Type P.
NEW HOLLANDSE WATERLINE
Introduction
GROUP SHELTERS TYPE P as later added components of Fort Hinderdam. The exact number is not known because they are largely hidden under earth cover and vegetation. Concrete group shelters formed a response to the arrival of heavy projectiles and bursting grenades. The latter exploded when they hit their target and caused a shower of metal fragments, which could cause many casualties. According to the weight of the grenade and the protection against it, there is a classification in resistance or covering classes, formed by two numbers, e.g. W 12-15. The first indicates that the covering is sufficient for impacts of projectiles up to that calibre (in cm); the second that protection also exists against one or at most a few impacts up to this higher calibre. The earliest types of group shelters offered only protection against grenade fragments and were called 'splinter-proof'. The group shelters Type P were built according to more or less uniform or standard design in the years 1939-1940 in multiple locations in the Netherlands. The total number of built examples amounts to approximately 700, of which around 570 in the New Hollandse Waterline; the majority (approximately 400) of these still exist. The construction programme for the Type P shelters was not completed at the outbreak of the Second World War and a number of examples remained visibly unfinished. Type P (also called 'the pyramid' because of its striking shape) is presumably the most well-known type of concrete defensive work in the Netherlands. The type came from the so-called VIS 77 (Regulation for Setting Up Positions no. 77), from 1928, and had among other things the purpose of forming part of the defence of a number of improved and new accesses, including in particular (high-speed) roads and (electrified) railways. The group shelter Type P usually came into being in the immediate vicinity of already existing or simultaneously realised casemates, gun emplacements, fortifications or group nests. They were also built on forts. Because the group nests and other (earth and concrete) works were later almost everywhere levelled or demolished, the concrete shelters nowadays sometimes lie partly below ground level. The rectangular entrance then lay partly below terrain surface. The front or front face of the group shelters Type P, which was completely closed from time immemorial, was intended to be covered by earthworks, which could form part of a glacis to protect a group nest or a covered way. These earthworks are now mostly no longer present or only recognisable with difficulty, but in particular on forts or in otherwise terrain relief-characterised areas there is sometimes still covering. There are various variants of Type P, both in terms of dimensions and covering class as well as in execution and detailing. So there are examples built in the covering classes W 15-21 and W 21-28 with dimensions ranging from approximately 5.50 x 7.20 x 4.70 m to 6.50 x 8.20 x 4.90 m (w x d x h). There are numerous examples of Type P built in inundatable areas, in which in a number of cases visible pile foundations were used, while often a retaining wall and occasionally a trough with steps to stem inundation water was incorporated in the then high-lying, square entrance and in yet others a concrete foundation slab projecting all around is present.
Description
GROUP SHELTERS TYPE P are single-storey, usually in reinforced, approximately 100 to 180 cm thick cast concrete, splinter-proof, military shelters, which could provide shelter for 10-12 infantrymen / artillerymen. The group shelters Type P are built on a rectangular ground plan. The visible height above ground level varies. Both blind side walls and the gorge are executed vertically to approximately 3 m height. Above this these walls go inward with a bend of approximately 45°, to subsequently transition into a flat covering. On the right in the gorge there is at locally varying height above ground level an (later either sealed or not) access opening. The front face, which is entirely vertical and closed, reflects the angles of 45° and thus ends as a 'truncated pointed gable'. In a number of cases iron hooks or brackets were cast into the wall(s) that could serve for the attachment of camouflage material. A characteristic component on top of the Type P shelter is the conical, concrete 'outlet', which was intended for the application of a periscope. These periscopes were however rarely or never actually installed in practice. The interior of the group shelters Type P consists of a short corridor (usually with a concrete retaining wall or balustrade and normally a few descending steps) and from there a 'lock' directed to the left which had to be lockable by a (consisting of multiple parts) heavy, steel door with bolts. Via a second, comparable door a rear, approximately square space could be reached to the right, the actual shelter. The entrance could be covered from this space by a shooting port. However, the steel doors were rarely or never installed and the entrances were later often sealed with brick and plastered. The ceilings located at approximately two metres above floor level are flat and rectangular. In a number of cases interior components are still present, such as (remains of) wooden benches or a support for the firearm for the coverage of the entrance.
Valuation
GROUP SHELTERS TYPE P are of general importance because of:
* Cultural historical values as part of the New Hollandse Waterline as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially from 1815 realised by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and subsequently by others for approximately 125 years strengthened and improved.
* Military historical values as part of a continuous military defence line between the former Zuiderzee and the Biesbosch. This consisted mainly of a coherent system of inundation fields and associated inundation means and of fields of fire. This system was supplemented with various, from different periods dating types of built or created (defence) works that served for or contributed to the closure of non-inundatable terrain or other accesses.
* Architectural historical values, in particular as an expression of military-strategic building, which is based on:
a. the system of inundation and access defence (20th century),
b. the arms race with strengthening offensive means (20th century)
c. the system of 'living' field fortification in depth (20th century)
These concern components from the period 1939-1940. These components are examples of reinforced concrete group shelters.
* Ensemble value and situational values as part of the New Hollandse Waterline. Also because of the functional and physical coherence with the other components of the complex.
* The components are reasonably well preserved, but as built components are scarcely recognisable in the field.