Rijksmonumentenregister · Netherlands
Bethel
Nijmegen, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1881 - 1882
- Address
- Scherpenkampweg 58, 6545 AL Nijmegen
- Place
- Nijmegen
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.84320, 5.79850
- Monument number
- 523039
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
4 historical maps cover this location, the earliest the 1875 map "Niederlande Und Belgien." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Deze grote protestantse KERK, "Bethelkerk" genaamd, tot ca.1980 "Weezen kapel" genoemd, is in 1881-1882 gebouwd als kapel voor de Weesinrichting "Neerbosch" en is ten tijde van de aanwijzing ingericht als het Van 't Lindenhoutmuseum. De in Nijmegen woonachtige architect-ingenieur Lambertus Augustinus BROUWER (1844-1891) ontwierp het gebouw in eclectische stijl. De bouw was in handen van de leerjongens van het weeshuis onder leiding van leermeester van de weesinrichting Van Yperen en meester metselaar Fooy. De bekroning van de toren dateert uit 1891 en is ontworpen door twee wezen: de Gebr. Houtman uit Den Haag.
Opdrachtgever voor de bouw van de kerk was Johannes van t Lindenhout. In 1863 stichtte hij in de Nijmeegse Benedenstad een protestants weeshuis. Vanwege ruimtegebrek verhuisde de inrichting al snel naar Neerbosch dat thans onderdeel uitmaakt van de gemeente Nijmegen. In Neerbosch groeide de Weesinrichting uit tot een dorp op zich met woonverblijven voor ca. 1.000 wezen, werkplaatsen, wasserijen, keukens, een boerderij en onderhavige kerk. Het instituut "Neerbosch" bevindt zich aan de rand van het industriegebied in het noordwesten van de gemeente Nijmegen. Het complex ligt ingeklemd tussen het industrieterrein West-Kanaaldijk, de woonwijk Lindenholt en het verkeersknooppunt Neerbosch (A73). De vrijstaande kerk staat in het hart van het complex achter een met bomen omzoomd groen voorplein. Met het oog op eventuele overstromingen is de kerk gebouwd op een kelder voor de opslag van levensmiddelen. Tegen de keldermuren is een kunstmatige heuvel opgeworpen, zodat het lijkt dat de kerk op een terp is gebouwd. De aangebouwde keuken tegen de achtergevel van de kerk werd in 1913 geschikt gemaakt als catechisatie-lokaal. De goed bewaard gebleven uiterlijke kenmerken en de intact gebleven ruimtelijke indeling met galerij wegen op tegen de in 1967 verwijderde banken, kansel en beglazing.
Omschrijving
Voormalige KERK, thans museum, bestaande uit een kelder en twee verdiepingen op rechthoekig grondplan. Het zadeldak is gedekt met gesmoorde oud-Hollandse pannen en watert af via bakgoten. Aan de voorzijde bevindt zich een ingebouwde toren. De uitgebouwde voormalige keuken aan de achterzijde heeft een schilddak met oud-Hollandse pannen. De wit gepleisterde GEVELS worden verticaal geleed door pilasters. De horizontale geleding bestaat uit een grijs geschilderde plint, een cordonlijst ter hoogte van de inwendige galerij-vloer en een waterlijst ter hoogte van de bovenlichten op de verdieping, en een afsluitende kroonlijst. De gevels hebben een overwegend regelmatige, symmetrische indeling. De uitgespaarde gevelopeningen op de begane grond zijn rechthoekig van vorm. De hoofdingang alsmede de verdiepingvensters worden rondboogvormig afgesloten.
