Rijksmonumentenregister · Netherlands
Schuilplaats, Betonnen werken tussen 't werk by Maarsseveen/Fort Tienhoven Maarssen (Stichtse Vecht 26)
Maarssen, Utrecht, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Bomvrij militair object
- Function
- Schuilplaats
- Category
- onroerend gebouwd
- Address
- Betonnen werken tussen 't werk by Maarsseveen/Fort Tienhoven Maarssen (Stichtse Vecht 26)
- Place
- Maarssen
- Municipality
- Stichtse Vecht
- Province
- Utrecht
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.15237, 5.03858
- Part of complex
- 531492
- Monument number
- 531493
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
5 historical maps cover this location, the earliest the 1637 map "The Bishoprick of Ultraiectum. Ultraiectum Dominium" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Cluster 22. Groepsschuilplaatsen type P.
NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
Inleiding
Groepsschuilplaatsen Type P zijn 20ste-eeuwse, in serie gebouwde toevoegingen aan de bestaande verdediging. Het gaat bij het complex Betonnen werken tussen het Werk bij Maarsseveen en het Fort bij Tienhoven om een bescheiden serie aan de oostzijde van de Vecht gebouwde groepsschuilplaatsen die deel heeft uitgemaakt van de versterking van het acces van de Machinekade en -vaart met bijbehorende sluiswerken en van de hoofdverdedigingslijn van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Van eventuele toenmalige aard-, houten of betonnen werken, zoals gedekte wegen, loopgraven en dergelijke is weinig of niets meer aan de oppervlakte te herkennen. Een aantal betonnen werken nabij de Zogweteringlaan is intussen binnen de bebouwde kom van Maarssen komen te liggen. Groepsschuilplaatsen type P zijn volgens min of meer uniform of standaardontwerp (vooral) in de jaren 1939-1940 op meerdere plaatsen in Nederland gebouwd. Het totaal aantal gebouwde exemplaren bedraagt circa 700, waarvan in de Nieuwe Hollandse Waterlinie ongeveer 570; het merendeel (ca. 400) hiervan bestaat nog. Het bouwprogramma van de groepsschuilplaatsen Type P was bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog niet afgerond en van een aantal exemplaren is bekend dat ze nooit zijn voltooid. Type P (vanwege de markante vorm ook wel 'de piramide' genoemd) is vermoedelijk het meest bekende type betonnen verdedigingswerk in Nederland. Het type kwam voort uit de zogenoemde VIS 77 (Voorschrift Inrichten Stellingen no. 77), uit 1928, en had onder meer als bestemming deel uit te maken van de verdediging van een aantal bestaande en nieuwe accessen, waaronder vooral (autosnel)wegen en (geëlektrificeerde of te elektrificeren) spoorwegen. De groepsschuilplaats Type P kwam gewoonlijk tot stand in de directe nabijheid van reeds bestaande of in dezelfde tijd gerealiseerde kazematten, geschutsopstellingen, versterkingen of loopgraven. Doordat de loopgraven en andere (aard)werken later vrijwel overal zijn geëffend of gesloopt, liggen de betonnen schuilplaatsen tegenwoordig nogal eens voor een deel beneden het maaiveld. De van oudsher geheel gesloten voorzijde of frontzijde van de groepsschuilplaatsen Type P was in veel gevallen gedekt door aardwerken die deel konden uitmaken van een glacis ter bescherming van de loopgraaf of een gedekte weg. Deze aardwerken zijn thans meestal niet meer aanwezig of nog slechts met moeite herkenbaar, maar met name op forten of in anderszins geaccidenteerd terrein zijn ze soms nog wel aanwezig. Er bestaan diverse varianten van het Type P, zowel qua maatvoering en dekkingsklasse als in uitvoering en detaillering. Zo zijn er exemplaren gebouwd in de dekkingsklassen W 15-21 en W 21-28 bij maten die uiteenlopen van circa 5.50 x 7.20 x 4.70 m tot 6.50 x 8.20 x 4.90 m (b x d x h). Er zijn talrijke exemplaren van het Type P gebouwd in inundeerbare gebieden, waarbij in een aantal gevallen een zichtbaar geworden paalfundering is toegepast, terwijl vaak een keermuur en incidenteel een trog met trap ter kering van inundatiewater is ingebracht in de dan hoog gelegen, vierkante toegang en bij nog weer andere is een rondom uitstekende betonnen funderingsplaat aanwezig. Binnen het complex Betonnen werken tussen het Werk bij Maarsseveen en het Fort bij Tienhoven ligt een uniek dubbel uitgevoerd exemplaar van de Groepsschuilplaatsen Type P.
