TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Stationsgebouw

Zutphen, Gelderland, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Transport
Function
Spoorwegstation
Category
onroerend gebouwd
Built
1952
Address
Stationsplein 12, 7201 ML Zutphen (and others)
Place
Zutphen
Province
Gelderland
Country
Netherlands
Coordinates
52.14466, 6.19434
Monument number
530901

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

Utrecht University Library

3 historical maps cover this location, the earliest the 1928 map "Bl. 20 Zutphen, 1928" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

Inleiding

Spoorwegcomplex te Zutphen bestaande uit SPOORWEGSTATION met KEERMUREN, RIJWIELSTALLING, PERRON en vrijstaand SEINHUIS gebouwd in 1952 naar ontwerp van ir. H.G.J. Schelling (1888-1978) in opdracht van de Nederlandse Spoorwegen.

Ir. H.G.J. Schelling (1888-1978) trad in 1913 in dienst bij de maatschappij tot Exploitatie van de Staatsspoorwegen. In 1942 werd hij benoemd tot 'chef der Architectuur Noord' welke functie hij tot 1954 zou bekleden.

Het SPOORWEGSTATION is beeldbepalend gesitueerd op een open Stationsplein in de as van de Stationsstraat. Als gevolg van de oorlogsschade kon het stationsgebied opnieuw worden ingericht om zo een goede verbinding te leggen tussen het station en de oude stad. Het plein werd 4 meter lager gelegd zodat er tussen de hal en de tunnel onder het spoor geen niveauverschil zou ontstaan, en alleen een trapopgang nodig was voor het bereiken van de perrons. Het stationsplein is opnieuw ingericht in 2007 waarbij een nieuwe fietsenkelder onder het plein is gerealiseerd. Als gevolg van de verlaging van het plein is aan weerszijden van het spoorwegstation een keermuur gerealiseerd. De KEERMUREN zijn uitgevoerd als een doosvormige ruimte ter breedte van het PERRON zodat hierin twee RIJWIELBEWAARPLAATSEN konden worden opgenomen. Het vrijstaande SEINHUIS bevindt zich aan de oostzijde, op enige afstand, van het stationsgebouw,

Het oorspronkelijk ontwerp voorzag in een reizigerstunnel centraal in de hal die toegang gaf tot twee perrons met rechts daarvan een bagagetunnel. De reizigerstunnel is inmiddels verbreed met gebruik van de bagagetunnel. De opstallen op perron 2 zijn vernieuwd en zijn om die reden niet meegenomen in de bescherming. De lift, oorspronkelijk bedoeld voor bagage, is gesitueerd in het stationsgebouw om de perronbreedte te behouden. Het type lift respecteert het beeld door de schacht niet boven het dak te laten uitsteken. Op het perron bevindt zich een schoorsteen die zich voor wat betreft materiaal goed voegt in het bestaande ontwerp. Deze schoorsteen is het gevolg van het realiseren van een CV ruimte in 1973. De CV ruimte maakt geen onderdeel uit van de oorspronkelijke opzet en is niet van groot belang voor de bouwgeschiedenis van het station. Om die reden worden geen bijzondere cultuurhistorische waarden aan dit onderdeel toegekend.

Als gevolg van de verlaging van het plein ontstonden in het stationsgebouw twee niveaus: het halniveau bestemd voor de publieksruimten (plaatskaartenverkoop, restaurant, bagageafhandeling, krantenkiosk) en het perronniveau voor de kantoren (personeel, chef, treinpers, recherche). In de hal zijn beide niveaus zichtbaar en ontmoeten de uitvoerende dienst en de reizigers elkaar. Het contact wordt bevorderd door een bordes dat de kantoorruimten verbindt. De publieksruimten zijn op onderdelen gewijzigd en opnieuw ingevuld.

