Rijksmonumentenregister · Netherlands
Zwartenhoekse Zeesluis
Westdorpe, Zeeland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Waterkering en -doorlaat
- Function
- Inundatiesluis (C)
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1788 - 1789
- Address
- Sasdijk bij 1, 4554 LJ Westdorpe (Terneuzen 29)
- Place
- Westdorpe
- Municipality
- Terneuzen
- Province
- Zeeland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.25107, 3.85566
- Monument number
- 528267
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDigital Commonwealth, Boston Public LibraryDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
5 historical maps cover this location, the earliest the 1780 map "Li Paesi Bassi Austriaci Che comprendono" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De Zwartenhoekse zeesluis, ook wel 'Grote Petrus' genaamd, dateert uit 1788/89 en werd gebouwd toen de Canisvlietpolder opnieuw bedijkt werd. De nieuwe sluis was een drie kokerige, zelfsuerende uitwateringsluis die indien noodzakelijk ook als inundatiesluis kon worden gebruikt. Als bij vloed zeewater via de Braakman vanuit de Westerschelde richting de polder stroomde, gingen de deuren van de sluis dicht door de druk van het buitenwater. Bij eb gingen de sluisdeuren door de druk van het binnenwater weer open. Door de kokers van de sluis af te sluiten kon de polder in geval van dreiging onder water gezet worden.
Van oudsher kenden de drie kokers van de sluis telkens één schuif en twee houten puntdeuren die om een verticale as draaiden. De schuiven waren te bedienen met houten windassen die boven op de koker waren aangebracht. Aan beide zijden van de sluis waren bovendien pijlers met extra sleuven aanwezig voor de schotbalkkering. In 1803 werden de deuren vernieuwd, waarna in 1824 de schuiven werden vernieuwd. Daarna vond meerdere malen plaatselijk herstel plaats. In de loop van de negentiende en twintigste eeuw verloor de sluis door waterstaatkundige veranderingen in de omgeving langzaam maar zeker haar functie als uitwateringssluis. Lange tijd bleef zij echter als doorgang nog in functie. Daaraan kwam een eind door de aanleg van een nieuw afwateringssysteem in 1979.
Thans maakt de sluis als historisch object nog deel uit van de zogenaamde Sasdijk.
Het volgende moet hierbij worden opgemerkt. De Zwartenhoekse Zeesluis kende van oudsher een forse, natuurstenen sluitsteen aan de kant van de zee. Thans maakt deze sluitsteen met het jaartal 1789 en klimmende leeuw geen onderdeel meer uit van de zeesluis.
Omschrijving
ZWARTENHOEKSE ZEESLUIS. De uit baksteen opgetrokken sluis is 18 meter lang en bezit drie kokers van elk 2 meter 40 breed, gedekt door een halfrond gewelf. De frontmuur (zee- ofwel noordzijde) was van oudsher geheel met Escosijnse steen bekleed. Thans zijn alleen nog de twee buitenste kokers en de grondkeringen aan weerszijden van deze natuurstenen bedekking voorzien. Bij de middelste koker is alleen rode baksteen zichtbaar. De sleuven voor de schotbalkkering zijn hier verdwenen. Boven de kokers was van oorsprong een borstwering aanwezig waarin een jaartalsteen was opgenomen. Deze borstwering is thans geheel verdwenen. De steen met het jaartal 1789 en een leeuw erop is gespaard gebleven en bevindt zich thans bij particulieren.
Aan de polderzijde toont de sluiswand van oorsprong baksteen gecombineerd met natuurstenen elementen. Thans zijn de sluitstenen van de kokers nog van Escosijnse steen. In de sluitsteen boven de middelste koker is het jaartal 1788 aangebracht. Verder bestaan de restanten van de pijlers ten behoeve van de schotbalkkering alsmede de grondkering aan weerszijden van de sluis nog uit natuursteen. De borstwering boven de kokers van de sluis is verdwenen.
De gemetselde kokers zijn onderling verbonden met twee doorgangen. Iedere koker bezit een sleuf, waarin de schuif naar beneden gelaten kon worden, en uitsparingen, waarin de puntdeuren konden draaien. Thans bevindt zich in de rechter koker (vanuit het zuiden gezien) nog een schuif.
