Rijksmonumentenregister · Netherlands
Winkel (G2), Schapenmarkt 4
's-Hertogenbosch, Noord-Brabant, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Winkel
- Function
- Winkel (G2)
- Category
- onroerend gebouwd
- Built (approximately)
- 1929 - 1931
- Address
- Schapenmarkt 4, 5211 ET 's-Hertogenbosch (and others)
- Place
- 's-Hertogenbosch
- Province
- Noord-Brabant
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.68832, 5.30279
- Monument number
- 522519
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
Utrecht University LibraryUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
2 historical maps cover this location, the earliest the 1930 map "Handelskaart van Nederland / naar de nieuwste officiëele gegevens bewerkt" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding.
Het WARENHUIS werd gebouwd in opdracht van Vroom & Dreesmann naar ontwerp van de architect Oscar Leeuw (Nijmegen). Het werd opgetrokken in Expressionistische stijl met gebruikmaking van vele Art Déco stijlelementen. In 1929 werd begonnen met de bouw van het eind 1931 opgeleverde pand. Het was één uit een reeks van warenhuizen van V&D die getekend werden door architect Leeuw in samenwerking met A. Falise, die de beelden bij de ingang leverde en Huib Luns, die de glas-in-loodvensters ontwierp. Belangrijke wijzigingen aan het pand waren de plaatsing van roltrappen in 1961, waardoor de centrale lichthof sterk verkleind werd en het verwijderen van de figuratieve glas-in-loodvensters, elders herplaatst, uit het centrale trappenhuis. De onderpui werd rond 1970 veranderd door de etalages en de ingang terugliggend te plaatsen. In 1998 is de ingang (meer overeenkomstig de oorspronkelijke opzet) weer verder naar de Schapenmarkt toe komen te liggen. Door interne verbouwingen, laatstelijk in 1998, is het centrale trappenhuis ingrijpend gewijzigd en is de voorgevel van binnen uit nog maar sporadisch zichtbaar.
Omschrijving.
Het onderkelderde, smalle en zeer diepe pand beslaat een samengestelde plattegrond. Het warenhuis heeft een met baksteen bekleed betonskelet en telt vier bouwlagen plus een gedeeltelijk terugliggende dakopbouw, deels onder plat, deels onder sheddaken. De convexe voorgevel, die de kromming van de straat volgt, en de achtergevel liggen vrij. De linkergevel, met afgeronde hoek aan de achterzijde, ligt grotendeels vrij aan de achterplaats van het stadhuis en van de rechtergevel liggen alleen de bovenste verdiepingen vrij. Het pand is opgetrokken uit in Vlaams verband gemetselde divers gekleurde IJsselsteen en de gevels worden verlevendigd door uitkragend of verticaal siermetselwerk. Kenmerkend zijn de meerruits stalen vensters met uiteenlopende vorm en grootte, veelal voorzien van glas-in-lood bovenlichten met gestileerd libelle-motief. Het middengedeelte van de voorgevel met een terugwijkende bovenste etage wordt verticaal geleed door smalle penanten en telt horizontaal dertien vensterassen met vijftienruits vensters op kunststenen dorpels. Dito, brede decoratieve tandlijsten boven de pui en als gevelafsluiting. Terugspringende etage, waarin vroeger het atelier en heden een restaurant, met afwijkende smalle drieruitsvensters. Aan weerszijden van het middengedeelte drie smallere vensterassen met tienruits vensters, bekroond met een opbouw bestaande uit een met koper beklede open houten tentdak-constructie rustend op zuilen. In de bouwlagen boven de uitgebroken pui op de begane grond vijftienruits vensters. Boven de hoofdingang rijzen twee beelden op, voorstellende Mercurius en Ceres, de goden van handel en nijverheid. Signatuur en jaartal op beide sokkels: 'Aug. Falise 1930'. (De oorspronkelijke sierconsoles onder de beelden en de vroegere belettering zijn verdwenen). De achtergevel sluit deels aan bij oudere panden die bij de bouw van de V&D niet verworven konden worden. In deze gevel, op de begane grond deels gewijzigd, bevindt zich een uitgang en een laad- en losplaats. De gevel is op de rechterhoek afgerond. Boven de dienstingang