Met de opening van het station in 1952 heeft het personeel een verlichte klok geschonken en de gemeente Zutphen een elektrische windwijzer en lichtkroon voor in de hal. De oorspronkelijke klok en windwijzer zijn nog aanwezig. De lichtkroon is in 2007 gereproduceerd en opnieuw geschonken door de gemeente Zutphen. De reliëfs, ontworpen door de kunstenaar Ben Guntenaar (Amsterdam), zijn aangebracht aan de buitenzijde van het betonnen portiek in de glaswand van de hal van het stationsgebouw. Boven het portiek de stationsklok.

De tweelaags bouwvolumes aan weerszijden maken onderdeel uit van het spoorwegstation. De ruimten in de volumes waren aan de pleinzijde bestemd als hoogspanningsruimte (linker volume, begane grond) en PTT gebouw (rechtervolume, begane grond). Op perronniveau deed de ruimte dienst als abri. De schoorsteen op het perron behoort niet tot het oorspronkelijke ontwerp dat juist zonder schoorsteen toekon vanwege het gebruik van afstandswarmte gevoed door de locomotievenloods aan de IJssel.

Het spoorwegstation, de keermuren, het perron en het seinhuis zijn door ontwerp en materiaalgebruik onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Omschrijving

Het betonnen SPOORWEGSTATION is symmetrisch van opzet en bestaat uit twee bouwlagen afgesloten door een decoratieve tandlijst en een plat dak. De ingangspartij is monumentaal vormgegeven met behulp van een hoge betonnen luifel gedragen door twee rijen slanke betonnen zuilen met aan weerszijden een open betonnen pergola voorzien van identieke zuilen en een glaswand ter plaatse van de hal. Aan weerszijden van het stationsgebouw een tweelaags bouwvolume met plat dak, lager dan het stationsgebouw, op de begane grond wederom een luifel gedragen door slanke zuilen. Aan weerszijden volgen de keermuren ter hoogte van het perron voorzien van een gesloten balustrade. Op het perron een overkapping ter breedte van de aanwezige bebouwing.

In de glaswand bevindt zich een betonnen open portiek, voor twee derde voor de glaswand geplaatst en voor een derde achter de glaswand. In de zijwanden van het portiek buiten de hal zijn twee reliëfs gebeeldhouwd naar ontwerp van Ben Guntenaar. De reliëfs verbeelden geabstraheerde figurale voorstellingen die rechts het weggaan verbeelden uit de vertrouwde omgeving en het omzien naar wat men achterliet. Het linker reliëf verbeeldt hoe de op de reis ontvangen indrukken in het persoonlijke leven van de reiziger hun neerslag vindt. De menselijke activiteit wordt uitgebeeld door de mannengestalte en een spanning tussen bloem en vogel, als symbolen van cultuur en geestelijke werkzaamheid. De gedachte wordt met name verbeeld door het gekozen materiaal. De reliëfs zijn op het atelier in klei geboetseerd, waarvan vervolgens een gipsen afgietsel is gemaakt. Met behulp van het afgietsel is het beton op het werk gestort. Na het verharden zijn de afzonderlijke gedeelten in de sponning gesteld en later in het werk gezandstraald.

Vanuit de hal, aan weerszijden van de reizigerstunnel een trapopgang naar perron 1, op perron niveau afgeschermd met een oorspronkelijk ijzeren hekwerk bestaande uit verticale spijlen afgesloten door een houten railing. De aanzet van de rechter opgang is gewijzigd als gevolg van de verbreding van de reizigerstunnel.

Het spoorwegstation is uitgevoerd in gewapend beton waarvan de hoofdconstructie in het werk is gestort. De constructieve onderdelen zijn gestraald zijn met behoud van een onbewerkte buitenrand van 17 mm. Voor de vulling en bekleding van de hoofdconstructie zijn geprefabriceerde betonnen platen gebruikt waarbij voor de buitengevels overwegend blauwe vuursteen en gres als toeslagmateriaal is gebruikt en voor de binnenwanden veelkleurig baksteen. De platen zijn vervaardigd van cement en vermalen oorlogspuin, kenmerkend voor het werk van Schelling enerzijds vanwege de inspiratie vanuit het werk van Auguste Perret en Dennis Honegger, anderzijds vanwege de schaarste aan materialen en de bouwtechnische kwaliteiten van beton.