De VOORGEVEL heeft in het midden een ingebouwde vierkante toren die door de daklijst heen steekt. De bekroning van de toren bestaat uit een afgeplat tentdak waarop een houten lantaarn is geplaatst. De vier hoekstijlen van de lantaarn ondersteunen aan elke zijde een grote geprofileerde segmentboog. Deze segmentboog omvat twee kleinere rondbogen die in het midden op een middenstijl neerkomen. Tussen de hoek- en middenstijlen zijn hekwerken met balusters aangebracht. De met leien gedekte spits wordt bekroond door een smeedijzeren ornament en een windvaan met de letters "WK" (Weezen kapel). De als middenrisaliet uitgevoerde toren heeft op de begane grond een fraai gesneden dubbele paneeldeur onder rondboogvormig bovenlicht. In het bovenlicht is het drielicht-motief toegepast: drie rondboograampjes naast elkaar, waarbij het middelste hoger is dan de flankerende, samengevat onder een grotere rondboog. Boven de ingang is een steen in de vorm van een cartouche ingemetseld met het opschrift: "BETH-EL". Daarboven bevindt zich een groot rondboogvenster met een zesruits onderraam en een bovenlicht met identiek drielicht-motief. Bovenin de toren is aan de vier zijden een blinde oculus en rondboog aangebracht. Aan de voorzijde is in de oculus een wijzerplaat geplaatst (J. v.d. Kolk uit Zwolle). Aan weerszijden van het middenrisaliet bevindt zich één vensteras: op de verdieping een rondboogvenster van het beschreven type en op de begane grond een rechthoekig zesruits venster (identiek aan het onderraam van het verdiepingsvenster). De schuine zijden zijn onder de dakrand voorzien van een klimmend segmentboogfries. De ZIJGEVELS zijn negen vensterassen breed. De linker en rechter twee assen zijn blind uitgevoerd met schijnvensters op de verdieping. De overige vijf vensterassen hebben op de begane grond en op de verdieping vensters van hetzelfde type als in de voorgevel. In de kunstmatige heuvel tegen de linker zijgevel zijn twee uitgebouwde brede toegangen tot de kelder uitgespaard. De symmetrisch ingedeelde ACHTERGEVEL heeft in het midden een kleine wit gepleisterde uitbouw met rechthoekige gevelopeningen en een pannen schilddak. Boven deze uitbouw is ter hoogte van de verdieping een rondlicht met glas-in-lood aangebracht. De topgevel wordt afgesloten door een klimmend segmentboogfries waarin twee vierruits ramen zijn opgenomen. Aan weerszijden van dit middengedeelte is de gevelgeleding van de zijgevels voortgezet.
INTERIEUR. De vestibule wordt geflankeerd door de voormalige consistoriekamer en het trappenhuis naar de verdieping. De rechthoekige zaalkerk heeft een ingebouwde en omlopende galerij. De hoge middenruimte wordt afgesloten door een groot tongewelf. De fraai bewerkte houtconstructie bestaat uit stijlen met fantasie-kapitelen op de begane grond, en stijlen met consoles waarop de (gekromde) schoren rusten op de verdieping. Tegen de stijlen op de verdieping zijn zuiltjes geplaatst (postament, ronde schacht, composietkapiteel, impost), die de bogen van het tongewelf ondersteunen. De galerij is afgezet met een smeedijzeren balustrade. Op de galerij bevindt zich boven de entree een (niet beschermd) orgel met mechanisch sleepladen-systeem uit 1936 van de Fa. Bakker en Timmenga uit Leeuwarden (geschenk van oud-wezen). Aan de overzijde bevindt zich in de achtergevel een rondlicht met glas-in-lood, voorstellende een boek ("Ik ben de ware wijn stok") temidden van een stralenkrans en druiventrossen met bladeren. De banken en de kansel (halverwege de lange zijde in de middenruimte) zijn uit het interieur verwijderd.
Waardering
KERK uit 1881-1882.
- Van architectuurhistorische waarde als typologisch goed voorbeeld van een zaalkerk met ingebouwde toren en galerij uit 1881-1882. De in eclectische stijl uitgevoerde kerk is van groot belang voor het oeuvre van de architect-ingenieur L.A. BROUWER (1844-1891) en neemt bovendien een bijzondere plaats in binnen de architectuurgeschiedenis als oudste voor de protestantse eredienst gebouwde kerk in Nijmegen. In het interieur vallen de fraai bewerkte houtconstructie en het grote tongewelf op.
- Van stedenbouwkundige waarde vanwege de markante situering aan een groen voorplein in het hart van de zorginstelling "Neerbosch". De kerk is van bijzondere betekenis voor het aanzien van "Neerbosch" vanwege haar omvang en de markante toren. Opmerkelijk voor een kerkgebouw is de plaatsing op een hoge (provisie)kelder waartegen een kunstmatige heuvel is opgeworpen.