Omschrijving
GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P zijn éénlaagse, gewoonlijk in gewapend, ca. 100 tot 180 cm dik gietbeton uitgevoerde, granaatvrije, militair onderkomens, die beschutting konden bieden aan 10-12 manschappen infanterie / artillerie, bij dekkingsklasse W 12-15 of W 21-28. In het Oostfront behoren de meeste tot de zwaarste klasse. De Groepsschuilplaatsen Type P binnen het complex Betonnen werken tussen het Werk bij Maarsseveen en het Fort bij Tienhoven liggen enigszins verspreid in het veld en zijn merendeels goed herkenbaar, ook doordat de meeste ervan op duidelijk zichtbare, betonnen palen zijn gebouwd. Een zuidoostelijk van de kruising van de Machinekade en de Veenkade gelegen dubbel uitgevoerd exemplaar is het enige dat op deze wijze is gebouwd. De dubbele groepsschuilplaats bestaat uit twee 'reguliere piramides' die door middel van een koppelstuk zijn verbonden. Het koppelstuk is in het recente verleden naar beneden gevallen. Ook deze dubbele groepsschuilplaats is duidelijk waarneembaar in het veld dankzij de hoge ligging op betonnen palen.
De groepsschuilplaatsen Type P zijn gebouwd op een rechthoekig grondplan, bij maten die uiteenlopen van ongeveer 5.50 x 720 x 4.70 m tot 6.50 x 8.20 x 4.90 m (b x d x h). De zichtbare hoogte boven het maaiveld varieert echter. De beide blinde zijgevels en de keelzijde zijn tot op ongeveer 3.00 m hoogte verticaal uitgevoerd. Daarboven gaan deze gevels met een knik van ongeveer 45 0 naar binnen, om vervolgens over te gaan in een vlakke dekking. Rechts in de keelzijde is op plaatselijk verschillende hoogte boven maaiveld een (later al dan niet dichtgezette), meestal vierkante, maar ook vaak rechthoekige toegangsopening. De in zijn geheel verticale, gesloten frontzijde weerspiegelt de hoeken van 45 0 en eindigt dus als een 'afgeknotte puntgevel'. In een aantal gevallen zijn in de gevel(s) ijzeren haken of beugels meegegoten die konden dienen ter bevestiging van camouflagemateriaal. Een kenmerkend onderdeel bovenop de schuilplaats type P is de conische, betonnen 'uitlaat', die bestemd was voor toepassing van een periscoop. Deze periscopen zijn in de praktijk echter zelden of nooit aangebracht. Het interieur van de groepsschuilplaatsen Type P bestaat uit een korte gang (meestal met een betonnen keermuur of balustrade en gewoonlijk enkele neergaande treden) en een van daaruit naar links gerichte 'sluis' die afgrendelbaar moest zijn door een (uit meerdere delen bestaande) zware, stalen deur met grendels. Via een tweede, vergelijkbare deur kon rechtsom een achterliggende, vrijwel vierkante ruimte worden bereikt, de echte schuilplaats. De toegang kon vanuit deze ruimte worden bestreken door een geweerschietgat. De stalen deuren zijn echter zelden of nooit geplaatst en de ingangen zijn later vaak dichtgezet met baksteen en gepleisterd. De op circa twee meter boven vloerniveau gelegen plafonds zijn vlak en rechthoekig. In een aantal gevallen zijn nog interieuronderdelen aanwezig, zoals (resten van) houten banken of een steun voor het vuurwapen voor de bestrijking van de ingang.