In de geveldelen bevinden zich vensters die voor het merendeel vervangen zijn door kunststof voorzien van een gewijzigde indeling, detaillering en kleurstelling. Oorspronkelijke vensterpartijen met stalen kozijnen zijn nog aanwezig ter plaatse van de hal en een aantal vensters in de binnenwanden. Uit kleuronderzoek in 2007 en de bestektekening uit 1950 is gebleken dat de stalen kozijnen aan de buitenzijde donkergrijs waren afgewerkt (kleuronderzoek M. Polman 2007).

De plattegrond van het spoorwegstation is gebaseerd op een raster van 4,5x4,5m. Binnen in de vierkante hal, bestaande uit negen kwadranten voorzien van een bovenlicht, een hoge open ruimte met aan weerszijden openbare voorzieningen op de begane grond en kantoren op de verdieping. De vloerafwerking in de hal is niet meer oorspronkelijk. De lichtkroon in de hal is een geschenk van de gemeente Zutphen bij de heropening in 2007, gebaseerd op het oorspronkelijke ontwerp uit 1952. Boven de oorspronkelijke (nu linker) tunnelingang een verlichte klok, waarvan de wijzerplaat uur- en minuuttekens vertoont, die in een plaat van spiegelglas zijn uitgeblazen en die aan vier randen door tl buizen wordt verlicht. De uurtekens vormen de slagzin 'Neem de trein'. Rechts van deze tunnelingang een windwijzer boven de doorgang. De vloer van de hal en de tunnel bevinden zich op één niveau zodat alleen naar de perrons een opgang nodig was. Het restaurant was iets hoger gelegen om vrijer uitzicht vanaf het terras te krijgen. Deze ruimte is als zodanig niet meer herkenbaar en in 2007 gewijzigd.

Vrijstaand betonnen SEINHUIS op rechthoekige plattegrond bestaande uit een hoog gesloten bouwlichaam en een laag open bouwlichaam onder een groot overstek, flauw hellend zadeldak gedekt met bitumen en een bakstenen schoorsteen. De betonnen hoofdconstructie van het gesloten bouwvolume is ingevuld met identiek geprefabriceerde betonplaten als die van het spoorwegstation voorzien van een beperkt aantal openingen. Inwendig bestaat het volume uit drie ongelijke niveaus. De begane grond was bestemd als rijwielstalling, berging en centrale verwarming toegankelijk via twee deuren aan de pleinzijde. Op de verdieping een relais en batterijenruimte toegankelijk vanaf twee steektrapjes langs de gevel, afgeschermd van het perron met een ijzeren hekwerk voorzien van verticale spijlen. De trappen komen uit bij twee deuren. De daglichttoetreding bestaat uit twee vierkante gevelopeningen in de zijgevels en twee in de gevel aan de pleinzijde. Daarboven een lage kabelruimte. Het lage open bouwlichaam bestaat uit een lichtstrook samengesteld uit rechthoekige gekoppelde staande ramen en een glasdeur ter plaatse van de ijzeren trapopgang vanaf het perron. De opgang gaat over in een betonnen omgang aan de perronzijde en de zijgevels, voorzien van een schuin geplaatst hekwerk met verticale spijlen. De oorspronkelijke kleurstelling bestaande uit een groene gootlijst, grijs voor het ijzerwerk, de ramen en de deuren en cementkleur voor het frame en de buitenplaten is op onderdelen gewijzigd.