links bevinden zich drie vensters met vijftienruits ramen over drie etages. Hiernaast is het secundaire trappenhuis zichtbaar met groot, honderdruits glas-in-loodvenster met geometrische motieven. Rechts hiervan tenslotte nog acht vensterassen met overeenkomende detaillering. De rechter zijgevel wordt grotendeels aan het oog onttrokken door belendende bebouwing, maar bezit ook hier nog de vensters met stalen roedenverdeling. De linker gevel grenst deels aan het stadhuis en deels aan een erachtergelegen binnenplaats die bij het warenhuis hoort. Hier telt de gevel vijf bouwlagen. Markant zijn twee boven elkaar geplaatste series vensters in V-vorm met daarboven een blok van drie tienruits vensters. Deze vensters, in het voormalige centrale trappenhuis, waren oorspronkelijk voorzien van gebrandschilderde ramen waarin de geschiedenis van Noord-Brabant werd verhaald. Behalve deze opvallende vensterpartij rechts hiervan nog vijf vensterassen en een blind deel. Links nog dertien vensterassen. Boven de vensters van het trappenhuis een bouwdeel van vijf traveeën met smalle vierruits vensters. In de linker zij- en achtergevel zorgen in het metselwerk opgenomen blokvormige regenpijpen voor de afvoer van hemelwater.
Het interieur is in de loop der jaren door de veranderende gebruikseisen ingrijpend vernieuwd. Alle Art Déco ornamentiek is verwijderd. De oorspronkelijke ruimtewerking en lichtval zijn nog maar nauwelijks herkenbaar. In het secundaire trappenhuis zijn een decoratieve smeedijzeren trap met houten leuning en zwart omrande witgrijze terrazzo vloeren met blauw betegelde lambriseringen van belang. Het betonskelet, bestaande uit kolommen en balken in twee richtingen waarop vloerplaten, is door verlaagde plafonds aan het zicht onttrokken.
Waardering.
Het warenhuis is van algemeen belang. Het object bezit cultuurhistorische waarden als uitdrukking van de sociaal-economische ontwikkeling in Brabant en daarbuiten in het begin van de twintigste eeuw. Daarnaast is het van belang voor de typologische ontwikkeling van warenhuizen. Het object bezit architectuurhistorische waarde vanwege de gehanteerde stijlelementen en bouwtechniek. Daarnaast vanwege de plaats van het object binnen het oeuvre van de architect als een der laatste voorbeelden van een door Leeuw gebouwd warenhuis. Verder vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het architectonisch ontwerp, het bijzondere en afwisselende materiaalgebruik, de ornamentiek en de detaillering van met name de voorgevel en de diverse vensterpartijen. Het object heeft ensemblewaarde als markant onderdeel van de op de historische rooilijn gelegen bebouwing aan de Markt.
Het object is belangrijk vanwege de gaafheid van het exterieur en in relatie tot de visuele en structurele gaafheid van de stedelijke omgeving.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction.
The DEPARTMENT STORE was built on behalf of Vroom & Dreesmann according to a design by architect Oscar Leeuw (Nijmegen). It was erected in Expressionist style making use of many Art Deco stylistic elements. Construction began in 1929 and the building was completed at the end of 1931. It was one of a series of Vroom & Dreesmann department stores designed by architect Leeuw in collaboration with A. Falise, who supplied the sculptural figures at the entrance, and Huib Luns, who designed the stained glass windows. Important alterations to the building were the installation of escalators in 1961, which significantly reduced the central light well, and the removal of the figurative stained glass windows, relocated elsewhere, from the central stairwell. The ground floor facade was altered around 1970 by moving the shop windows and entrance back. In 1998 the entrance was relocated further toward the Schapenmarkt to correspond more closely with the original layout. Through internal renovations, most recently in 1998, the central stairwell has been substantially altered and the front facade is now only occasionally visible from within.
