Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kazemat, nabij 't Hemeltje Bunnik
Bunnik, Utrecht, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kazemat
- Category
- onroerend gebouwd
- Built (approximately)
- 1936
- Address
- nabij 't Hemeltje Bunnik
- Place
- Bunnik
- Province
- Utrecht
- Country
- Netherlands
- Part of complex
- 531105
- Monument number
- 531279
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Cluster 48.
Inleiding
GIETSTALEN KOEPELKAZEMAT(TEN) TYPE G als onderdeel van een lineaire en accesverdediging met groepsnesten, groepsschuilplaatsen en dergelijke. In 1936 is, als aanvulling op de gewapend betonnen kazemat, in Nederland de zogenoemde gietstalen koepelkazemat geïntroduceerd, die was gebaseerd op een al in 1917 in Frankrijk toegepast systeem. De gebruikte pantserkoepels waren gering van omvang (gunstig i.v.m. zichtbaarheid en trefkans), rond van vorm (gunstig i.v.m. sterkte en afschampen treffers), relatief eenvoudig in serie te produceren en ze hadden een 'externe' schietopening (gunstig i.v.m. gassen en geluid). Bovendien konden ze in Nederland worden vervaardigd, wat afhankelijkheid van het buitenland belangrijk verkleinde. Een eerste bestelling van 100 stuks in Nederland (bij DEMKA) werd gevolgd door een tweede van 50 stuks bij de Belgische Soc. Anonyme John Cockerill. In totaal moeten er in korte tijd ruim 700 zijn gegoten, maar hiervan zijn er slechts enkele overgebleven. De gietstalen koepels, met een doorsnede van 1,75 m en dikten van 10-14 centimeter, zijn geïnstalleerd in meerdere kazemattypen met weerstandsklassen W 12-15. Kort voor het begin van de Tweede Wereldoorlog zijn op verschillende plaatsen in de Nederlandse linies zogenoemde Koepelkazematten Type G tot stand gebracht, met name in de IJssellinie, de Maaslinie, de Grebbelinie (elk circa 150) en de Nieuwe Hollandse Waterlinie (circa 80 in een verzwaarde uitvoering van 14 centimeter dikte). De gebruikelijke constructie van gewapend beton met één of meer vaste schietgaten was hierbij verlaten ten gunste van een systeem dat een binnen variabele grenzen (tot 270 0) te projecteren schootsrichting, binnen een gietstalen cilinder met koepeldak bezat. De schietopening in de koepel vormde een afgeronde rechthoekige 'wenkbrauw' van omstreeks 10 cm dikte, die enige decimeters buiten de koepel stak en bescherming bood aan het erbinnen opgestelde wapen. Zowel het schietgat als de toegang tot de kazemat, die zich in een uitsparing achter de koepel bevond, kon van binnenuit 'gasvrij' worden afgesloten. Standaard Koepelkazematten werden uitgerust met een zware mitrailleur als bewapening. De meeste koepels zijn geplaatst in Standaard Koepelkazematten Type G. Standaard koepelkazematten zijn meermalen toegepast ter verdediging van 'nieuwe accessen', dat wil zeggen op plaatsen waar nieuwe (auto)wegen of spoorwegen waren gepland of gerealiseerd. De frontzijde kon worden voorzien van een aarden dekking en camouflage. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn veruit de meeste koepels in het binnenland door de bezetter uit de kazematten gesloopt - ten dele door opblazen - met het doel ze om te gieten voor andere staalbehoeften. Aan de kust werden ze deels in de verdediging opgenomen, maar zijn ze na de oorlog vaak alsnog gesloopt. Hierdoor zijn complete koepelkazematten zeldzaam; ze komen in elk geval nog voor op het Fort bij Vechten. De betonnen constructies waarin ze waren geplaatst, komen vaker voor - maar meestal in beschadigde vorm. De kazematten zijn meestal niet toegankelijk, doordat ze ter plaatse van de verdwenen koepel zijn volgestort met puin.
