Rijksmonumentenregister · Netherlands
Paaskerk
Zaandam, Noord-Holland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1953 - 1958
- Address
- Burgemeester Ter Laanplantsoen 21, 1501 TN Zaandam (Zaanstad 27)
- Place
- Zaandam
- Municipality
- Zaanstad
- Province
- Noord-Holland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.43656, 4.83673
- Monument number
- 530856
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1910 map "Polderkaart van de landen tusschen Maas en ij / door W.H. Hoekwater" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
KERKGEBOUW, gebouwd tussen 1955 en 1958 naar ontwerp van K.L. Sijmons dzn, een van de naoorlogse vernieuwend werkende architecten in de protestantse kerkbouw. De Paaskerk werd ontworpen als verdiepingskerk, mede in verband met de beperkte grootte van het bouwterrein en de bezonningsvoorschriften voor de omliggende woningen. De plattegrond en daarmee de architectonische vormgeving van het gebouw werd daarnaast bepaald door de vooruitstrevende indeling van de kerkzaal, waarbij het liturgisch centrum aan de lange zijde van de ruimte werd ingericht. De kerk omvat zes glas-appliqué lintvensters van kunstenaar Karel Appel. Op het muurvlak hieronder bracht Appel een onregelmatig geschilderde tekst aan: 'De ganse schepping wacht met reikhalzend verlangen op het openbaar worden der zonen Gods'. Op verzoek van de kerkgemeente werd deze tekst kort na de realisatie overgeschilderd. Freek de Jonge, zoon van één van de ten tijde van de bouw aan de Paaskerk verbonden dominees, beschrijft de bouw van de kerk in zijn boek 'Zaansch Veem' (Amsterdam, 1987). In de kerkzaal is onder het orgelbalkon in de loop der jaren een tweede trap naar de kerkzaal toegevoegd. Hiertoe is een deel van de oorspronkelijk geheel open ruimte onder het orgelbalkon afgekaderd, met toepassing van glazen bouwstenen. De aangebouwde pastorie aan de achterzijde van de kerk valt buiten de rijksbescherming.
Omschrijving
Stedenbouwkundig vormt het KERKGEBOUW een zwaartepunt in de Zaanse Burgemeestersbuurt. De Paaskerk heeft een trapeziumvormige plattegrond waarbij de zijgevels naar achteren toe asymmetrisch uitwaaieren. De kerk is opgetrokken in betonskeletbouw en bekleed met lichtgekleurde baksteen en betonnen elementen. Het dak van de kerk heeft een bijzondere vorm: evenwijdig aan de voorgevel maakt het dak een neerwaartse knik, waarbij de voorgevel van de kerk hoger oprijst dan de achtergevel.
De voorgevel van de Paaskerk wordt horizontaal geleed door een betonnen ligger op iets minder dan de helft van de hoogte van de kerk. De bovenzijde van deze gevel bestaat uit een gesloten bakstenen vlak. De onderzijde van de voorgevel wordt geleed door een betonnen raamwerk dat dit deel van de gevel in vijf traveeën onderverdeelt, die allen bestaan uit vrijwel vierkante gevelvakken. Deze gevelvakken zijn ieder op zich ook weer horizontaal in tweeën gedeeld door een betonnen ligger. Hierboven bevindt zich een gesloten betonnen harmonicawand die de onderzijde van de kerkzaal op de verdieping markeert. Onder de ligger bevindt zich een betonnen strook met daarin een aantal vensters met daarvóór een in twee rijen verspringend raster bestaande uit doorgestoken betonnen lamellen. Deze strook beslaat de vier meest linkse gevelvakken: het vijfde vak - uiterst rechts in de gevel gelegen - bevat de hoofdentree. Hier recht boven, geheel bovenin de voorgevel, bevindt zich een klokkenstoel die de daklijst doorsnijdt. Deze klokkenstoel bestaat uit een eenvoudige rechthoekige betonnen omlijsting en bevat één luidklok. In beide zijgevels is een fors rondboogvenster geplaatst dat over vrijwel de gehele hoogte van de kerkzaal loopt. Deze zijn voorzien van een betonnen omlijsting en worden verticaal geleed door betonnen lamellen die eveneens vrijwel de gehele hoogte van de kerkzaal beslaan. De raamkozijnen zelf zijn van hout en bevatten blank glas. De op het westen gelegen linkerzijgevel bevatte oorspronkelijk drie eenvoudige vensters ter hoogte van de begane grond. In de rechter zijgevel bevinden zich vier geschakelde vensters ter plaatse van de toiletgroep op de begane grond. In de achtergevel bevinden zich direct onder de daklijst de zes vensters die de glas-appliqué kunstwerken bevatten.