- Van cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van een sociaal-culturele ontwikkeling, in casu de oprichting door Johannes van t Lindenhout van een grote zelfvoorzienende instelling voor de opvang en opleiding van wezen. Het object is in dit kader van bijzonder belang, vanwege de redelijk gave verschijningsvorm; vanwege de oorspronkelijke bestemming voor de protestantse eredienst; vanwege het historische gegeven dat de bouw in handen was van de leerjongens en -meesters van de instelling; en omdat van de historische bebouwing van "Neerbosch" slechts zeer weinig resteert.
Cultuurhistorische omschrijving
A.L. (Bert) Brouwer (Amsterdam 1844 - Nijmegen 1891) was een van de drijvende krachten achter de stadsuitleg van Nijmegen gedurende het laatste kwart van de 19de eeuw. Hij was betrokken bij de ontwikkeling van het plan van uitleg (1878) en ontwierp een groot aantal herenhuizen en villa's in dit gebied. In 1879 verhuisde Brouwer van s-Gravenhage naar Nijmegen. Vanaf 1881 handelde hij in bebouwde en onbebouwde voormalige vestinggronden via de N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Bouwterreinen. In Nijmegen hebben slechts drie bouwwerken van Brouwer het oorlogsgeweld en de slopershamer overleefd: een rijtje herenhuizen aan de Parkweg, een villa aan de Nassausingel en de Bethelkerk of Wezenkapel van Kinderdorp Neerbosch.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
This large Protestant CHURCH, called "Bethelkerk", known as "Weezen kapel" until about 1980, was built in 1881-1882 as a chapel for the orphanage institution "Neerbosch" and was fitted out as the Van 't Lindenhout museum at the time of its designation. The architect-engineer Lambertus Augustinus BROUWER (1844-1891), resident in Nijmegen, designed the building in eclectic style. The construction was carried out by the apprentices of the orphanage under the direction of the orphanage's master craftsman Van Yperen and master mason Fooy. The crowning of the tower dates from 1891 and was designed by two orphans: the Gebr. Houtman from Den Haag.
The client for the construction of the church was Johannes van 't Lindenhout. In 1863 he founded a Protestant orphanage in the Nijmegen Benedenstad. Due to lack of space, the institution soon moved to Neerbosch, which now forms part of the municipality of Nijmegen. In Neerbosch the orphanage institution developed into a village in itself with accommodation for approximately 1,000 orphans, workshops, laundries, kitchens, a farm and the present church. The institute "Neerbosch" is situated on the edge of the industrial area in the northwest of the municipality of Nijmegen. The complex is squeezed between the industrial site West-Kanaaldijk, the residential area Lindenholt and the traffic junction Neerbosch (A73). The detached church stands in the heart of the complex behind a green forecourt lined with trees. With a view to possible flooding, the church was built on a basement for storing provisions. Against the cellar walls an artificial mound was raised, so that it appears that the church is built on a terp. The kitchen attached to the rear facade of the church was converted in 1913 into a catechism classroom. The well-preserved external characteristics and the intact spatial layout with gallery outweigh the pews, pulpit and glazing removed in 1967.
Description
Former CHURCH, now museum, consisting of a basement and two storeys on a rectangular floor plan. The gabled roof is covered with smothered old-Dutch tiles and drains via gutters. A built-in tower is located at the front. The extended former kitchen at the rear has a hipped roof with old-Dutch tiles. The whitewashed FACADES are articulated vertically by pilasters. The horizontal articulation consists of a grey-painted plinth, a cordon-course at the level of the internal gallery floor and a drip moulding at the level of the fanlights on the storey, and a finishing cornice. The facades have a predominantly regular, symmetrical arrangement. The recessed wall openings on the ground floor are rectangular in form. The main entrance and the storey windows are rounded in their finish.