Waardering
De GROEPSSCHUILPLAATSEN TYPE P binnen het complex Betonnen werken tussen het Werk bij Maarsseveen en het Fort bij Tienhoven zijn van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar versterkt en verbeterd.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op het systeem van 'levende' veldversterking in de diepte (20ste eeuw).
Het betreft hier onderdelen uit de periode 1939-1940, namelijk een aantal groepsschuilplaatsen van het type P (piramide), waaronder een uniek dubbel exemplaar.
* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdelen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in het algemeen en vanwege de onderlinge functionele, functioneel-ruimtelijke en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex.
* De onderdelen zijn representatief (karakteristiek) omdat ze duidelijk herkenbaar in het veld bewaard zijn gebleven. Het zuidoostelijk van de kruising van de Machinekade en de Veenkade gelegen als dubbele Groepsschuilplaats type P uitgevoerde is enig in zijn soort en is dus van de grootste zeldzaamheid.
* De onderdelen zijn tamelijk gaaf bewaard omdat de voornaamste fysieke kenmerken herkenbaar aanwezig zijn gebleven.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Cluster 22. Group shelters type P.
NEW HOLLANDIC WATERLINE
Introduction
Group shelters Type P are 20th-century, mass-produced additions to the existing defence. In the complex Concrete works between the Work at Maarsseveen and the Fort at Tienhoven, it concerns a modest series of group shelters built on the east side of the Vecht, which formed part of the reinforcement of the access to the Machinekade and -vaart with associated lock works and of the main defence line of the New Hollandic Waterline. Of any such earthen, wooden or concrete works of the time, such as covered roads, trenches and the like, little or nothing is recognisable on the surface. A number of concrete works near the Zogweteringlaan have in the meantime come to lie within the built-up area of Maarssen. Group shelters type P were built according to more or less uniform or standard design (especially) in the years 1939-1940 in several places in the Netherlands. The total number of built examples amounts to approximately 700, of which in the New Hollandic Waterline approximately 570; the majority (approximately 400) of these still exist. The building programme of the group shelters Type P was not completed when the Second World War broke out and it is known that a number of examples were never completed. Type P (also called 'the pyramid' because of its striking shape) is presumably the most well-known type of concrete defensive structure in the Netherlands. The type originated from the so-called VIS 77 (Regulation for Setting Up Emplacements no. 77), from 1928, and had among other things the purpose of forming part of the defence of a number of existing and new accesses, including in particular (motorway) roads and (electrified or to be electrified) railways. The group shelter Type P usually came into being in the immediate vicinity of already existing or simultaneously realised casemates, gun emplacements, fortifications or trenches. Because the trenches and other (earthen) works were later levelled or demolished almost everywhere, the concrete shelters nowadays often lie partly below ground level. The completely closed front or frontage side of the group shelters Type P was in many cases covered by earthen works which could form part of a glacis to protect the trench or a covered road. These earthen works are now mostly no longer present or only recognisable with difficulty, but in particular at forts or in otherwise uneven terrain they are sometimes still present. There are various variants of Type P, both in terms of measurements and cover classification as well as in execution and detailing. Thus there are examples built in cover classes W 15-21 and W 21-28 in dimensions ranging from approximately 5.50 x 7.20 x 4.70 m to 6.50 x 8.20 x 4.90 m (w x d x h). Numerous examples of Type P were built in inundatable areas, in which in a number of cases visible pile foundations were used, whilst often a retaining wall and incidentally a trough with steps to prevent inundation water was incorporated in the then elevated, square access and in yet others a concrete foundation slab projecting all round is present. Within the complex Concrete works between the Work at Maarsseveen and the Fort at Tienhoven lies a unique double version of the Group shelters Type P.