Op de begane grond van het kerkgebouw bevinden zich diverse vergaderruimten en overige bijeenkomstruimten. In de hal bevindt zich in de linkerwand een marmeren gevelsteen die herinnert aan de gereedkoming van de kerk. Op de verdieping bevindt zich de kerkzaal, die via een open trappenhuis direct tegenover de hoofdentree bereikt wordt. De kerkzaal bood oorspronkelijk plaats aan 430 mensen. De structuur van de kerkzaal wordt in hoge mate bepaald door de vorm van het over de lengterichting geknikte dak. Dit dak kent een staalconstructie en is aan de binnenzijde bekleed met schroten van ongeschaafd vurenhout, die een geluidsdempende werking hebben en zo de akoestiek in de voor het overige grotendeels betonnen kerkzaal verbeteren. Het laagste deel van dit plafond bevindt zich boven de Avondmaalstafel, en benadrukt zo op dramatische wijze het in de lengterichting van de zaal ingerichte liturgisch centrum. Sijmons koos voor deze vernieuwende indeling van de kerkruimte omdat zijns inziens de kerkelijke gemeente zélf het liturgisch centrum vormde, en hij de plaatsing van kansel, Avondmaalstafel en doopvont aan het einde van de kerkruimte als ouderwets beschouwde. Bovendien kon de architect door deze indeling bewerkstelligen dat de avondmaalsviering kon plaatsvinden zonder dat de tafel daardoor verzet hoefde te worden, wat hij als onwaardig beschouwde. Rechts van de Avondmaalstafel bevindt zich het diabolovormige doopvont waarop zich een gedreven koperen waterbekken met diameter van 1,20 meter bevindt. Het doopvont is van zwaar beton, waardoor het niet verplaatsbaar zou zijn en aldus de onwrikbaarheid van Gods verbond representeert. De oorspronkelijke preekstoel is niet meer aanwezig. De indeling van de kerkzaal wordt verder bepaald door de twee groepen mahoniehouten bankenrijen die ter weerszijden van het liturgisch centrum hier haaks op zijn geplaatst. Recht tegenover de Avondmaalstafel bevinden zich rijen met in vormgeving overeenkomende mahoniehouten stoelen. Zowel de banken als de stoelen zijn ontworpen door Sijmons en maken als gesammtkunstwerk integraal deel uit van het kerkinterieur. De vloer van de kerkzaal is belegd met grote gewassen grinttegels. Aan de zuidelijke lange zijde van de kerkzaal is het orgelbalkon gesitueerd. Dit is bereikbaar via een open wenteltrap vanuit de kerkzaal. Het orgel werd gebouwd door de Zaanse firma Flentrop en is van eenvoudige opzet. Het heeft één manuaal en een vrij pedaal en is gebouwd volgens het mechanische sleepladensysteem. De vormgeving van het orgel komt voort uit de inwendige constructie, en werd in overleg met de architect verder afgestemd op het interieur van de kerkzaal. In de lange achterwand van de kerkzaal bevinden zich in een strook direct onder de daklijst zes glas-appliqué-ramen van Karel Appel, die het scheppingsverhaal verbeelden. Het zesde raam wijkt af in formaat: dit kleinere raam geeft Adam en Eva op de zesde dag weer. De zevende dag is de kerk zelf, dat zijn centrum vindt in het Avondmaal. De ramen vormen een van de vroegste toepassingen van de glasappliqué-techniek in Nederland.
Waardering
Het KERKGEBOUW is van algemeen belang als mijlpaal in de vernieuwing van de naoorlogse protestantse kerkbouw, vanwege de ingenieuze indeling en inrichting van de kerkzaal waarbij liturgie en architectuur elkaar op bijzondere wijze versterken. Verder bezit de kerk stedenbouwkundige waarde als zwaartepunt in de Zaanse Burgemeestersbuurt. De kerk vertegenwoordigt architectuurhistorische waarde vanwege de hoge kwaliteit van het ontwerp van het gebouw zelf, alsmede de interieuronderdelen die de architect als een gesammtkunstwerk ontwierp. De Paaskerk is een belangrijk werk uit het oeuvre van architect Sijmons, één van de vernieuwers van de naoorlogse protestantse kerkbouw. Tenslotte bezit de kerk kunsthistorische waarde vanwege de zes aanwezige glas-appliqué-vensters van Karel Appel, die onder de vroegste voorbeelden van deze kunsttoepassing in Nederland gerekend kunnen worden.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
CHURCH BUILDING, built between 1955 and 1958 to the design of K.L. Sijmons dzn, one of the innovative post-war architects working in Protestant church architecture. The Paaskerk was designed as a multi-storey church, partly in connection with the limited size of the building plot and the sunlight regulations for the surrounding houses. The floor plan and thus the architectural design of the building was further determined by the forward-thinking layout of the church hall, whereby the liturgical centre was arranged along the long side of the space. The church comprises six glass-appliqué strip windows by artist Karel Appel. On the wall surface below this, Appel applied an irregularly painted text: 'The whole creation waits with eager longing for the revelation of the sons of God'. At the request of the church community, this text was overpainted shortly after completion. Freek de Jonge, son of one of the pastors associated with the Paaskerk at the time of its construction, describes the building of the church in his book 'Zaansch Veem' (Amsterdam, 1987). Over the years, a second staircase to the church hall has been added below the organ gallery. For this purpose, part of the originally completely open space below the organ gallery was partitioned off, using glass blocks. The adjoining parsonage at the rear of the church falls outside the national monument protection.