Waardering

Spoorwegcomplex te Zutphen bestaande uit SPOORWEGSTATION met KEERMUREN, RIJWIELSTALLINGEN, PERRON en vrijstaand SEINHUIS gebouwd in 1952 naar ontwerp van ir. H.G.J. Schelling in opdracht van de Nederlandse Spoorwegen is een evidente mijlpaal in de ontwikkeling van de architectuur, stedenbouw, landinrichting, bouwtechniek of ruimtegebonden kunst in Nederland uit de periode 1940-1958:

* Vanwege de cultuurhistorische waarde van het gebruik van beton vanwege de fysieke en visuele herinnering aan de oorlog, de materiaalschaarste en het gebruik van oorlogspuin (baksteen, vuursteen, gresbuizen) bij de vervaardiging van het beton.

* Vanwege de architectuurhistorische waarde van het spoorwegstation met keermuren, perron en rijwielstalling als voorbeeld van naoorlogse stationsbouw en de architectuuropvattingen van ir. H.G.J. Schelling als spoorwegarchitect dat zich kenmerkt door de architectonische expressie in beton, de maatvoering van de plattegrond, de symmetrie, de uitzonderlijke situering van de buitenklok.

* Vanwege de (relatieve) zeldzaamheid van kenmerkende voorbeelden van spoorwegcomplexen van de architect Schelling met in achtneming van de reeds gesloopte spoorwegstations in Arnhem (1954) en Leiden (1953).

* Vanwege de (relatieve) zeldzaamheid van het type seinhuis uit de wederopbouwperiode * Vanwege de kunsthistorische zeldzaamheidswaarde van de reliëfs als voorbeeld van een geabstraheerde voorstelling van een traditioneel thema heengaan, vertrek en weerzien in een moderne techniek vormgegeven.

* Vanwege de bouwtechnische verbondenheid tussen de betonnen monumentale reliëfs en de betonnen architectuur, beide een toonbeeld van vernieuwing.

* Vanwege de inhoudelijke verbondenheid tussen de betekenis van het reliëf en de functie van het spoorwegstation.

* Vanwege de ensemblewaarde van het stationsgebouw, het reliëf, de keermuren, het perron, het open stationsplein, de stationsstraat, en het functioneel verbonden seinhuis.

* Vanwege de verbondenheid van de stationsklok, de verlichte klok boven de tunnel, de elektrische windwijzer en de gereproduceerde lichtkroon met het spoorwegstation als geschonken onderdelen die deel uitmaken van het gebruik en de geschiedenis van het station.

* Vanwege de stedenbouwkundige waarde vanwege de situering van het spoorwegstation op een lager gelegd stationsplein in de as van de Stationsstraat.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

Introduction

Railway complex at Zutphen consisting of RAILWAY STATION with RETAINING WALLS, BICYCLE SHED, PLATFORM and freestanding SIGNAL BOX built in 1952 to the design of ir. H.G.J. Schelling (1888-1978) on behalf of the Nederlandse Spoorwegen.

Ir. H.G.J. Schelling (1888-1978) entered service with the Maatschappij tot Exploitatie van de Staatsspoorwegen in 1913. In 1942 he was appointed 'head of Architecture North', a position he would hold until 1954.

The RAILWAY STATION is a landmark situated on an open Station Square on the axis of Stationsstraat. As a result of war damage, the station area could be redeveloped to create a good connection between the station and the old city. The square was lowered by 4 metres so that there would be no level difference between the hall and the tunnel beneath the track, and only a staircase would be needed to reach the platforms. The station square was redesigned in 2007 with a new bicycle storage basement created under the square. As a result of the lowering of the square, a retaining wall was constructed on both sides of the railway station. The RETAINING WALLS are constructed as a box-shaped space the width of the PLATFORM so that two BICYCLE STORAGE PLACES could be accommodated within. The freestanding SIGNAL BOX is located on the east side, at some distance from the station building.