Description
GROUP SHELTERS TYPE P are single-storey, usually in reinforced, approximately 100 to 180 cm thick cast concrete executed, grenade-proof, military shelters, which could provide shelter for 10-12 infantrymen/artillerymen, with cover class W 12-15 or W 21-28. In the Eastern Front most of them belong to the heaviest class. The Group shelters Type P within the complex Concrete works between the Work at Maarsseveen and the Fort at Tienhoven lie somewhat dispersed in the field and are for the most part clearly recognisable, also because most of them are built on clearly visible, concrete piles. A double version located to the southeast of the intersection of the Machinekade and the Veenkade is the only one built in this way. The double group shelter consists of two 'regular pyramids' which are connected by means of a coupling piece. The coupling piece has fallen downwards in the recent past. This double group shelter is also clearly visible in the field thanks to its high position on concrete piles.
The group shelters Type P are built on a rectangular ground plan, with dimensions ranging from approximately 5.50 x 7.20 x 4.70 m to 6.50 x 8.20 x 4.90 m (w x d x h). The visible height above ground level varies, however. Both blind side walls and the rear wall are executed vertically to approximately 3.00 m height. Above this these walls slope inward at approximately 45° and then transition to a flat roof. To the right in the rear wall is, at locally varying height above ground level, an (later sealed or not) usually square, but often also rectangular entrance opening. The entirely vertical, closed front wall reflects the 45° angles and thus ends as a 'truncated pointed gable'. In a number of cases, iron hooks or brackets were cast into the gable(s) which could serve to attach camouflage material. A characteristic element on top of the shelter type P is the conical, concrete 'outlet', which was intended for the use of a periscope. These periscopes were in practice, however, rarely or never installed. The interior of the group shelters Type P consists of a short corridor (usually with a concrete retaining wall or balustrade and usually some descending steps) and from there a 'lock chamber' directed to the left which was to be lockable by a (consisting of multiple parts) heavy, steel door with bolts. Via a second, similar door a rear, virtually square space could be reached to the right, the actual shelter. The entrance could be swept from this space by a rifle firing loop. However, the steel doors are rarely or never installed and the entrances were often later sealed with brick and plastered. The ceilings located at approximately two metres above floor level are flat and rectangular. In a number of cases interior components are still present, such as (remains of) wooden benches or a support for the firearm for sweeping the entrance.
Valuation
The GROUP SHELTERS TYPE P within the complex Concrete works between the Work at Maarsseveen and the Fort at Tienhoven are of general interest because of:
* Cultural-historical values as part of the New Hollandic Waterline as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially realised from 1815 by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and subsequently strengthened and improved by others over approximately 125 years.
* Architectural-historical values, in particular as an expression of military-strategic architecture, which is based on the system of 'living' field fortification in depth (20th century).
This concerns components from the period 1939-1940, namely a number of group shelters of type P (pyramid), including a unique double version.
* Ensemble value and situational values as components of the New Hollandic Waterline in general and because of the mutual functional, functionally-spatial and physical coherence with the other components of the complex.
* The components are representative (characteristic) because they have been clearly preserved in the field. The double Group shelter type P located to the southeast of the intersection of the Machinekade and the Veenkade is unique in its kind and is therefore of the greatest rarity.
* The components are reasonably well preserved because the principal physical characteristics have remained recognisable.
Nearby in the register
- LeeuwenburgKasteel, buitenplaatsunder 1 mi
- GeesbergenKasteel, buitenplaatsunder 1 mi
- Fort, vesting en -onderdelen, Betonnen werken tussen 't Werk by Maarsseveen/Fort Tienhoven Maarssen (Stichtse Vecht 26)Fort, vesting en -onderdelenunder 1 mi
- Erfscheiding, Zandpad bij 27Erfscheidingunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.