Waardering
De ZWARTENHOEKSE ZEESLUIS is van algemeen belang:
- vanuit architectuur- en bouwhistorisch oogpunt vanwege de vormgeving, ouderdom, constructie en materiaalgebruik;
- vanuit typologisch oogpunt als zeesluis en verdedigingswerk;
- vanwege de relatieve gaafheid;
- vanwege de zeldzaamheid;
- vanwege de landschappelijk-visuele waarde;
- vanuit cultuurhistorisch oogpunt vanwege de betekenis voor de waterstaatkundige en verdedigingsgeschiedenis van de provincie Zeeland, in het bijzonder voor de afwatering van de Canisvlietpolder.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The Zwartenhoek sea lock, also known as 'Grote Petrus', dates from 1788/89 and was built when the Canisvliet polder was re-embanked. The new lock was a three-chamber, self-regulating discharge lock which, if necessary, could also be used as an inundation lock. When at flood tide seawater flowed via the Braakman from the Westerschelde towards the polder, the doors of the lock closed due to the pressure of the outside water. At ebb tide the lock doors opened again due to the pressure of the inside water. By closing off the chambers of the lock, the polder could be flooded in case of threat.
From ancient times, the three chambers of the lock each had one sluice gate and two wooden pointed doors that rotated around a vertical axis. The sluice gates could be operated with wooden windlasses mounted on top of the chamber. Moreover, on both sides of the lock there were piers with additional grooves for the stop plank barrier. In 1803 the doors were renewed, after which in 1824 the sluice gates were renewed. Subsequently, local repairs took place several times. In the course of the nineteenth and twentieth centuries, the lock gradually but surely lost its function as a discharge lock due to hydraulic engineering changes in the surrounding area. For a long time, however, it remained in operation as a passage. This came to an end with the construction of a new drainage system in 1979.
Today the lock still forms part of the so-called Sasdijk as a historical object.
The following should be noted in this regard. The Zwartenhoek sea lock traditionally had a substantial, natural stone lock stone on the sea side. This lock stone with the date 1789 and climbing lion no longer forms part of the sea lock today.
Description
ZWARTENHOEK SEA LOCK. The lock, constructed of brickwork, is 18 metres long and has three chambers of 2 metres 40 wide each, covered by a semi-circular vault. The front wall (sea or north side) was traditionally entirely clad with Escosijn stone. Today only the two outer chambers and the ground bearings on both sides of this natural stone cladding are provided. At the middle chamber only red brickwork is visible. The grooves for the stop plank barrier have disappeared here. Above the chambers there was originally a breastwork in which a date stone was incorporated. This breastwork has now completely disappeared. The stone with the date 1789 and a lion on it has been preserved and is now in the possession of private individuals.
On the polder side, the lock wall originally shows brickwork combined with natural stone elements. Today the lock stones of the chambers are still made of Escosijn stone. In the lock stone above the middle chamber the date 1788 is inscribed. Furthermore, the remains of the piers for the stop plank barrier as well as the ground bearing on both sides of the lock still consist of natural stone. The breastwork above the chambers of the lock has disappeared.
The mortared chambers are interconnected with two passages. Each chamber has a groove in which the sluice gate could be lowered, and recesses in which the pointed doors could rotate. Today a sluice gate is still present in the right chamber (viewed from the south).
Valuation
The ZWARTENHOEK SEA LOCK is of general importance:
- from an architectural and building history perspective because of its design, age, construction and use of materials;
- from a typological perspective as a sea lock and defensive structure;
- because of its relative integrity;
- because of its rarity;
- because of its landscape-visual value;
- from a cultural history perspective because of its significance for the water management and defence history of the province of Zeeland, in particular for the drainage of the Canisvliet polder.
Nearby in the register
- Bierbrouwerij, Graafjansdijk B 119Industrieunder 1 mi
- Boerderij, Graafjansdijk A 83 L1Boerderij2 mi
- Boerderij, Mosselhuisstraat 1Boerderij2 mi
- Archeologie, BY Burchtlaan AxelArcheologie2 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.