The original design provided for a passenger tunnel centrally in the hall which gave access to two platforms with a baggage tunnel to the right of it. The passenger tunnel has since been widened using the baggage tunnel. The installations on platform 2 have been renewed and are for that reason not included in the protection. The lift, originally intended for baggage, is situated in the station building to maintain the platform width. The type of lift respects the appearance by not protruding above the roof. On the platform there is a chimney which in terms of material fits well with the existing design. This chimney is the result of the creation of a central heating room in 1973. The central heating room is not part of the original layout and is not of great importance for the building history of the station. For this reason, no particular cultural-historical values are attributed to this component.

As a result of the lowering of the square, two levels were created in the station building: the hall level intended for public facilities (ticket sales, restaurant, baggage handling, newspaper kiosk) and the platform level for offices (personnel, supervisor, train press, detective). In the hall both levels are visible and the service staff and travellers meet each other. Contact is facilitated by a landing connecting the office spaces. The public facilities have been altered in places and refilled.

With the opening of the station in 1952, the staff donated an illuminated clock and the municipality of Zutphen donated an electric weather vane and light crown for the hall. The original clock and weather vane are still present. The light crown was reproduced in 2007 and donated again by the municipality of Zutphen. The reliefs, designed by artist Ben Guntenaar (Amsterdam), are attached to the outside of the concrete portico in the glass wall of the hall of the station building. Above the portico the station clock.

The two-storey building volumes on both sides form part of the railway station. The spaces in the volumes were intended on the square side as a high-voltage room (left volume, ground floor) and post office building (right volume, ground floor). At platform level the space served as a shelter. The chimney on the platform is not part of the original design, which in fact did without a chimney because of the use of district heating supplied by the locomotive shed on the IJssel.

The railway station, the retaining walls, the platform and the signal box are inextricably linked to each other through design and material use.

Description

The concrete RAILWAY STATION has a symmetrical layout and consists of two storeys closed off by a decorative dental frieze and a flat roof. The entrance section is monumentally designed with the aid of a high concrete canopy supported by two rows of slender concrete columns with on both sides an open concrete pergola provided with identical columns and a glass wall at the location of the hall. On both sides of the station building a two-storey building volume with flat roof, lower than the station building, on the ground floor again a canopy supported by slender columns. On both sides the retaining walls follow at the height of the platform provided with a closed balustrade. On the platform an awning the width of the existing buildings.

In the glass wall there is a concrete open portico, positioned two-thirds in front of the glass wall and one-third behind the glass wall. In the side walls of the portico outside the hall are two reliefs carved to the design of Ben Guntenaar. The reliefs depict abstracted figurative representations which on the right depict departure from the familiar surroundings and looking back at what was left behind. The left relief depicts how the impressions received on the journey find their expression in the personal life of the traveller. Human activity is depicted by the male figure and a tension between flower and bird, as symbols of culture and spiritual activity. The idea is depicted in particular by the chosen material. The reliefs were modelled in clay in the workshop, from which a plaster cast was subsequently made. Using the cast, the concrete was poured on site. After hardening, the individual parts were placed in the frame and later sand-blasted on site.

From the hall, on both sides of the passenger tunnel a staircase to platform 1, at platform level screened with an original iron railing consisting of vertical balusters closed by a wooden railing. The base of the right staircase was altered as a result of the widening of the passenger tunnel.

The railway station is constructed of reinforced concrete with the main structure cast on site. The structural components are blasted with preservation of an unworked outer edge of 17 mm. For the infill and cladding of the main structure, prefabricated concrete panels were used with predominantly blue fire brick and gres as aggregate material for the external facades and multi-coloured brick for the internal walls. The panels were made of cement and ground war rubble, characteristic of Schelling's work on the one hand because of the inspiration from the work of Auguste Perret and Dennis Honegger, on the other hand because of the scarcity of materials and the construction quality of concrete.

Windows are located in the facade sections, most of which have been replaced by plastic ones provided with an altered layout, detailing and colouration. Original window sections with steel frames are still present at the location of the hall and a number of windows in the internal walls. From colour research in 2007 and the specification drawing from 1950, it has been found that the steel frames were finished in dark grey on the outside (colour research M. Polman 2007).