The FRONT FACADE has a built-in square tower in the centre that projects through the roof line. The crowning of the tower consists of a flattened tent roof on which a wooden lantern is placed. The four corner posts of the lantern support on each side a large profiled segmental arch. This segmental arch comprises two smaller round-arched openings which meet in the middle on a central post. Railings with balusters are fitted between the corner and central posts. The slate-covered spire is crowned by a wrought-iron ornament and a weather vane with the letters "WK" (Weezen kapel). The tower, executed as a central projection, has a finely carved double panel door at ground floor level under a round-arched fanlight. In the fanlight the trilateral motif is applied: three round-arched lights side by side, with the central one higher than the flanking ones, combined under a larger round arch. Above the entrance is set into the masonry a stone in the form of a cartouche with the inscription: "BETH-EL". Above this is a large round-arched window with a six-pane lower window and a fanlight with identical trilateral motif. At the top of the tower a blind oculus and round arch are placed on all four sides. On the front a clock face is placed in the oculus (J. v.d. Kolk from Zwolle). On either side of the central projection there is one window bay: on the storey a round-arched window of the described type and on the ground floor a rectangular six-pane window (identical to the lower window of the storey window). The sloping sides are fitted with a climbing segmental arch frieze beneath the roof edge. The SIDE FACADES are nine window bays wide. The left and right two bays are executed blind with dummy windows on the storey. The remaining five window bays have windows on the ground floor and on the storey of the same type as in the front facade. In the artificial mound against the left side facade two extended broad entrances to the basement are recessed. The symmetrically arranged REAR FACADE has a small whitewashed projection in the centre with rectangular wall openings and a tiled hipped roof. Above this projection, at storey height, a round light with leaded glass is placed. The gable is finished with a climbing segmental arch frieze in which two four-pane windows are set. On either side of this central section the facade articulation of the side facades is continued.
INTERIOR. The vestibule is flanked by the former consistory room and the staircase to the storey. The rectangular hall church has a built-in and surrounding gallery. The high central space is closed by a large barrel vault. The finely worked timber structure consists of posts with fantasy capitals on the ground floor, and posts with consoles on which the (curved) braces rest on the storey. Against the posts on the storey small columns are placed (pedestal, round shaft, composite capital, impost), which support the arches of the barrel vault. The gallery is bounded by a wrought-iron balustrade. On the gallery above the entrance there is a (not protected) organ with mechanical slider-chest system from 1936 by the firm Bakker and Timmenga from Leeuwarden (gift from a former orphan). On the opposite side there is a round light with leaded glass in the rear facade, depicting a book ("I am the true vine") in the midst of a sunburst and grape clusters with leaves. The pews and the pulpit (halfway along the long side in the central space) have been removed from the interior.
Valuation
CHURCH from 1881-1882.
- Of architectural-historical value as a typologically good example of a hall church with built-in tower and gallery from 1881-1882. The church, executed in eclectic style, is of great significance for the oeuvre of architect-engineer L.A. BROUWER (1844-1891) and furthermore occupies a special place within architectural history as the oldest church built for Protestant worship in Nijmegen. In the interior the finely worked timber structure and the large barrel vault stand out.
- Of urban design value because of the striking situation on a green forecourt in the heart of the care institution "Neerbosch". The church is of special significance for the appearance of "Neerbosch" because of its size and the striking tower. Remarkable for a church building is the placement on a high (provisional) basement against which an artificial mound has been raised.
- Of cultural-historical value as a special expression of a social-cultural development, namely the establishment by Johannes van 't Lindenhout of a large self-sufficient institution for the care and training of orphans. The object is of particular significance in this context because of its reasonably intact appearance; because of the original purpose for Protestant worship; because of the historical fact that the construction was carried out by the apprentices and masters of the institution; and because very little remains of the historic buildings of "Neerbosch".
Cultural-historical description
A.L. (Bert) Brouwer (Amsterdam 1844 - Nijmegen 1891) was one of the driving forces behind the urban expansion of Nijmegen during the last quarter of the 19th century. He was involved in the development of the expansion plan (1878) and designed a large number of mansions and villas in this area. In 1879 Brouwer moved from 's-Gravenhage to Nijmegen. From 1881 onwards he dealt in built and unbuilt former fortification lands through the N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Bouwterreinen. In Nijmegen only three structures by Brouwer have survived the ravages of war and the wrecking ball: a row of mansions on the Parkweg, a villa on the Nassausingel and the Bethelkerk or Wezenkapel of Kinderdorp Neerbosch.
Nearby in the register
- Boerderij(M1), Nederheidseweg 198Boerderijunder 1 mi
- Kerktoren, Dorpsstraat 112Kerk en kerkonderdeelunder 1 mi
- Kerk, Dorpsstraat 112Kerk en kerkonderdeelunder 1 mi
- Klein LindenhoutBoerderijunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.