Description
Urbanistically, the CHURCH BUILDING forms a focal point in the Zaanse Burgemeestersbuurt. The Paaskerk has a trapezoidal floor plan with the side facades splaying outwards asymmetrically towards the rear. The church is constructed in concrete skeleton construction and clad with light-coloured brick and concrete elements. The roof of the church has a distinctive shape: parallel to the front facade, the roof has a downward bend, with the front facade of the church rising higher than the rear facade.
The front facade of the Paaskerk is articulated horizontally by a concrete beam at slightly less than half the height of the church. The upper part of this facade consists of a closed brick surface. The lower part of the front facade is articulated by a concrete framework that divides this part of the facade into five bays, each consisting of virtually square facade panels. Each of these facade panels is itself also horizontally divided in two by a concrete beam. Above this is a closed concrete accordion wall that marks the underside of the church hall on the upper storey. Below the beam is a concrete strip with a number of windows, in front of which is a staggered grid in two rows of cast concrete louvers. This strip covers the four leftmost facade panels: the fifth panel - located at the far right of the facade - contains the main entrance. Directly above this, at the very top of the front facade, is a belfry that pierces the roof line. This belfry consists of a simple rectangular concrete frame and contains one bell. In both side facades is a substantial round-arched window that extends over virtually the entire height of the church hall. These are provided with a concrete frame and are articulated vertically by concrete louvers that likewise extend virtually the entire height of the church hall. The window frames themselves are wooden and contain plain glass. The left side facade facing west originally contained three simple windows at ground floor level. In the right side facade are four coupled windows at the location of the toilet group on the ground floor. In the rear facade, directly below the roof line, are the six windows that contain the glass-appliqué artworks.
On the ground floor of the church building are various meeting rooms and other assembly rooms. In the hall, in the left wall, is a marble facade stone commemorating the completion of the church. On the upper storey is the church hall, which is reached via an open stairwell directly opposite the main entrance. The church hall originally provided seating for 430 people. The structure of the church hall is largely determined by the shape of the roof bent along its length. This roof has a steel structure and is lined on the inside with unplaned spruce boarding, which has a sound-dampening effect and thus improves the acoustics in the otherwise largely concrete church hall. The lowest part of this ceiling is located above the Communion table, and thus dramatically emphasizes the liturgical centre arranged along the length of the hall. Sijmons chose this innovative layout of the church space because in his view the church community itself formed the liturgical centre, and he considered the placement of pulpit, Communion table and font at the end of the church space to be outdated. Moreover, through this layout the architect was able to ensure that the communion service could take place without the table having to be moved, which he considered undignified. To the right of the Communion table is the diabolo-shaped font on which sits a beaten copper water basin with a diameter of 1.20 metres. The font is made of heavy concrete, so that it would not be moveable and thus represents the immovability of God's covenant. The original pulpit is no longer present. The layout of the church hall is further determined by two groups of mahogany bench rows positioned at right angles to the liturgical centre on either side of it. Directly opposite the Communion table are rows of mahogany chairs with corresponding design. Both the benches and the chairs were designed by Sijmons and form an integral part of the church interior as a gesamtkunstwerk. The floor of the church hall is laid with large washed gravel tiles. On the southern long side of the church hall is the organ gallery. This is accessible via an open spiral staircase from the church hall. The organ was built by the Zaandam firm Flentrop and is of simple design. It has one manual and a free pedal and is built according to the mechanical slider system. The design of the organ derives from its internal construction and was further coordinated with the architect with regard to the interior of the church hall. In the long rear wall of the church hall, in a strip directly below the roof line, are six glass-appliqué windows by Karel Appel, depicting the creation story. The sixth window differs in format: this smaller window shows Adam and Eve on the sixth day. The seventh day is the church itself, which finds its centre in the Communion. The windows represent one of the earliest applications of the glass-appliqué technique in the Netherlands.
Valuation
The CHURCH BUILDING is of general interest as a milestone in the renewal of post-war Protestant church architecture, due to the ingenious layout and arrangement of the church hall whereby liturgy and architecture reinforce each other in a distinctive way. Furthermore, the church has urban planning value as a focal point in the Zaanse Burgemeestersbuurt. The church represents architectural historical value due to the high quality of the design of the building itself, as well as the interior components that the architect developed as a gesamtkunstwerk. The Paaskerk is an important work from the oeuvre of architect Sijmons, one of the pioneers of post-war Protestant church architecture. Finally, the church has artistic value due to the six glass-appliqué windows by Karel Appel present in it, which are among the earliest examples of this art technique in the Netherlands.
Nearby in the register
- Woonhuis, Zuiddijk 119Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Zuiddijk 53Woonhuisunder 1 mi
- Bestuursgebouw en onderdl, Burcht 11Bestuursgebouw en onderdlunder 1 mi
- Woonhuis, Zuiderkerkstraat 3Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.