The floor plan of the railway station is based on a grid of 4.5 x 4.5 m. Inside the square hall, consisting of nine quadrants provided with a fanlight, a high open space with public facilities on the ground floor on both sides and offices on the first floor. The floor finish in the hall is no longer original. The light crown in the hall is a gift from the municipality of Zutphen at the reopening in 2007, based on the original design from 1952. Above the original (now left) tunnel entrance an illuminated clock, whose dial shows hour and minute marks, which are blown out in a sheet of mirror glass and which is illuminated on four edges by fluorescent tubes. The hour marks form the slogan 'Take the train'. To the right of this tunnel entrance a weather vane above the passage. The floor of the hall and the tunnel are at the same level so that only a staircase to the platforms was needed. The restaurant was slightly higher to get a freer view from the terrace. This space is no longer recognisable as such and was altered in 2007.

Freestanding concrete SIGNAL BOX on a rectangular floor plan consisting of a high closed building mass and a low open building mass under a large overhang, slightly sloping gabled roof covered with bitumen and a brick chimney. The concrete main structure of the closed building mass is infilled with identically prefabricated concrete panels as those of the railway station provided with a limited number of openings. Inside the mass consists of three unequal levels. The ground floor was intended as a bicycle shed, storage and central heating accessible via two doors on the square side. On the first floor a relay and battery room accessible from two steep stairs along the facade, screened from the platform with an iron railing provided with vertical balusters. The stairs lead to two doors. Day-light access consists of two square window openings in the side facades and two in the facade on the square side. Above these a low cable room. The low open building mass consists of a light strip composed of rectangular coupled vertical windows and a glass door at the location of the iron staircase from the platform. The staircase leads into a concrete walkway on the platform side and the side facades, provided with an angled railing with vertical balusters. The original colour scheme consisting of a green gutter line, grey for the ironwork, windows and doors and cement colour for the frame and external panels has been altered in places.

Valuation

Railway complex at Zutphen consisting of RAILWAY STATION with RETAINING WALLS, BICYCLE SHEDS, PLATFORM and freestanding SIGNAL BOX built in 1952 to the design of ir. H.G.J. Schelling on behalf of the Nederlandse Spoorwegen is an obvious milestone in the development of architecture, town planning, land development, building engineering or spatially-based art in the Netherlands from the period 1940-1958:

* Because of the cultural-historical value of the use of concrete because of the physical and visual reminder of the war, the material scarcity and the use of war rubble (brick, fire brick, gres pipes) in the manufacture of the concrete.

* Because of the architectural-historical value of the railway station with retaining walls, platform and bicycle shed as an example of post-war station construction and the architectural views of ir. H.G.J. Schelling as railway architect characterised by the architectural expression in concrete, the scale of the floor plan, the symmetry, the exceptional positioning of the external clock.

* Because of the (relative) rarity of characteristic examples of railway complexes by architect Schelling taking into account the already demolished railway stations in Arnhem (1954) and Leiden (1953).

* Because of the (relative) rarity of the type of signal box from the post-war reconstruction period.

* Because of the art-historical rarity value of the reliefs as an example of an abstracted representation of a traditional theme of departure and reunion in a modern technique.

* Because of the building-technical connection between the concrete monumental reliefs and the concrete architecture, both an exemplar of innovation.

* Because of the material connection between the meaning of the relief and the function of the railway station.

* Because of the ensemble value of the station building, the relief, the retaining walls, the platform, the open station square, the station street, and the functionally connected signal box.

* Because of the connection of the station clock, the illuminated clock above the tunnel, the electric weather vane and the reproduced light crown with the railway station as donated components that form part of the use and history of the station.

* Because of the town-planning value because of the positioning of the railway station on a lowered station square on the axis of Stationsstraat.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
All Transport in Gelderland All Province Gelderland records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)
See your own family's places on a living map