Omschrijving
GIETSTALEN KOEPELKAZEMAT(TEN) TYPE G zijn relatief lage, vrijwel vierkante, betonnen kazematten (ca. 7,00 x 6,50 x 3,00 m; b x d x h), met aan d frontzijde, ter hoogte van de erin uitgespaarde koepel een achterwaarts hellend oppervlak dat bestemd was om eventuele vijandelijke voltreffers te doen afketsen. Aan de keelzijde de voormalige toegang. De op de Houtense Vlakte als onderdeel van het 'complex Tussenstelling Rijnauwen-Vechten' aanwezige exemplaren zijn alle opgeblazen en vertonen als gevolg hiervan ernstige betonschade; de koepels zijn uitgenomen en omgesmolten. De kazematten liggen nog steeds tamelijk goed zichtbaar in het terrein, omdat ze een vrij schootsveld dienden te hebben richting de locale (verkeers)infrastructuur en accessen. Zo was kort voor 1940 op de Houtense Vlakte, parallel aan de spoorweg, de huidige A12 aangelegd. Als onderdeel van de verdediging van de toegangswegen richting Utrecht kwamen ook exemplaren tot stand ten zuidwesten van het huidige verkeersknooppunt Lunetten en ten westen van het Fort bij Vechten.
Waardering
GIETSTALEN KOEPELKAZEMATTEN TYPE G zijn van algemeen belang vanwege:
* Cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zoals deze is ontworpen door C.R.T. Kraijenhoff en in eerste aanleg vanaf 1815 door hem, Jan Blanken en majoor-ingenieur Willem Offerhaus is gerealiseerd en daarna door anderen gedurende ongeveer 125 jaar is versterkt en verbeterd.
* Krijgshistorische waarden als onderdeel van een aaneengesloten militaire verdedigingslinie tussen de voormalige Zuiderzee en de Biesbosch. Deze bestond hoofdzakelijk uit een samenhangend systeem van inundatievelden en bijbehorende inundatiemiddelen en van schootsvelden. Dit systeem werd aangevuld met diverse, uit verschillende perioden daterende typen gebouwde of aangelegde (verdedigings)werken die dienden tot of bijdroegen aan afsluiting van niet te inunderen terreinen of andere accessen.
* Architectuurhistorische waarden, in het bijzonder als uiting van de militair-strategische bouwkunde, die gebaseerd is op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (19de en 20ste eeuw), b. de wedloop met de zich versterkende offensieve middelen (20ste eeuw) c. het systeem van 'levende' veldversterking in de diepte (20ste eeuw)
Het betreft hier onderdelen uit de periode 1936-1940. Deze onderdelen zijn voorbeelden van gewapend betonnen kazematten, thans zonder gietstalen koepel (later verwijderd).
* Ensemblewaarde en situationele waarden als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang met de overige onderdelen van het complex en in het bijzonder met de accessen van spoor- en verkeerswegen op de Houtense Vlakte.
* De onderdelen zijn representatief (karakteristiek) omdat ze duidelijk herkenbaar als onderdeel van een gedeconcentreerde verdedigingslijn zijn toegevoegd aan het bestaande defensiestelsel.
* De onderdelen zijn matig gaaf bewaard als gevolg van moedwillige beschadiging in de periode 1940-1945, maar ze laten zich als gebouwde onderdelen nog goed in het veld herkennen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Cluster 48.