Description.
The cellar-level, narrow and very deep building encompasses a complex floor plan. The department store has a concrete skeleton clad with brick and comprises four storeys plus a partially recessed roof structure, partly flat-roofed, partly with shed roofs. The convex front facade, which follows the curve of the street, and the rear facade are free-standing. The left gable, with a rounded corner at the rear, is largely free-standing overlooking the rear courtyard of the town hall, and of the right gable only the upper storeys are free-standing. The building is constructed from variously coloured IJssel brick laid in Flemish bond and the facades are enlivened by projecting or vertical decorative brickwork. Characteristic are the multi-light steel windows of varying form and size, many provided with stained glass fanlights bearing a stylised dragonfly motif. The middle section of the front facade with a recessed upper storey is divided vertically by narrow pilasters and comprises horizontally thirteen window bays with fifteen-light windows on stone ashlar sills. Similarly, broad decorative dentil courses above the shop front and as gable coping. Recessed storey, formerly containing the workshop and now a restaurant, with narrow three-light windows of different proportion. On either side of the middle section three narrower window bays with ten-light windows, crowned by a structure consisting of a copper-clad open timber tent-roof construction resting on columns. In the storeys above the broken-out ground floor fifteen-light windows. Above the main entrance rise two sculptural figures, representing Mercury and Ceres, the gods of commerce and industry. Signature and date on both plinths: 'Aug. Falise 1930'. (The original ornamental corbels beneath the figures and the former lettering have disappeared). The rear facade partly adjoins older buildings that could not be acquired during the construction of the V&D store. In this facade, partly altered on the ground floor, is located an exit and a loading bay. The facade is rounded at the right corner. Above the service entrance on the left are three windows with fifteen-light frames over three storeys. Adjacent is the secondary stairwell visible with a large, hundred-light stained glass window with geometric motifs. To the right of this are a further eight window bays with corresponding detailing. The right side gable is largely concealed from view by adjoining buildings, but also possesses windows with steel glazing bars. The left gable borders partly on the town hall and partly on an inner courtyard that belongs to the department store. Here the gable comprises five storeys. Striking are two series of V-shaped windows placed one above the other, with above them a block of three ten-light windows. These windows, in the former central stairwell, were originally provided with stained glass panes depicting the history of North Brabant. Apart from this prominent window arrangement, to the right are five further window bays and a blind section. To the left still thirteen window bays. Above the windows of the stairwell a section of five bays with narrow four-light windows. In the left side and rear gabel block-shaped rainwater pipes set into the brickwork provide drainage of rainwater.
The interior has been substantially renewed over the years according to changing functional requirements. All Art Deco ornamentation has been removed. The original spatial arrangement and light quality are scarcely recognisable. In the secondary stairwell of importance are a decorative wrought-iron staircase with wooden handrail and black-bordered off-white terrazzo flooring with blue-tiled wainscoting. The concrete skeleton, consisting of columns and beams in two directions on which floor slabs rest, is concealed from view by drop ceilings.
Valuation.
The department store is of general importance. The object possesses cultural-historical values as an expression of socio-economic development in Brabant and beyond in the early twentieth century. Furthermore it is of importance for the typological development of department stores. The object possesses architectural-historical value due to the stylistic elements and building techniques employed. Furthermore because of the place of the object within the oeuvre of the architect as one of the last examples of a department store built by Leeuw. Moreover because of the high aesthetic qualities of the architectural design, the distinctive and varied use of materials, the ornamentation and detailing in particular of the front facade and the various window arrangements. The object has ensemble value as a prominent part of the building along the Markt situated on the historic building line.
The object is important because of the integrity of its exterior and in relation to the visual and structural integrity of the urban environment.
Nearby in the register
- Gedenkteken(D6), Schapenmarkt tegenover 4Gedenktekenunder 1 mi
- Woonhuis, Schapenmarkt 2Woonhuisunder 1 mi
- Stadhuis, Markt 1Bestuursgebouw en onderdlunder 1 mi
- Het VoskenWoonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.