Introduction
CAST STEEL DOME CASEMATES TYPE G as part of a linear and access defence with group nests, group shelters and the like. In 1936, as a supplement to the reinforced concrete casemate, the so-called cast steel dome casemate was introduced in the Netherlands, which was based on a system already applied in France in 1917. The armoured domes used were small in size (favourable with regard to visibility and hit probability), round in shape (favourable with regard to strength and deflecting hits), relatively simple to produce in series and they had an 'external' firing aperture (favourable with regard to gases and sound). Moreover, they could be manufactured in the Netherlands, which significantly reduced dependence on foreign countries. A first order of 100 units in the Netherlands (at DEMKA) was followed by a second of 50 units with the Belgian Soc. Anonyme John Cockerill. In total, over 700 must have been cast in a short time, but only a few of these have survived. The cast steel domes, with a diameter of 1.75 m and thicknesses of 10-14 centimetres, were installed in multiple casemate types with resistance classes W 12-15. Shortly before the start of the Second World War, so-called Dome Casemates Type G were constructed at various locations in the Dutch lines, in particular in the IJssel line, the Meuse line, the Grebbe line (each approximately 150) and the New Holland Water Line (approximately 80 in a reinforced version of 14 centimetre thickness). The usual construction of reinforced concrete with one or more fixed firing ports was abandoned in favour of a system that possessed, within variable limits (up to 270°), a projectible shooting direction within a cast steel cylinder with dome roof. The firing aperture in the dome formed a rounded rectangular 'eyebrow' of approximately 10 cm thickness, which protruded several decimetres outside the dome and provided protection for the weapon mounted inside it. Both the firing port and the entrance to the casemate, which was located in a recess behind the dome, could be sealed 'gas-tight' from inside. Standard Dome Casemates were equipped with a heavy machine gun as armament. Most domes were placed in Standard Dome Casemates Type G. Standard dome casemates were applied multiple times to defend 'new accesses', that is, at locations where new (automobile) roads or railways were planned or realised. The front side could be provided with an earth covering and camouflage. During the Second World War, the vast majority of domes in the interior were dismantled by the occupier from the casemates - partly by blowing them up - with the aim of recasting them for other steel needs. On the coast, they were partly incorporated into the defence, but were often nevertheless dismantled after the war. Because of this, complete dome casemates are rare; they occur in any case still at the Fort bij Vechten. The concrete structures in which they were placed occur more frequently - but usually in damaged form. The casemates are usually not accessible, because they have been filled with rubble at the location of the missing dome.
Description
CAST STEEL DOME CASEMATES TYPE G are relatively low, virtually square, concrete casemates (ca. 7.00 x 6.50 x 3.00 m; w x d x h), with on the front side, at the height of the dome recessed in it, a backward-sloping surface intended to cause any enemy direct hits to ricochet. On the gorge side the former entrance. The specimens present on the Houtense Vlakte as part of the 'complex Intermediate Position Rijnauwen-Vechten' have all been blown up and as a result exhibit serious concrete damage; the domes have been removed and remelted. The casemates still lie fairly clearly visible in the terrain, because they were intended to have a clear field of fire towards the local (traffic) infrastructure and accesses. Thus, shortly before 1940, the present-day A12 was constructed on the Houtense Vlakte, parallel to the railway. As part of the defence of the access routes towards Utrecht, specimens were also constructed to the southwest of the present traffic junction Lunetten and to the west of the Fort bij Vechten.
Valuation
CAST STEEL DOME CASEMATES TYPE G are of general importance because of:
* Cultural-historical values as part of the New Holland Water Line as designed by C.R.T. Kraijenhoff and initially constructed from 1815 by him, Jan Blanken and major-engineer Willem Offerhaus and subsequently strengthened and improved by others over approximately 125 years.
* Military-historical values as part of a continuous military defensive line between the former Zuiderzee and the Biesbosch. This consisted principally of a coherent system of inundation fields and associated inundation means and firing fields. This system was supplemented with various types of built or constructed (defensive) works dating from different periods that served to or contributed to the closure of terrain not to be inundated or other accesses.
* Architectural-historical values, in particular as an expression of military-strategic architecture, which is based on: a. the system of inundation and access defence (19th and 20th centuries), b. the arms race with strengthening offensive means (20th century) c. the system of 'living' field fortification in depth (20th century)
These are components from the period 1936-1940. These components are examples of reinforced concrete casemates, now without cast steel dome (removed later).
* Ensemble value and situational values as part of the New Holland Water Line. Also because of the functional and physical coherence with the other components of the complex and in particular with the accesses of rail and road routes on the Houtense Vlakte.
* The components are representative (characteristic) because they are clearly recognisable as added to the existing defence system as part of a deconcentrated defensive line.
* The components are moderately well preserved as a result of wilful damage in the period 1940-1945, but they are still easily recognisable in the field as built components.